مطالعات اسلامي در ژاپن

چاپ
نوشته شده توسط Administrator چهارشنبه ۰۳ شهریور ۱۳۹۵ ساعت ۰۶:۲۶

مطالعات اسلامي در ژاپن

شيگرو كامادا* ـ ترجمه ساسان يغمايي


مقاله حاضر ضمن بررسي مقوله اسلام پژوهي در ژاپن طي قرن بيستم به معرفي اجمالي اسلام پژوهان ژاپني مي پردازد. در اين نوشتار علاوه بر معرفي اسامي اين محققان به برخي از آثار برجسته آنها نيز اشاره شده است. نويسنده که خود از اسلام پژوهان نامدار ژاپني است، پس از ذکر مقدمه در چهار بخش که عبارتند از: 1. پيشگامان مطالعات اسلامي 2. قرآن و حديث 3. فلسفه، الهيات،عرفان 4.  مطالعات شيعي، حوزه مطالعاتي محققان ژاپني را مشخص کرده است. اين مقاله از اين جهت که اکثر پژوهشگران مذکور در آن هم اکنون در ژاپن مشغول فعاليت هستند مي تواند براي اساتيد و دانشجويان ايراني که مايل به آشنايي و همکاري با آنها هستند، مفيد باشد.
***
مقدمه
مطالعات اسلامي در ژاپن از پيشينه زيادي برخوردار نيست، ژاپني‌ها مطالعاتشان را در اوايل قرن بيستم آغاز كردند. ما دو خاستگاه براي مطالعات جديد درباره اسلام و تمدن اسلامي در ژاپن يافته‌ايم. يكي از آن‌ها گرايشي آکادميک بود که از تحقيقات در رشته تاريخ شرق در دانشگاه‎ها نشات مي‎گرفت. اين گرايش، به تعبيري، ادامه مطالعه تاريخ چين به سوي مرزهاي غربي چين و فراتر از آن آسياي مركزي بود. خاستگاه ديگر مطالعات اسلامي در ژاپن، مثل مطالعات در مورد غرب، به دليل نياز مبرم امپراطوري استعمارگر ژاپن بود. اين رشته  گسترش پيدا کرد تا به منافع ملي از طريق حمايت حکومت استعمارگر و از راه دانش و تجربه در زمينه شناخت و كنترل جامعه مسلمان در قلمرو چين و جنوب شرق آسيا به توسعه‌طلبي ژاپن خدمت کند. بيشتر تحقيقات انجام شده در قبل و مابين زمان جنگ مربوط به مراكز تحقيقاتي اندكي بود كه توسط مقامات نظامي به لحاظ مالي حمايت مي‌شدند. بنابراين بعد از شكست ژاپن در جنگ سال‌ 1945، که به ژاپني‌ها از سوي نيروهاي اشغالگر آمريكايي دستور داده شد فعاليت‌هايشان را متوقف كنند، منابع گردآوري شده‌ آن‎ها از دست رفت.
پس از جنگ جهاني دوم، مطالعات اسلامي در ژاپن بار ديگر از صفر آغاز شد و توسط محققان به صورت  فردي در دانشگاه‌ها بدون نهادي متمركز به جريان افتاد. سال 1960 پس از گذشت مدتي از آشوب سال‌هاي جنگ، موسسات توسعه اقتصادي و موسساتي جهت مطالعات زبان‌ها و فرهنگ‌هاي آسيايي و آفريقايي در سال 1964 تاسيس شد. هر دوي اين مؤسسات گروه‌ها يا قسمت‌هايي براي تحقيق در رابطه با مناطق مسلمانان داشتند. دو دانشگاه ملي براي گروه‌هاي عربي، فارسي و تركي آموزش فشرده زبان را آغاز كردند. همچنين سال 1980 برخي از دانشگاه‌ها گروه‌هايي براي مطالعات اسلامي يا رشته‌هاي مرتبط با آن افتتاح كردند. همزمان با گسترش مؤسسات در دهه‌هاي شصت و هفتاد به تدريج تعداد محققان افزايش يافت، و آموزش موضوعات مربوط به اسلام در گروه‌هاي مختلفي مانند تاريخ شرق، مطالعات ديني و حقوق آغاز شد. سازماندهي مطالعات در حوزه اسلامي توسط دولت مورد پشتيباني قرار گرفت. گروهي موظف شدند طرح‌هاي تحقيقاتي، كنفرانس‌ها و سمينارهاي مختلف را پس از سال 2006 سازماندهي كنند.
ما در حال حاضر سه انجمن تحقيقات دانشگاهي عمده داريم كه بيشتر محققان مطالعات ايراني و اسلامي با آن‌ها در ارتباطند. يكي از قديمي‌ترين اين انجمن‎ها مجموعه‌اي براي مطالعات خاور نزديك در ژاپن است كه سال 1954 تاسيس شده است، كه محققان خاور نزديك قديم و محققان فرهنگ تمدن اسلامي‌ در اين موسسه به هم پيوستند. دو مركز ديگر يكي مركزي است براي مطالعات اسلامي در ژاپن (تأسيس شده در سال 1963) و يكي مركز مطالعات خاورميانه در ژاپن (تأسيس شده در سال 1985). كار اين دو مرکز به عنوان مراكز مربوط به پژوهش‌ها اين بود كه مجلات دانشگاهي را منتشر كنند و نشست‌هاي مختلف دانشگاهي را سازماندهي نمايند. فهرست اطلاعات آثار دانشگاهي كه به وسيله محققان ژاپني در حوزه اسلام و فرهنگ اسلامي انجام شده بود در پايگاه اطلاعاتي اي كه به‌وسيله كتابخانه شرقي (Toyo Bunko) آماده شده بود، جمع‌آوري شده است.

