زندگي و انديشه رودلف بولتمان

چاپ
نوشته شده توسط Administrator شنبه ۰۲ مرداد ۱۳۹۵ ساعت ۰۸:۰۶

زندگي و انديشه رودلف بولتمان

زهره همت*


به منظور آشنايي بيشتر مخاطبان فرهيخته مجله اطلاعات
حکمت و معرفت، دبيران پرونده «بولتمان و اسطوره‎زدايي» بر آن شدند تا پيش از ورود به مباحث تخصصي‌ در قالب مقاله‌ کوتاهي که پيش‌رو داريد ابتدا ديدگاهي اجمالي در مورد بولتمان، زندگي، آثار، پروژه اسطوره‌زدايي و ماهيت آن و ميراث به جا مانده از بولتمان براي علم الهيات و ساير انديشمندان، به دست دهند و در ادامه مباحث مرتبط با اين الاهيدان مسيحي به شکلي جدي‎تر پي‌گرفته شود. اميد است از اين رهگذر در تحقق چنين خواسته‌اي توفيق پيدا کرده باشند.


زندگي و انديشه رودلف بولتمان
رودلف كارل بولتمان (20 آگوست 1884 تا 30 جولاي 1976) الهيدان آلماني داراي پيشينه جانبداري از تعليمات لوتر بود، كسي كه به مدت سه دهه تدريس مطالعات عهد جديد در دانشگاه ماربورگ را بر عهده داشت. وي يكي از بنيانگذاران نقد شكلي و نخستين نماينده اسطوره‏زدايي است، يعني فرآيند تشخيص جوهره پيغام مسيحيت از زرق‏‎‌و‎‏برق اسطوره‎هاي باستاني‌اش.‌ بولتمان كوشيد تعاليم مسيحيت را با فلسفه نوين اگزيستانسياليسم تطبيق دهد، وي تاكيد داشت قضاوت هر فرد بر مبناي تجاربش، نه از طريق حيات اخروي و يا در طول رويدادهاي فاجعه‎آميز آينده، بلكه لحظه به لحظه، هنگام انتخاب‌هاي آن مرد و زن براي آنكه نداي خداوند را در قلبش رد كند يا بپذيرد، به وجود مي‌آيد.
هنگامي كه وي سخت عقيده داشت بيشتر عهد جديد مسيحي بيش از آنكه تاريخي باشد، اسطوره‌اي است، پيام بنيادين مسيحيت را كه مي‌گويد"مسيح خداست" به تلويح انکار کرد. اين كه او بيش از همرنگ شدن با جماعت نسبت به وجدان متعهد بود، موجب شد كه در آلمان دوران هيتلر به عنوان عضوي از كليساي اعتراف‎گرا فعاليت كند، كليسايي كه از تاييد سوسياليسم ملى و رفتار نازي‎ها با يهوديان خودداري مي‏كرد. او پس از جنگ به شكل گسترده سخنراني‌هايي ايراد كرد و تبديل به تاثيرگذارترين الاهيدان دوره پس از جنگ شد. وي يكي از پيشگامان پژوهش در باب مسيح تاريخي بود و فعاليت‎هاي مهمي درمورد تطبيق ايمان و عقل در سياق مدرن انجام داد.

