خطا
  • DB function failed with error number 1194
    Table 'jos_session' is marked as crashed and should be repaired SQL=SELECT guest, usertype, client_id FROM jos_session WHERE client_id = 0

«گام به گام تا انديشه»

PDF چاپ نامه الکترونیک

«گام به گام تا انديشه»

آموزش فلسفه به کودکان و پرورش تفکر فلسفي
محبوبه اسپيدکار*

پرورش تفکر فلسفي، ضرورتي است که به مطالعات ميان رشته اي دقيق و گسترده اي  نياز دارد . در اين مقاله پس از بيان مختصر چيستي و چرايي ((پرورش تفکر فلسفي در کودکان و نوجوانان)) و مقايسه آن با ((آموزش فلسفه به کودکان ))، برخي اصول و مباني نظري در اين باره مطرح شده است . ((گام به گام تا انديشه)) عنوان طرحي است که با هدف پرورش تفکر فلسفي در کودکان و نوجوانان تهيه شده و مراحل مطالعاتي و پژوهشي و اجراي آزمايشي آن حدود چهار سال در کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان به طول انجاميده است . توضيح چارچوب اصلي اين طرح و برخي اهداف و ويژگي هاي آن، بخش اصلي اين نوشتار را تشکيل مي دهد.
***
آنچه امروز " آموزش فلسفه به کودکان" ناميده مي شود به نوعي پرورش تفکر فلسفي است. براي پرورش اين تفکر در هر جامعه اي ملاحظات بسياري وجود دارد که مهمترين آن زمينه هاي فرهنگي و فلسفي آن جامعه قلمداد مي شود. ((گام به گام تا انديشه)) عنوان طرحي است که با هدف پرورش تفکر فلسفي در کودکان ايراني مخاطب مراکز فرهنگي و هنري کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان پيش بيني شده و مراحل مطالعاتي و پژوهشي خود را پس از چهار سال پشت سر گذاشته است. در اين مقاله به ويژگي ها و برخي مباني و اصول نظري اين طرح اشاره شده و اهداف و محتواي طرح به اختصار بيان شده است. مهمترين ويژگي اين طرح، تکيه بر مباني فلسفه  اسلامي و تأکيد بر تفکر شهودي به عنوان يکي از حوزه هاي فلسفه اسلامي است. در اين باره با بيان مراحل و روش هاي پرورش اين تفکر به موضوع هاي انتخاب شده براي طرح در کارگاه ها اشاره شده است.

