ترجمه انگليسي قرآن به كوشش مسلمانان

PDF چاپ نامه الکترونیک

ترجمه انگليسي قرآن به كوشش مسلمانان

گفت و گو با سيد حسين نصر
آمنه شيرازي‌نژاد*


به سرپرستي پرفسور سيد حسين نصر
آنچه در پي مي‌آيد مشروح مصاحبه‌اي است با پرفسور سيّد حسين نصر، استاد مطالعات اسلامي دانشگاه جورج واشنگتن آمريکا و از برجسته‌ترين دانشمندان و فيلسوفان جهان اسلام، درخصوص کتاب Study Quran که شامل ترجمه و تفسير قرآن کريم به زبان انگليسي است. اين اثر ارزشمند که پرفسور سيّد حسين نصر سرويراستاري آن را بر عهده داشته، پس از 10 سال تلاش مستمر به اتمام رسيده است؛ ازاين‌رو از ايشان خواهش کرديم درباره روند شکل‌گيري و اتمام اين طرح بي‌نظير توضيحاتي را بيان كنند. انتشارات هارپر، از بزرگ‌ترين و معتبرترين ناشران کتب علوم انساني در آمريکا، اين كتاب را تا سال آينده به چاپ خواهد رساند. 
***
ابتدا از اينکه وقتي براي مصاحبه اختصاص داديد، تشکر مي‌کنم. همانطور که مي‌دانيد اولين ترجمه‌هاي قرآن کريم به زبان‌هاي اروپايي (غير از لاتين ) از حدود 350 سال پيش و با ترجمه قرآن به زبان ايتاليايي در ونيز آغاز شد. مي‌خواستم درخصوص چگونگي شکل‌گيري تصميم شما مبني بر ترجمه قرآن کريم به زبان انگليسي سوال کنم و اينکه اين ترجمه نسبت به ترجمه‌هاي پيشين قرآن کريم در غرب ‌به‌خصوص در زبان انگليسي چه ويژگي خاصي دارد؟
اجازه بدهيد در آغاز،  داستان چگونگي طرح ترجمه جديد قرآن کريم را خدمتتان عرض كنم که ان‌شاءالله به‌زودي منتشر خواهد شد. تخصص بنده فلسفه، عرفان و علوم اسلامي است و قرآن‌شناس نيستم، بلكه فقط شاگرد قرآنم؛ ولي به هر حال همواره تا حدي که بضاعت علمي داشته‌ام کتاب خدا و تفاسير مختلفي که در طول قرون بر آن نوشته شده را خوانده‌ام. چند سال پيش بزرگ‌ترين ناشر کتب ديني در آمريکا به نام انتشارات هارپر، که هم در سانفرانسيسکو و هم در نيويورک شعبه دارد، کتابي به نام Study Bible منتشر کرد كه شامل ترجمه جديدي از عهد جديد، عهد قديم و شامل شروح مختلف بر تمام متن کتاب مقدس مسيحيان است و بعد از آن نيز کتابي به نام  Study Torah را عرضه کرد. انتشار اين دو کتاب بسيار جنجال‌برانگيز بود؛ با وجود اينکه کتاب مقدس مسيحيان صدها ترجمه به زبان انگليسي دارد و هر سال ترجمه يا شرح جديدي از آن منتشر مي‌شود، اما از ترجمه انتشارات هارپر چه در دانشگاه‌ها و چه در کليساها و محافل ديني بسيار استقبال شد و به اين ترتيب هارپر تصميم گرفت چنين طرحي را در مورد قرآن نيز اجرا كند. يعني در واقع بعد از انتشار کتاب مقدس مسيحيان (انجيل) و عهد عتيق و تورات يعني Study Bible و Study Torah، اجراي طرحي جامع درخصوص ترجمه و تفسير قرآن کريم را در برنامه‌اش قرار داد. هارپر يکي از ناشران اصلي کتب من از جمله کتاب اخيرم به نام «اسلام در دنياي متجدد» است که هنوز ترجمه اي فارسي از آن وجود ندارد.