زندگي‌نامه بولتمان
بولتمان در شهر ويفلشتده1 متولد شد و فرزند كشيشي لوتري بود. وي به مطالعه الاهيات در دانشگاه توبينگن2  پرداخت و بعدها دانشگاه برلين تز وي با موضوع رسالات قديس پولس را پذيرفت. پس از آن  به تدريس عهد‌جديد در ماربورگ روي آورد. بعد از يك دوره كوتاه تدريس در برسلاو3 و گيسن4  در سال 1921به عنوان استاد تمام به ماربورگ بازگشت. او در اين شهر تا هنگام بازنشستگي‎اش در سال 1951 ماند.
كتاب «تاريخ سنت هم‌نوا»ي(1921) وي هنوز معتبرترين منبع ضروري به منظور پژوهش درباب كتاب مقدس به شمار مي‎رود. شايد بولتمان تاثيرگذارترين نماينده اصول معطوف به تاريخ‌مندي كه "نقد شکلي" ناميده مي‌شود باشد كه در پي شناخت شکل حقيقي بخش روايي كتاب مقدس، گفته‎هاي مسيح و يا تمثيل‎ها است.اين شکل حقيقي با شکلي كه از طريق سنت به ما رسيده است، تفاوت دارد.
در طول جنگ جهاني دوم، وي يكي از اعضاي كليساي اعتراف‌گرا و از مخالفين سوسياليسم ملي بود. او عليه بدرفتاري با يهوديان، عليه ناسيوناليسم افراطي، و عليه اخراج كشيش‌هاي مسيحي غيرآريايي سخن گفت.
در سال 1941، بولتمان نقد شکلي را در انجيل يوحنا به كار گرفت و به وسيله آن وجود يک انجيل مفقود با عنوان انجيل نشانه‌ها که در ميان نويسندگان انجيل تنها يوحنا به آن تکيه داشت را تشخيص داد.
اين رساله، كه در آن زمان جنجال بسياري به پا كرد، همچنان نقطه عطف مهمي در باب تحقيق درباره عيساي تاريخي محسوب مي‌شود. در همان سال رساله وي «عهدجديد و اساطير: مسئله اسطوره‌زدايي پيام عهد‌جديد»، از مفسرين خواست فلسفه اگزيستانسياليستي همكار بولتمان، مارتين هايدگر، را جايگزين الاهيات سنتي كنند.
هدف بولتمان از اين‌كار، همانگونه كه خود وي نيز توضيح داده، اين بوده است كه حقيقت تعاليم عيسي مسيح را در دسترس مخاطبان فرهيخته مدرن قرار دهد. بعضي از دانشمندان، نظير الاهيدان نوارتدكسي، كارل بارت، بولتمان را به خاطر شكاكيت بيش از اندازه درمورد وثوق تاريخي روايات انجيل مورد نقد قرار داده‌اند.
بعضي اما گفته‎اند وي به اندازه كافي پيش نرفته است چرا كه اصرار دارد پيغام مسيحيت، از رهگذر بخش اعظمي از اسطوره‌ها، هنوز داراي اعتبار است.
گر چه وي پيش‌تر در اروپا از شهرت برخوردار بود اما تاثير كامل بولتمان تا زمان انتشار كتاب «بشارت و اسطوره » به زبان انگليسي در سال 1948 احساس نشد. پس از جنگ، او تبديل به تاثيرگذارترين الاهيدان اروپايي شد. شاگردان وي مناصب مهمي را در دانشگاه‌هاي معتبر از آن خود كردند وديدگاه‎ او در سرتاسر جهان مطرح شد. از ميان شاگردان وي مي‌توان به ارنست كازمان5، گونتر بورنكام6، هانا آرنت7  و هلموت كوستر8  اشاره كرد. در سال 1955، رساله وي در باب «تاريخ و آخرت‌شناسي: ظهور ابديت»، نيز به ويژه بر اذهان تاثيرگذار بود، همان‌طور كه آخرين سخنراني وي در آمريكا با عنوان « عيسي مسيح و اساطير»، نيز چنين ويژگي‌اي داشت.
الهيات بولتمان
بولتمان يكي از بنيانگذاران نقد شکلي بود. وي همچنين بنيانگذار پروژه اسطوره‌زدايي از پيام مسيحيت به شمار مي‌رفت. كتاب بولتمان با عنوان«تاريخ سنت همنوا» شاهكار اين رهيافت تازه به تحليل عهد جديد و مجذوب كننده تعداد بسيار زيادي از دانشجويان شناخته شده است. نقد شکلي، همان‌طور كه در مورد اناجيل به كار گرفته شده، در پي تشخيص گفتار و اعمال موثق عيسي مسيح در سياق راستين آن و شناخت مسيح نه فقط به عنوان دومين فرد در تثليث، بلكه همچون معلمي يهودي كه در زمان امپراطوري رم در شهرستان جليل در فلسطين و در يهوديه مي‌زيست، بود.
بولتمان متقاعد شده بود كه روايات زندگي عيسي مسيح بيش از آنكه رويدادهاي تاريخي و نقل قول‎هاي دقيق عيسي را بازگو نمايد، الهيات را در قالب داستان عرضه مي‌كنند. پيغام‎هاي روحاني از طريق زبان آشناي اساطير باستاني بازگو مي‌شوند، كه امروزه كمتر معنادار است. به عنوان مثال، وي مي‎گويد: بي‌شك عيسي مسيح در قالب پسر خدا درآمد، موجودي الهي، و بنابراين شخصيتي بدين حد اسطوره‎اي. ولي او شخصيت واقعي عيساي ناصري تاريخي نيز بود. حيات او چيزي وراي رويدادهاي اسطوره‌اي است، زندگي او زندگي انساني است كه با تراژدي تصليب به پايان رسيد...(كريگما و اسطوره، ص. 34)
با اين اوصاف بولتمان اصرار داشت كه پيغام مسيحيت توسط شنوندگان مدرن مردود دانسته نمي‌شود، هرچند، امروزه با تفسير قابل فهم مي‌شود. ايمان بايد عمل حياتي اراده باشد و نه سوا كردن خوب و بد و ستايش و تمجيد از "شواهد باستاني".
كتاب عيسي و کلمه(1926) شكاكيتي جدي را نسبت به عهد جديد به عنوان منبع موثق داستان زندگي عيسي بيان مي‌كند. سراسر دهه 1930، وي آثار بي‌شماري را انتشار داد و به شكل گسترده به واسطه هدفش يعني اسطوره‌زدايي شناخته شد، يعني فرآيند جداسازي عيساي تاريخي از توصيفات مسيح‌شناسانه و افسانه‌ها كه بولتمان باور داشت از رهگذر نوشته‌هاي قديس پولس، نويسندگان انجيل، و آباء اوليه كليسا به عيسي منتسب شده‌اند. در دهه 1940 وي تفسير مشهوري بر انجيل يوحنا منتشر كرد.
بولتمان ميان دو نوع تاريخ يعني "historie" و "Geschichte" قائل به تمايز مي‌شود- كه معادل انگليسي آن تقريبا دو واژه "historical" و "historic" است. دومي كيفيتي اسطوره‎اي دارد كه فراتر از واقعيت محض است. بنابراين تصليب مسيح از نوع دوم و اسطوره‌اي، و بدين معنا رويدادي فراتر از "تصليب عيساي ناصري" بود. با وجود اين، بولتمان مراقب بود تا ميان اسطوره‌زدايي از متون مسيحي و مسائل مرتبط با ايمان قائل به تفكيك شود. براي بولتمان، جوهره ايمان از آنچه که به نحو تاريخي"historically" مي‏توان دانست فراتر مي‌رود. چيزي كه نمي‌توان آن‌را به عنوان موضوع واقعيتي تاريخي"historical" "فهم" کرد اين موضوع است كه "عيسي خداست". هر چند، در پاسخ به نداي خداوند از رهگذر اين جهان، فرد مي‌تواند قاطعانه به عيسي به عنوان خدا، همچون گزاره ايماني، واکنش نشان دهد.
بولتمان با منتقدين اوليه کتاب مقدس نظير دي.اف.اشتراوس9، کسي که همچون بولتمان، وجوه اسطوره‌اي ايمان مسيحي را مورد بررسي قرار داد ولي جملگي آن‎ها را به علت غيرعلمي بودنشان مردود شمرد، وارد بحث شد. به عنوان مثال، بولتمان تاريخي بودن رستاخيز عيسي مسيح را محل ترديد قرار مي‌دهد، ولي در مورد اهميت روحاني آن يقين دارد. وي پذيرفته است که: "وقايع تاريخي مرتبط با رستاخيز تا مرگ عيسي تماما باورنکردني است". براي او، رويدادهاي مرتبط با عيد پاک چيزي نيست که در ارتباط با عيساي تاريخي اتفاق افتاده باشد، بلکه اتفاقي است که براي حواريون رخ داده است، کساني که باور داشته‌اند عيسي مسيح احياء شده است. افزون بر اين، عيسي مسيح احياء شده، فردي زنده در حيات مسيحيان محسوب مي‌شود. بنابراين رهيافت بولتمان مردود شمردن اسطوره نبود، بلکه تفسير مجدد آن در شرايط مدرن بود. بولتمان در ارتباط با اين مشکل روش اگزيستانسياليستي هايدگر، به ويژه مقوله زندگي اصيل در مقابل زندگي غير اصيل را مورد استفاده قرار مي‌داد. در ديدگاه او "داوري نهايي" رويدادي در تاريخ نيست، بلکه رخدادي است که همزمان با آنکه آن مرد يا زن به نداي خداوند در لحظات وجودي‎اش پاسخ مي‌گويد، درون قلب هر شخص اتفاق مي‌افتد. انسان‌ها هر لحظه خواه بهشت و خواه جهنم را تجربه مي‎کنند، و ايمان به معناي اطاعت همه جانبه از خداوند در زمان حال معنا مي‌دهد.
براي بولتمان، "رستگاري" آنقدر که بر وجود ما در خداوند مبتني است، موضوع آيين‌هاي مذهبي و صورت‎بندي‌هاي اعتقادي قرار نمي‏گيرد. آزادي حقيقي مسيحي بيش از آنکه  برابر با پيروي از قوانين شاق و معيوب اجتماعي باشد، به معناي پيروي دروني وجدان فرد است.