پيشگامان مطالعات اسلامي
بي‌ترديد برجسته‌ترين محقق در حوزه مطالعات اسلامي در ژاپن مرحوم پروفسور توشيهيكو ايزوتسو است1(1993ـ1914). تاليفات او در مطالعات اسلامي شامل مطالعات قرآني، الهيات، فلسفه و عرفان است. او همچنين نظر روشنفكران ژاپني را به خود جلب كرده است. شهرت فلسفي او از فحواي مقالات او قابل مشاهده است. بيشتر آثار ايزوتسو در رابطه با اسلام، به زبان انگليسي منتشر شده‌ است و شايد بيشتر در ميان غربي‌ها و خوانندگان ايراني شناخته شود تا خود ژاپني‌ها. تاليفات ژاپني ايزوتسو در مجموعه آثارش که در مجله دانشگاه كيو (keio University) در سال 2013چاپ شده، قابل دسترسي است و انتشار ساير تاليفاتش به زبان انگليسي با ويرايش جديد در ساير مجلات انجام گرفته است.
كامتاروياگي2(1986ـ1908) يكي از برجسته‌ترين ايران‌شناسان ژاپن است و چندين مقاله از او در رابطه با عارفان ايراني در دهه‌هاي سي و چهل ميلادي به چاپ رسيده است. مقالات متعدد او طيف گسترده علايقش را نشان مي‌دهد. گرچه او به تحول تصوف در جهان عرب توجهي نشان نمي‎دهد، که به عنوان نمونه در تفكر ابن عربي ديده مي‌شود، اما سعي مي‎کند ماهيت شکل‎گيري تصوف به طور كامل و تا مرحله نهايي آن را در آثار اخلاق گرايان فارسي دريابد. يوشينوري مورويي3(1961ـ1915) پژوهشگر مطالعات ديني، اثر قابل‌ملاحظه‌اي درباره ريشه‌هاي عرفان ديني از خود به جا گذاشت(1966) و تحقيقات متعددي را به عرفان اسلامي، به ويژه در رابطه با انديشه حلاج و ارتباطش با تجربه حضرت محمد(ص) و ملاقاتش با خداوند، اختصاص داد. به نظر مي‌آيد اين دو محقق تحقيقاتشان را بدون هرگونه ملاقات يا ارتباط با ايزوتسو به پيش بردند.