بنابراين اين انتشارات درخصوص اجراي طرح Study Quran با من تماس گرفت و گفت که مي‌خواهيم شما «چيف اديتور» يا  سرويراستار اين پروژه باشيد و اين کتاب زير نظر شما تهيه شود. من در ابتدا گفتم خيلي متشکرم ولي اين کار از بضاعت علمي بنده خارج است و اين تخصص يک قرآن‌شناس است؛ اما هارپر در پاسخ گفت که اگر شما نظارت اين طرح را قبول نکنيد ما اين کار را انجام نخواهيم داد.
من به خانه رفتم و با خود انديشيدم که در درگاه خداوند از اينکه کاري درباره کلام او، آن هم کاري به اين مهمي را زمين بگذارم خجالت مي‌کشم و هرطور شده اين کار را قبول خواهم كرد و خداوند خودش کمک خواهد کرد و الحمدلله اين تصميم به دلم نشست. روز بعد، با انتشارات هارپر تماس گرفتم و گفتم به يک شرط اين کار را قبول مي‌كنم و آن اينکه همان‌طور که تمام دانشمندان و ويراستاران کتاب Study Torah يهودي و تمام نويسندگان و ويراستاران  Study Bible مسيحي هستند، بنابراين تمام کساني که با کتاب قرآن نيز سروکار خواهند داشت، چه نويسندگان و چه ويراستاران، بايد مسلمان باشند. آنها با کمي تأمل اين شرط را که البته خودش به تنهايي شرط مهمي بود پذيرفتند؛ زيرا مسيحيان و بيشتر کشيشاني که با اسلام عناد داشتند از قرن هفدهم به بعد براي اولين‌بار قرآن کريم را به زبان انگليسي ترجمه كردند يا شرق‌شناساني که اصولاً منکر اصالت وحي بودند به اين امر پرداختند. ترجمه‌هاي قرن بيستم نيز که بعضي از مسلمانان مانند يوسف‌علي، محمد اسد و محمد پيکتال آن را انجام داده‌اند، هر کدام مشکلاتي دارند و آنطور که بايد و شايد همه کلمات قرآن را به‌صورت واضح و کامل منعکس نكرده‌اند؛ البته همه دانشمندان اين زمينه بر اين امر واقف هستند؛ بنابراين اولين شرط بنده در رابطه با اين کتاب مؤثر واقع شد که مهم‌ترين عامل تمايز آن با بيشتر ترجمه‌هاي قرآن به زبان انگليسي است و مسلمانان همه کارهاي اين اثر را انجام دادند و از آنجايي که به هر حال اين اثر در آمريکا چاپ مي‌شود و چاپ تهران يا کراچي نيست، سه نفر از مسلمانان آمريکايي را انتخاب کردم که تحت نظارت من به‌عنوان ويراستار اين پروژه همکاري کنند. ايشان هر سه در دانشگاه‌هاي آمريکا استاد هستند و از معتبرترين دانشگاه‌هاي اينجا مدرك دکتري گرفته‌اند و هر سه زماني شاگرد بنده بوده‌اند: يکي آقاي دکتر ژوزف لومبارد، استاد دانشگاه براندايس در ماساچوست است كه از دانشگاه ييل فارغ‌التحصيل شده و شش سال در دانشگاه جورج واشنگتن در دوره‌هاي ليسانس و فوق‌ليسانس شاگرد من بوده است. ديگري جنر دَگلي متولد آمريکا است؛ كه پدر و مادرش از مهاجران قفقازي هستند که به آمريکا مهاجرت کردند. او هم شاگرد من بود و بعد به دانشگاه پرينستون رفت. ديگري خانم ماريا دکيک است که او هم دکتري‌ايش را از دانشگاه پرينستون دريافت کرده است. ايشان هر سه مسلمان هستند که البته دو نفرشان مسلمان شدند و ديگري هم که از خانواده‌اي قفقازي و مسلمان بود. بعد از گذشت مدتي، يک دانشمند جوان ديگر به نام محمد رستم را نيز به‌عنوان کمک ويراستار به اين گروه اضافه کردم که پاکستاني‌تبار و در کاناداست؛ ولي اصل همان سه ويراستاري هستند که خدمتتان عرض کردم.