ميراث بولتمان
"هر آن امکان وجود لحظه‌اي معادشناختي غنوده است و شما وظيفه داريد بيدارش کنيد".
يکي از نقدهاي مهم در باب انجيل در قرن بيستم، رهيافت تاريخي رودلف بولتمان به عهد جديد است که بينش نوين مهمي را به دست مي‌دهد، و افراد بسيار زيادي را قادر مي‌سازد تا از رهگذر ديدگاه شکاکانه مدرن به کتاب مقدس نگاه کنند، و همزمان جانب ايمان را نيز در بنيادي‌ترين پيام مسيحيت نگه مي‎دارد. در حال حاضر همه دانشمندان عهد جديد از ابزار نقد شکلي که بولتمان پيش قراولش بود، استفاده مي‎کنند حتي کساني که در اسطوره‎زدايي از عيسي همگام با او پيش نرفتند. رهيافت اگزيستانسياليستي وي به الاهيات مسيحي تاکيد دارد هر لحظه را آنگونه زندگي کن که گويي واپسين لحظه تو و گويي داوري واپسين توست. خود بولتمان به عنوان عضوي از کليساي اعتراف‎گرا در آلمان کوشيد تا نشان دهد ايمان مسيحي نه فقط موضوع باور، بلکه در مورد پيروان آيين مسيحيت، نمونه‌اي از زندگي در پاسخ هر روزه به خداوند است.