قرآن و حديث
ترجمه قرآن به زبان ژاپني در اواخر قرن نوزدهم آغاز شد، هر چند ترجمه‌هاي آغازين از زبان عربي ترجمه نشدند و از زبان‌هاي اروپايي انجام گرفتند. ما اكنون ترجمه‌هاي متعددي از زبان عربي در اختيار داريم. از اولين ترجمه‌ها، ترجمه‌اي است كه توشيهيكو ايزوتسو (58ـ1957) با تجديد نظر در سال1964 انجام داده است. دومين آن‎ها به وسيله متخصصان زبان عربي، به نام كاتسوجي فوجي موتو4 و ديگران در سال 1970 انجام شد و سومين ترجمه به وسيله گروهي از مسلمانان ژاپني در سال 1983و براساس ترجمه قبلي كه توسط ريو ايچي سيتا5 صورت گرفته بود (1972)، انجام شد. افزون بر اين سه ترجمه، ما در حال حاضر ترجمه‌هاي جديدي از قرآن در اختيار داريم، يكي ترجمه تاتسواي چي ساوادا6 است كه در سال 2013 انجام شد. و يكي هم ترجمه‌اي است كه با نظارت كوناكاتا7 در سال 2014 انجام شده است. مترجم اول يك روحاني ژاپني است كه در شهر قم تحصيل كرده، در حالي كه مترجم دوم از ترجمه اهل سنت پيروي كرده است. حقيقت اين است كه جمعيت مسلمان در ژاپن جمعيت زيادي نبود و پژوهشگران مسلمان در حوزه مطالعات اسلامي بسيار كم بودند. اما گمان مي‌كنم تعداد مسلمانان ژاپني كه علاقه زيادي به مطالعات اسلامي دانشگاهي دارند، به خصوص در ميان نسل جوان تر رو به افزايش است.
همچنين ما در مورد مطالعات قرآني آثار برجسته‌اي داريم كه نتيجه مطالعاتي است كه در زمان جنگ به وسيله كوجي اوكوبوي8 انجام شده است (1950) او كسي است كه در طي جنگ جهاني دوم به اتفاق شاگردش هيرويوكي كاگاميشيما9 مطالعات در زمينه اسلام را به پيش برد. ترجمه‌هاي ژاپني در اولين بخش شامل قرآن و بررسي‌هاي قرآني هستند كه به زبان‌هاي گوناگوني انجام گرفته‎اند و با تفاسير مسلماناني كه تحت سلطه سيطره غرب هستند همسويي دارند. ، ايزوتسو اما با رعايت شيوه روشن معنايي مطالعات قرآني‌اش را با عنوان: ساختار عبارات اخلاقي در قرآن(1959) و خدا و انسان در قرآن (1964)، منتشر كرد. شينياماكينو10 يكي از شاگردان ايزوتسو با پيروي از شيوه معنايي ايزوتسو ديدگاه قرآن درباره خلقت و پايان جهان را بررسي كرد(1970) همچنين يوشيكو اودا11 مفاهيم مهم در قرآن را  مورد بررسي قرار داد(84ـ1985) همچنين ياسوشي كوسوجي12 در مورد مطالب فقهي قرآن، گونه‌شناسي‌اي از مطالب فقهي قرآن را ارائه داد(1994) شيگرو كامادا13 تفسيري باطني‌تر از اين موضوع مطرح كرد (2000 ـ1984) و ريكو اوكاوا14 رساله‌اي درباره مفهوم كتاب در قرآن و تفسير تأليف نمود. (2009)
از ميان جوامع حديثي، در مجموعه اهل سنت، صحيح بخاري توسط شينيا ماكينو (94-1993) و مسلم توسط اي سوزاكي15(89-1987) به زبان ژاپني ترجمه شد.
ما ترجمه‌اي ژاپني از جوامع حديثي شيعي در اختيار نداريم. اما گروهي از متخصين ژاپني زبان عرب،‌ ترجمه اصول كافي كليني را با همكاري دانشگاه بين‌المللي المصطفي انجام دادند زماني كه اين ترجمه منتشر شود ما دسترسي بيشتري به اسلام نه فقط از نظر اهل سنت بلكه از ديدگاه تشيع خواهيم داشت. همچنين صراط‌النبي، يكي از مهم‌ترين زندگينامه‌هاي حضرت محمد(ص) است که توسط آكيرا گوتو16 و گروهش ترجمه شده است. (12-2010)