چه زماني اجراي اين طرح را آغاز كرديد؟
9 سال پيش.

اگر ممکن است بفرماييد کتاب به چه صورتي تدوين شده است؟
اين کتاب شامل سه قسمت اساسي است. قسمت اول شامل ترجمه‌اي از قرآن کريم است که با توجه به تمام ترجمه‌هاي معروفي که به زبان انگليسي وجود دارد، از پيکتال، محمد اسد، آربري و يوسف‌علي گرفته تا ديگران، ترجمه شده است البته همواره بازگشت به متن قرآن مدنظر بوده است بدون اتکا به هيچ‌يک از ترجمه‌هاي گذشته ولي با نگاهي به آنها. بعضي از ترجمه‌هاي گذشته مثل ترجمه آربري بسيار شاعرانه است ولي رابطه آن با اصل متن عربي دقيق نيست. بعضي‌ها دقيق است ولي کيفيت ادبي انگليسي را ندارد؛ درحالي‌که قرآن کريم بالاترين سطح زيبا‌شناسي زبان عربي را منعکس مي‌کند و يکي از ويژگي‌هايش بلاغت اعجاب‌انگيز آن است. وقتي قرآن را ترجمه مي‌کنيد بايد در بالاترين سطح زبان موردنظر باشد يا اينكه تا حدي زيبايي کلام داشته باشد؛ به هر حال نبايد فراموش كرد، ترجمه قرآن همواره ناقص خواهد بود چون به يک معنا قرآن اصلاً قابل ترجمه نيست. ما بايد کاري مانند ترجمه کينگ جيمز  انجام مي داديم که به اندازه‌اي زيباست که با کارهاي شکسپير قابل مقايسه است و هنوز هم با وجودي که زبان انگليسي تحولات بسياري پيدا کرده، اما همچنان بيشتر از ترجمه‌هاي ديگر کتاب مقدس مورد نقل قول و استفاده مردم است.
ما ترجمه‌هاي گوناگون قرآن کريم و متن عربي آن را با چاپ‌هاي مختلف جمع‌آوري و شروع به ترجمه متن کرديم. به اين صورت که من تمام سي جزء قرآن را بين سه ويراستار تقسيم و خودم سوره فاتحه را به‌عنوان نمونه براي ويراستاران ترجمه کردم. زبان عربي همه ويراستاران اين کتاب فوق‌العاده خوب است و انگليسي هم زبان مادري‌شان است. منظورم اين است كه زبان انگليسي دست‌و‌پا شکسته‌اي نيست که متأسفانه بعضي از مسلمانان براي ترجمه قرآن کريم به کار مي برند. ضمن اينکه ديدگاه کلي ايشان با ديدگاه بنده يکي است. خود شما زماني با من درس خوانده‌ايد و مي‌دانيد که بعضي از شاگردهايم بسيار به من نزديک و هم‌افق و هم‌فکر من هستند. اين امري است که موجب شد ما هيچ گرفتاري و کشمکشي از اين جهت نداشته باشيم، مانند مترجمان کينگ جيمز که همکاري حيرت‌انگيزي با يكديگر داشتند و با آنکه حتي اسم‌هايشان هم مشخص نيست، اما کتابي با چنين وحدت سبکي به زبان انگليسي به وجود آوردند. خداوند به ما هم عنايت فرمود و همان‌طور هم شد. به همان صورت که خدمتتان گفتم، اجزاي قرآن را بين ايشان تقسيم کردم. بعضي از قسمت‌هايش را خودم به عنوان نمونه ترجمه مي‌کردم و بعد آنها ترجمه را ادامه مي‌دادند و با يكديگر صحبت يا حتي بر سر ترجمه فلان کلمه يا فلان حرف ربط مشاجره مي‌کردند. براي مثال خودتان مي‌دانيد حرف «اِنَّ» يا يک «واو» عربي مي‌تواند چند معنا داشته باشد. ايشان خيلي با دقت همه موارد را بررسي مي‌کردند و بعد براي من مي‌فرستادند. من هم آنها را مي‌خواندم و تصحيحات نهايي را انجام مي‌دادم  و به اين ترتيب ترجمه متن قرآن به سرانجام رسيد و اين قسمت اول کار ما بود.
قسمت بعدي Study Quran قرار بود مانند Study Bible شرح متن يا همان تفسير باشد که در زبان انگليسي به آن Commentary مي‌گويند. شايد براي اولين‌بار در تاريخ اسلام مي‌خواستم هم براي حفظ وحدت امت اسلامي و هم جهت آشنايي خواننده با نحل مختلف تفکر سنّتي اسلامي، از مفسران مختلف، سنّي و شيعه، لغوي، تاريخي، کلامي، فلسفي، عرفاني، و همه انواع تفاسير از طبري گرفته تا ميبدي،  به عربي و فارسي استفاده کنم. در نهايت تفسير خودمان را تدوين کرديم و مسئول اين کار هستيم، ولي به هر حال اين تفسير شامل اشارات بسياري به تمام تفاسير سنتّي است. اين کلمه سنتّي، بسيار مهم است، زيرا ما در كل تمام تفاسير مدرن و متجددانه را کنار گذاشتيم كه از قرن نوزدهم توسط افرادي مانند سر سيّد احمدخان به همراه عده‌اي در مصر شروع شد و تنها تفسير دوره جديدي که مدّنظر قرار داديم، تفسير «الميزان» اثر استاد بنده، مرحوم علامه طباطبايي رضوان‌الله‌عليه است که البته وصف جديد ربطي به تجدد ندارد بلکه مربوط به زمان نگارش آن است.