* دانشجوي مقطع دکتري دانشگاه علوم و تحقيقات تهران، رشته اديان و عرفان تطبيقي.

* مقاله پيش‌رو ترجمه‌اي است از:
*Bultmann, Rudolf, New World Encyclopedia.
پي‌نوشت‌ها
1.Wiefelstede  //  2.Tubingen  //  3.Berslau  //  4.Giessen  //  5.Ernest Kasemann  //  6.Gunther Bornkamm  //  7.Hannah Arendt  //  8.Helmut Koester  //   9.D.F.Strauss.
منابع
• History of the Synoptic Tradition. Harper, 1976. ISBN 0-06-061172-3  //  • Jesus Christ and Mythology. Prentice Hall, 1997. ISBN 0-02-305570-7  //  • The New Testament and Mythology and Other Basic Writings. Augsburg Fortress Publishers, 1984. ISBN 0-8006-2442-4  //  • Kerygma and Myth. HarperCollins, 2000 edition. ISBN 0-06-130080-2  //  • The Gospel of John: A Commentary. Westminster John Knox Press, 1971. ISBN 0-664-20893-2  //  • Theology of the New Testament: Complete in One Volume. Prentice Hall, 1970. ISBN 0-02-305580-4  //  • Myth & Christianity: An Inquiry Into The Possibility Of Religion Without Myth. Prometheus Books, 2005. ISBN 1-59102-291-6  //  • History and Eschatology: The Presence of Eternity (1954–55 Gifford lectures). Greenwood Publishers, 1975. ISBN 0-8371-8123-2.  //  • Ashcraft, Morris. Rudolf Bultmann. Makers of the Modern Theological Mind. Word Books, 1972. ISBN 9780876802526  //  • Dennison, William D. The Young Bultmann: Context for His Understanding of God, 1884-1925. New York: P. Lang, 2008.  //  • Fergusson, David. Bultmann. Outstanding Christian Thinkers. Health Policy Advisory Center, 1993. ISBN 9780814650370  //  • Macquarrie, John. The Scope of Demythologizing; Bultmann and His Critics.. Harper Torchbooks, 1966. ASIN B000SGJPT8  //  • Malet, André. The Thought of Rudolf Bultmann. Doubleday & Company, Inc., 1969. ISBN 1299341500.