فلسفه، الهيات و عرفان
دانشجويان ژاپني ايزوتسو در رشته مطالعات اسلامي تعدادشان زياد نيست از سوي ديگر شينيا ماكينو كه پيشتر نامش را برديم از اين گروه به حساب مي‌آيد. نوريكو يوشيدا17 در سال 1960 به پژوهش درباره ابن‌سينا پرداخت و مطالعاتي كه شامل پژوهش‌هاي جامع نظريه ابن‌سينا درباره نفس بود را منتشر كرد.
آكيرو ماتسوموتو18 كه به وسيله جلال‌الدين آشتياني در مشهد آموزش مي‌ديد مطالعات فلسفي و عرفاني از نظر تشيع را به عهده گرفت. تاكاشي ايوامي19 فهرست كتابشناختي مطالعات ابن‌سينا را منتشر كرد. تاشيو كورودا20 يك سري از مطالعات مربوط به تفكر خوارج را منتشر كرد و به نوعي كوشيد ديدگاه جهاني و تفكر اخلاقي آن‌ها را به همراه آثار منظوم آنان به‎وسيله روش مفهومي ايزوتسو احياء كند. او همچنين مقاصد الفلاسفه غزالي، طوق‌الجامه ابن حزم، بداية‌الحكمة علامه طباطبايي و كتاب‎هاي ديگري را به زبان ژاپني ترجمه كرد. ساچيكو موراتا21 كه در حال حاضر فعالانه در ايالات متحده آمريكا كار مي‌كند، معالم‌الدين و ملاذالمجتهدين ابن زين‌الدين، اثري مهم در شيعه و اصول فقه را به ژاپني ترجمه كرده است. هيتوشي ايگاراشي22 كه متاسفانه نابهنگام فوت كرد، كتاب‌ها و مقالاتي از خود به جا گذاشت كه از جمله مهم‌ترين اين آثار ترجمه دقيق اولين بخش از كتاب قانون در طب ابن‌سينا و رساله‌اي درباره تفكرات پزشكي ابن‌سينا مي‌تواند باشد كه در آن ابن‌سينا بر ارتباط پزشكي و فلسفه تاكيد داشته است. محققاني كه در بالا به آن‌ها اشاره شد تاحدودي افرادي هستند كه توسط ايزوتسو آموزش ديدند.
زماني كه گروه مطالعات اسلامي در دانشگاه توكيو داير شد، اولين موسسه تخصصي تحقيقاتي و آموزشي مطالعات اسلامي در ژاپن به سال 1982 نيز راه‌اندازي گرديد. كوجيرو ناكامورا23 به‌عنوان استاد اين موسسه منصوب شد. تخصص اصلي او در مطالعات اسلامي بر تدريس آثار ابوحامد غزالي متمركز بود. ناكامورا در رابطه با حوزه وسيعي از موضوعاتي چون الهيات، فلسفه، تصوف، حقوق و تحولات جديد اسلام، آثاري تاليف كرده است. افزون بر اين ترجمه انگليسي كتاب الذكر و الدعوات، بخشي از احياء العلوم‌الدين غزالي، ترجمه ژاپني چندين اثر از غزالي چون المنقذ من الضلال، مشكاة الانوار و الاقتصاد في الاعتقاد كه بخش‎هاي مهمي از مطالعات اسلامي را تشكيل مي‌دهند از جمله آثار او هستند. ماساتاكا تاكشيتا24 كه جانشين كرسي ناكامورا شد و در سال 2014 نيز بازنشسته شد يكي از متخصصين عرفان و فلسفه اسلامي محسوب مي شود. اثر برجسته او مقاله‌اي است كه درباره نظريه انسان كامل ابن‌عربي در سال 1987 تأليف كرده است. او تاليفات گسترده‌اي در مورد عرفا و فلاسفه انجام داده و آثار مهمي از چندين فيلسوف از جمله كندي، فارابي، ابن‌باجه و ابن رشد را به زبان ژاپني ترجمه كرده است.
كوناكاتا25 در رشته فلسفه سياسي تحليل‌هايي از جوانب گوناگون تفكر ابن‌تيميه ارائه كرده است (1994) و تأليفات گسترده‌اي درباره اسلام دارد. او مختصري از فقه مكاتب شافعي و حنبلي را ترجمه کرده، به همراه همسرش تفسير جلالي را به ژاپني برگردانده است (2001-1995).