پس اين تفسير رويکرد خاص شيعه يا سنّي ندارد؟
خير، بلكه به طور کلي اسلامي، با توجه به حفظ وحدت اسلامي است. منتها بيان مي‌کنيم که فلان مفسر سنّي يا فلان مفسر شيعي درباره فلان جمله چه گفته است. ميان شيعه‌ها و سنّي‌ها هم اختلاف‌نظرهاي بسياري وجود دارد که البته هر کسي با تفاسير قرآن سروکار دارد به اين امر آگاهي دارد و از اين جهت، اين تفسيري که ارائه داده‌ايم يک کار جديد است و تا حدي که بنده مي‌دانم هيچ تفسيري به اين صورت حتي در دوران قديم انجام نشده است.

قسمت سوم يا پاياني اين کتاب شامل چيست؟
با توجه به اينکه اين ترجمه براي مخاطباني نوشته شده که آشنايي زيادي با معارف اسلامي و قرآن ندارند، از‌اين‌رو من از چند نويسنده مسلمان، از شرق آسيا گرفته تا آمريکا، خواهش کردم در مورد جنبه‌اي از قرآن مقاله علمي بنويسند. اين قسمت شامل 17 مقاله مي‌شود که بسيار مفصل است و حدود 400 صفحه را دربرمي‌گيرد. مقالات بسيار متنوع و شامل موضوعاتي از قبيل قرآن و مسأله قانون و حقوق، قرآن و کلام و فلسفه، قرآن و ساختارهاي اجتماعي، قرآن و عدالت، قرآن و زن و سبک ادبي قرآن است. تمام نويسندگان همان‌طور که عرض کردم مسلمان هستند و انواع افراد را شامل مي‌شود از شيخ‌الازهر فعلي، رئيس دانشگاه الازهر مصر و يکي از معروف‌ترين شخصيت‌ها در عالم تسنّن گرفته تا يکي از آيت‌الله‌هاي خيلي محترم خودمان در ايران، حضرت آيت‌الله محقق‌داماد که از دوستان نزديک بنده هستند. ايشان لطف کردند و مقاله بسيار مهمي در مورد قرآن، فلسفه و کلام به فارسي نوشتند که بنده ترجمه آن را به انگليسي بر عهده گرفتم. چند نفر ديگر هم مقالاتي به زبان عربي نوشتند که گروهي آن را ترجمه كرد و من آن را تصحيح کردم. خلاصه از اين علماي بزرگ گرفته تا دانشمندان جوان، که البته بسيار با استعداد و ورزيده هستند، در بين نويسندگان اين كتاب يافت مي‌شوند، هم مرد، هم زن و هيچ مليت خاص و نژادي در انتخاب افراد مدنظر نبوده و همه نوع مسلمان از عرب و عجم را شامل مي‌شود. اين قسمت از کار، خودش به‌طور مستقل اثر بديعي است که اگر چاپ شود يکي از بهترين کتاب‌ها در مورد قرآن به زبان انگليسي خواهد بود؛ البته بايد اشاره کنم که علاوه بر سه قسمت اصلي کتاب يعني قسمت اول ترجمه متن شريف قرآن، قسمت دوم، تفاسير تمام سوره ها از سوره فاتحه تا سوره الناس و قسمت سوم يعني مجموعه مقالات، شامل نقشه‌هاي مختلف از سرزمين عربستان و شرق درياي مديترانه و سرزمين‌هايي است که در قرآن کريم به آنها اشاره شده و انواع و اقسام فهرست‌ها نيز موجود هست.

اين کتاب در چند مجلد تهيه شده است؟
اين کتاب با صفحات بسيار نازک و حدود 2500 صفحه در يک جلد به چاپ مي‌رسد. اصولا به دلايل تجاري، امروزه گويا کتاب‌هاي چند جلدي خريدار زيادي ندارد. اين کتاب شامل يک ميليون کلمه است و مانند Study Bible بسيار قطور خواهد بود.