هاريو كوباياشي26 به معرفت‌شناسي و فلاسفه پس از ابن‌سينا تمايل داشت و مقالاتي در موضوع خود آگاهي ابن‌سينا و سهروردي دارد. او النجاة ابن‌سينا و هياكل‎النور سهروردي را به زبان ژاپني ترجمه كرده است. وي يك گروه آموزشي جهت مطالعه شفاء ابن‌سينا به مدت چندين سال تشكيل داد. ياسوشي كوناگا27 از دانشگاه كيوتو تاليف جامعي درباره تصوف دارد به‎ويژه درباره ابن عربي. مجموعه مقالات او در سال 2013 به‌صورت يك كتاب جمع‌آوري شد. او  همراه با انسان‌شناسي به نام ماسايوكي آكاهوري28 بر روي تصوف مصر كار مي‌كند. توناگا يك گروه آموزشي درباره تصوف تشكيل داد كه محققان جوان بسياري را جذب كرد و به تدريج آموزش‌هاي گوناگوني شكل گرفت. موريو فوجي تذكرة‌الاولياء عطار را كه به فهم ماهيت شخصيتي صوفيان كمك مي‌كند، ترجمه كرد. آتسوشي نوماتا29 به فلسفه يوناني در قلمرو اسلامي تمايل داشت و مقالاتي درباره شرح ابن سينا بر رساله درباره نفس ارسطو در سال 1997 منتشر كرد و هم مقالاتي درباره مبادي نوافلاطوني در آثار فارابي را در سال 1998 به چاپ رسانيد.
كازوكي شيوجيري30 كتابي كه به اخلاق از ديدگاه عبدالجبار متكلم معتزلي اختصاص دارد منتشر كرد(2001) كااورو آوياگوي31جنبه‌‌هاي كلامي گوناگون غزالي و فخرالدين رازي را بررسي كرد.(2005). ياسوكو كينوشيتا32 ترجمه ژاپني بخش ‌النفس كتاب شفاء ابن سينا را سال 2012 انتشار داد.