مداخل کتاب به چه صورت تنظيم شده‌اند؟
مي‌توان هر موضوعي را با رجوع به فهرست‌ها به دست آورد. براي مثال به‌راحتي مي‌توان پيدا كرد قرآن دربار ربا چه گفته است.

سوال بعدي من درخصوص تأثير تدوين چنين تفاسيري از متون مقدس بر چشم‌اندازهاي کنوني غربي‌ها نسبت به متون ديني است، ديدگاه شما در اين‌باره چيست؟ با توجه به اينکه در تبليغات اينگونه مطرح مي شود که غرب اصولا دين‌گريز است.
اين کلامي که شما مي‌فرماييد نصف حقيقت است. درست است که نوعي دين‌ستيزي و به‌خصوص اسلام‌ستيزي در غرب جريان دارد، ولي از آن طرف هم جريان ديگري درست برعکس آنچه مطرح کرديد، وجود دارد. يعني گرايش به دين و به‌خصوص گرايش به اسلام و علاقه بيشتر به آموختن درباره اسلام. بدون شک وقتي اين کتاب منتشر شود، علاقه‌مند و مخاطبان بسياري از ميان مسلمانان انگليسي‌زبان اروپا و آمريکا خواهد داشت، به دليل آنکه ناشر بسيار معتبري چاپ آن را بر عهده دارد و مي‌دانيد که در مغرب‌زمين نشر کتاب اينقدر مهم نيست که توزيعش مهم است. هارپر امکانات گسترده‌اي دارد و از حالا هم شروع به فعاليت کرده است. دو هفته پيش آکادمي اديان آمريکا در بالتيمور جلسه‌اي داشت که در آنجا يک جلسه به همين کتاب Study Quran اختصاص داشت و عده زيادي هم در آن جلسه شرکت کرده بودند و بسياري منتظر چاپ آن هستند .

ما هم منتظر هستيم.
ما در حال حاضر کار را تمام کرده‌ايم و هم‌ اكنون مشغول تصحيح خبرها هستيم که تقريبا سه هزار صفحه است. فکرش را بکنيد من بايد سه هزار صفحه خبر را تصحيح کنم. خداوند قدرت بدهد که چشمم کور نشود! کار بسيار سنگيني است و گاهي تا 12:30 شب بيدارم و مشغول اين کار هستم. وقتي اين تمام شود تدوين فهرست‌ها و کشف الآيات انجام خواهد شد و کتاب ان‌شاءلله تا يک سال ديگر منتشر مي‌شود. اين کتاب در درجه اول علاقه‌مندان بسياري از ميان مسلمانان انگليسي‌زبان اروپا و آمريکا خواهد داشت و در آينده به زبان‌هاي فرانسه، اسپانيولي و زبان‌هاي اصلي اروپا نيز ترجمه خواهد شد. سپس در دانشگاه‌هايي که قرآن درس مي‌دهند نيز مورد استفاده قرار خواهد گرفت. همان‌طور که از دو کتاب ديگر يعني Study Torah و Study Bible در بيشتر دانشگاه‌هاي آمريکا استفاده مي‌شود. در درجه سوم، مخاطبان اين کتاب مردم عادي هستند که البته نمي‌دانيم تا چه اندازه از آن استقبال خواهند کرد. اين کتاب در چاپ اول فاقد متن عربي قرآن است.

چرا؟
چون خيلي قطور مي‌شود و غربي‌ها هم که عربي بلد نيستند، ولي پس از چاپ اول بلافاصله با متن عربي نيز به چاپ خواهد رسيد زيرا متن قرآن به عربي براي مسلمانان قداست دارد. براي مثال قبل از سفر از زير قرآن رد مي‌شويم. ولي قرآن مثلا به زبان فرانسه آن اثر را ندارد و البته اين مسأله بسيار مهمي است. فکر مي‌کنم اين اثر تحولي  نه‌تنها در قرآن‌شناسي بلکه در اسلام‌شناسي در غرب ايجاد کند.
آخر عمري انتظار نداشتم چنين کاري از عهده‌ام برآيد ولي خداوند بنده را در اين موقعيت قرار داد که ا‌ن‌شاءالله بتوانم اين 10سال زحمت را به‌خوبي به سرانجام برسانم.
ان‌شاءالله. اگر خسته نيستيد مايلم در پايان سوال ديگري نيز از محضرتان بپرسم.
بفرماييد.

عده‌اي بر اين باور هستند که درک انسان امروز از قرآن کريم از درک انسان زمان وحي بالاتر است به لحاظ پيشرفت‌هاي علمي مثل رفتن به فضا يا پيشرفت‌هاي جهان‌شناختي و اموري از اين  قبيل. مي‌خواستم نظر شما را در اين باره بدانم. 
اصلا با اين حرف موافق نيستم. حضرت پيغمبر (ص) فرمودند: از ديد خداوند بهترين نسل در اسلام هم‌زمانان ما هستند. بعد از ايشان نسل بعد از آنها و بعد نسل بعدي تا آخر زمان. تنزّل بصيرت در تاريخ از آغاز هر ديني در همه جوامع ديده مي شود. تنزل بصيرت و نه اطلاعات روزنامه‌اي و کامپيوتري. شما که در هند بوديد مي‌دانيد که آنها معتقد به عصر طلايي، نقره‌اي‌، مفرغي و آهني هستند. آب هميشه سرازيري مي‌رود. كساني که در زمان پيامبر بودند، درست است که از دانشگاه هاروارد دکترا نداشتند، ولي قلب آنها براي درک معاني قرآن طوري باز بود که درکش براي ما بسيار مشکل است. حالا هم افرادي اين‌گونه ولي بسيار نادرند. نمي‌توانيم تصور کنيم زماني که کلام خدا از دهان پيغمبر صلوات‌الله‌عليه گفته مي‌شد چه تأثيري بر تمام مولکول‌هاي وجود آن مردم شنونده داشت و آنها را چگونه تحت‌تأثير قرار مي‌داد. اينکه مي‌پنداريم خيلي  بيشتر از اجدادمان  عالم هستيم تنها از جنبه کمّي است. بله، مي‌دانيم درخت چنار خياباني در تهران چند برگ دارد چون فقط به جنبه نبات‌شناسي‌اش نگاه مي‌کنيم ولي اينکه درخت چنار يا درخت به‌طور کلي، نماد يا سمبل شجره الهيه است را در نظر نمي‌گيريم. بشر قديم هميشه هم حقايق دنيا را ظل و انعکاس حقايق بالا مي‌ديد. ما به‌طور کلي اطلاعات لغوي‌مان گسترده شده است که براي مثال فلان کلمه در قرآن از زبان آرامي  يا سرياني به عربستان آمده است، ولي ما در رابطه با درک اثري که آن کلمات در روح انسان دارد، هرگز نمي‌توانيم بر اجدادمان پيشي بگيريم.
انسان فعلي سفرهاي متعدد افقي را پشت‌سر گذاشته است؛ حتي وقتي با موشک به ماه مي‌رود ماه، ماهِ مادي است و او يک تکّه سنگ را برمي‌دارد و با خودش به پايين مي‌آورد؛ اما انسان سنّتي سفر ملکوتي به مراتب بالاي وجود کرده است، الان هم چنين افرادي هستند ولي بسيار کمياب اند. نمي‌توان گفت فردي که دکتراي زمين‌شناسي دارد معناي «و الارض و السموات» در قرآن را بيشتر از صحابه پيامبر مي‌فهمد. البته عده‌اي هستند که مي‌خواهند از آيات قرآن تفسير علمي و جديدي ارائه دهند که در عربي به آن التفسير‌العلمي مي‌گويند. الاسکندراني، مفسّر معروف مصري، 150 سال پيش چنين روشي را شروع کرد. من صددرصد با اين امر مخالف هستم و درمورد آن مطالبي نوشته‌ام. او در واقع علم را مرجع نهايي قرار مي‌دهد و براي قرآن به اين دليل احترام قائل است که علم (علم جديد) را تأييد مي کند؛ در حالي‌که علم جديد، دائم در حال تغيير است. ديگر کسي علم دوره الاسکندراني را قبول ندارد. به همين دليل آن مطلقيّت و ماوراء زمان بودن پيام قرآن را به يک پيام زماني مقيّد مي‌کند تا اصالت علم جديد را نشان دهد. اين روند در واقع برعکس کردن سلسله مراتب طبيعي امور است.

خيلي ممنونم استاد
به امان خدا مي سپارمتان.
* عضو وابسته گروه اديان و عرفان دايره‌المعارف بزرگ اسلامي