مطالعات شيعي
مطالعات زيادي درباره اسلام شيعي تا قبل از انقلاب اسلامي ايران در سال 1979 انجام نشده است و تنها تعداد كمي از محققان برجسته مانند تسونه اوكاروياناگي33 (2014ـ1925) و هيروشي كاگايا34 به جنبه‌هاي مذهبي و فلسفي تشيع توجه كردند و چندين مقاله از خود به جا گذاشتند.
و اما در مورد مطالعات شيعه دوازده امامي، تاكاميتسو شيماموتو35 از تصورات گوناگون از امام علي(ع) مطابق با سطوح مختلف جامعه در ايران با استفاده از منابع فارسي (1986) تصويري ارائه كرد. كيوكو يوشيدا36 گسترش ديدگاه غيبت (امام  غايب) در شيعه دوازده امامي كه در منابع حديثي درج شده است را تشريح كرد. (1997) شيگرو كامادا اما در مورد تفكر عرفان شيعي و به‎ويژه ملاصدرا و مكتبش فعاليت نمود. او نسخه عربي به همراه ترجمه ژاپني رساله خلاصه شده اكسيرالعارفين ملاصدرا را منتشر كرد. (1984) و ترجمه ژاپني بخش حشر در كتاب اسفار اربعه ملاصدرا را منتشر نمود. (1986) و ترجمه انگليسي منتخبي از نقل قول‌هاي محسن فيض كاشاني را به چاپ رساند. (2015)
ما درباره تفكر فرقه اسماعيليه در شيعه و نقش فلسفه نوافلاطوني در تحولات آن‌ها پژوهش‌هاي متعددي داريم. افزون بر اين شرح استادانه تاريخ و تفكر اسماعيليه به‌وسيله ايزوتسو(1986) نيز در اين باب موجود است. كامادا هم مقاله‌اي درباره ابويعقوب سجستاني نوشته است.(1988) اكنون دو محقق هستند كه بيشتر تمايل دارند به تحقيق درباره فلسفه اسماعيليه بپردازند. يكي از آن‌ها شين نوموتو37 از دانشگاه كيواست كه روي فلسفه ابوحاتم رازي كار مي‌كند و چندين مقاله درباره او منتشر كرده است(1995) و ديگري تاتسويا كيكوچي38 از دانشگاه توكيو است كه رساله‌‌اي درباره حميدالدين كرماني و ترجمه بخشي از راحة‌العقل و همچنين رسائل اخوان‌الصفا را به چاپ رسانده است. آنچه من در اين جا نوشتم مي‌تواند فهرستي ساده از محققان ژاپني و انديشمندان مسلماني باشد كه مورد مطالعه قرار گرفته‎اند. اين فهرست به‌طور حتم حاصل مجموع تلاش‌هاي آكادميك ژاپني‌ها براي درك اسلام و ژرفاي آن در طي اين سال‌ها است كه افزون بر هفت دهه قدمت دارد. در كشوري مانند ژاپن جايي‌كه جمعيت مسلمانان اندك است، هر محققي عنوان مقاله‌اش را صرفا مطابق با علايق فكري و دانشگاهي‌اش مي‌يابد و متون فارسي يا عربي را مي‌خواند، آن‎ها را ترجمه مي‌كند، و ترجمه مقالات يا كتاب هايش را منتشر مي‌نمايد.
اين فهرست مي‌تواند نشان دهد گرچه ژاپني‌ها مطالعاتشان در موضوعات مختلف اسلامي را مطابق با علايق خودشان به پيش مي‌برند اما نبايد گفت كه مطالعاتشان درباره اسلام نسبتي با مطالعات انجام شده در كشورهاي اسلامي نداشته است. بالعكس، محققان ژاپني ارتباط بسيار تنگاتنگ و همكاري رسمي با كشورهايي نظير ايران داشتند. حتي در تجربه محدود مراودات دانشگاهي ام، به راحتي مي‌توانم به چندين نام اشاره كنم، از جمله محققان ايراني نظير پروفسور مهدي محقق، مرحوم احمد طاهري‌عراقي و ديگران، افرادي كه در موقعيت‎هاي گوناگون به طرق مختلف، بسيار زياد مديونشان هستم. شاخه مطالعات اسلامي در محيط دانشگاهي ژاپن بسيار اندك است. براي پيشرفت مطالعات اسلامي در ژاپن در چنين اوضاعي بر عهده ماست كه با محققان كشورهاي اسلامي كه داراي تاريخ بلندمدت همراهي با اسلام و حامل ميراث سنت خودشان هستند، همكاري و ارتباط داشته باشيم.

* استاد موسسه آموزش عالي آسيا دانشگاه توکيو.

پي نوشتها:
1-Toshihiko Izutsu  //  2-Kametaro Yagi  //  3-Yoshinori Moroi  //  4-Katsuji Fujimoto  //  5-Ryoichi Mita  //  6-Tatsuichi Sawada  //  7-Ko Nakata  //  8-Koji Okubo  //  9-Hiroyuki Kagamishima  //  10-Shinya Makino  //  11-Yoshiko Oda  //  12-Yasushi Kosugi  //  13-Shigeru Kamada  //  14-Reiko Okawa  //  15-Isozaki  //  16-Akira Goto //   17-Noriko Ushida  //  18-Akiro Matsumoto  //  19-Takashi Iwami  //  20-Toshio Kuroda  //  21-Sachiko Murata  //  22-Hitoshi Igarashi  //  23-Kojiro Nakamura  //  24-Masataka Takeshita  //  25-Ko Nakata  //  26-Haruo Kobayashi  //  27-Yasushi Tonaga  //  28-Masayuki Akahori  //  29-Atsushi Numata  //  30-Kazuko Shiojiri  //  31-Kaoru Aoyagi  //  32-Yusuke Kinoshita  //  33-Tsuneo Kuroyanagi  //  34-Hiroshi Kagaya  //  35-Takamitsu Shimamoto  //  36-Kyoko Yoshida  //  37-Shin Nomoto  // 38-Tatsuya Kikuchi.