آموزش فلسفه به کودکان و پرورش تفکر فلسفي
"ذهن وتفکر" موضوعي است که در طول تاريخ روانشناسي مورد توجه بوده است. روانشناسي همان قدر که علم بررسي رفتار خوانده مي شود، علم بررسي ساختار ذهن1 نيز هست. در هر دوره از تاريخ نه چندان طولاني اين علم، بسته به پارادايم حاکم بر پژوهش ها و گرايش هاي علمي دانشمندان، تمرکز بر يک يا چند جنبه از تفکر بيشتر بوده است. چنانکه تعريف و تقسيم بندي انواعي از تفکر با روش تعليم و تربيت جان ديويي2 شکل گرفت. پياژه3 رشد مرحله اي ساختار ذهن و تفکر را مطرح کرد. روانشناسان گشتالت4 تفکر بينشي و تحليلي کل گرا را معرفي کردندو ...
در اين ميان تفکر خلاق5 يا آفريننده در سال هاي اخير به سبب صنعتي شدن جوامع و اهميت توليد در اقتصاد جهان بيش از ساير جنبه ها مورد تأکيد، توجه و تمرکز قرار گرفته است. امروز خلاقيت پاي از حوزه هنر و ادبيات فراتر نهاده و به زندگي روزانه مردم راه پيدا کرده است. اين مبحث چند سالي است در ايران نيز مورد توجه واقع شده اما به جز حرف و بيان تئوري ها، در عمل جريان گسترده اي آن را حمايت يا هدايت نکرده است. اين است که هر جا پاي آموزش و تعليم و تربيت در ميان است به اهميت و ضرورت خلاقيت نيز اشاره مي شود اما در نهايت در اتخاذ روش ها يا تعيين اهداف به دلايل مختلف  نتيجه خلاقانه اي حاصل نمي شود. در کنار تفکر خلاق در سال هاي اخير، عنوان تفکر فلسفينيز به چشم مي خورد. گرچه اين موضوع با عنوان نه چندان جامع "آموزش فلسفه به کودکان"6 طرح مي شود اما در حقيقت بن مايه اين نوع از آموزش چيزي به جز پرورش تفکر فلسفي در کودکان و نوجوانان نيست.7 در حال حاضر گروه هاي مختلفي در سطح جهان برنامه هايي با اين عنوان براي کودکان و نوجوانان اجرا مي کنند. تاريخچه، ضرورت ها و اهداف چنين برنامه هايي تا کنون به زبان هاي مختلف و در منابع گوناگون ذکر شده است. اما وجود چنين برنامه اي در جريان آموزش و پرورش کشورهاي مختلف به سبب حساسيت هاي اين حوزه همواره در معرض نقد و نظرهاي جدي بوده است. نگاهي اجمالي به منابع، در دوره هاي زماني مختلف نشان مي دهد که همين نقد و نظرها سبب شده تا برنامه ريزان به غناي مباني و اصول نظري خود بپردازند و با بهره گيري از نظريه هاي روانشناسي و جامعه شناسي و فلسفي،8 ساختار روشن تري از نظر اهداف و روش هاي اجرا پيش روي علاقمندان و منتقدين قرار دهند.
در مجموع چهار سوال اساسي که همواره پيش روي طراحان برنامه قرار داشته است به شرح زير است :
1- اختصاص اصلاح "آموزش فلسفه به کودکان" به اين برنامه با چه مباني و اهدافي بوده است؟
2- به صورت مشخص مميزات اين جنبه از تفکر(تفکر فلسفي) از نظر طراحان با ساير جنبه هاي تفکر چيست؟
3- ضرورت هاي تمرکز  بر اين آموزش از کجا ناشي مي شود؟
4- تا چه حد مي توان به وجود برنامه اي مشترک و مشابه براي آموزش فلسفه به کودکان در سراسر جهان اميدوار بود؟
از ميان سؤالات فوق سؤال دوم به سبب تعين آن، همچنان به پاسخ روشني نرسيده است. نگاهي به آراء متيو ليپمن،9 رابرت فيشر،10 پرجسپرسن11 و ساير همکارانشان  نشان مي دهد که وجه غالب و مؤکد در اين برنامه آموزشي، پرورش تفکر انتقادي است. گاهي در حاشيه، پرورش تفکر خلاق، تحليلي و منطقي نيز جزء اهداف واقع مي شود.12 در باره ضرورت پرداختن به اين جنبه هاي تفکر شرح و بسط هاي فراوان و قانع کننده اي وجود دارد. اما نکته اينجاست که با همه ارزشمندي اين جنبه ها، اختصاص برنامه اي روشمند براي آموزش فلسفه به کودکان نيازمند وجود تعريفي  دقيق تر از تفکر فلسفي است. چرا که در غير اين صورت شاهد اتفاق جديدي در حوزه ي تعليم و تربيت نبوده ايم .علاوه بر اينها يک مسأله ديگر نيز وجود دارد و آن اينکه با ورود اين برنامه به هر کشور، تا چه حد مي توان به هماهنگي اصول و اهداف، با نيازها، ضرورت ها و بسترهاي کار در کشور ميزبان مطمئن بود؟ اين مسأله ناظر به ضرورت بومي سازي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي اين برنامه است. آنچه مسلم است اينکه همه اين سؤالات به هيچ عنوان از ارزش و اهميت اين برنامه نمي کاهد. بلکه نشان مي دهد که با وجود همه چالش ها، فرايندي پويا در جريان است که راه خود را به خوبي خواهد يافت. اين جريان هم اکنون در ايران نيز گرچه نوپاست اما پوياست .
"گام به گام تا انديشه"، طرحي براي پرورش تفکر فلسفي مخاطبين در مراکز فرهنگي و هنري کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان است. کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان- همانگونه که ازنامش پيداست- يکي از سازمان هاي اصلي است که با هدف پرورش جنبه هاي مختلف تفکر در کودکان و نوجوانان،13 در سال 1343 تأسيس شده است. هم اکنون مراکز فرهنگي وهنري اين سازمان با سي و دو فعاليت فرهنگي، هنري و ادبي با روش هاي مختلف به پرورش فکر و انديشه وکشف استعدادهاي مخاطبين مي پردازند. از حدود 40 سال پيش، پرورش تفکر انتقادي14 به واسطه فعاليت هايي چون بحث آزاد، بحث کتاب و بحث فيلم15 در کنار بسياري ديگر از فعاليت ها در مراکز کانون، به پرورش نسلي صاحب نظر، متخصص و متفکر در حوزه هاي هنر، ادبيات و فرهنگ منجر شده است. تاريخچه تجربه کار متمرکز بر اين موضوع و آسيب شناسي بازخورد فعاليت ها، بهترين ابزار براي تشخيص نياز پرداختن به پرورش تفکر فلسفي در کودکان و نوجوانان بود. در سال 1385 اين موضوع در دستور کار کارشناسان و پژوهشگران کانون قرار گرفت.
در خلال انجام مطالعات اوليه روش هاي فعلي پرورش تفکر فلسفي که تحت عنوان (آموزش فلسفه به کودکان) از آن ياد مي شد نيز مورد توجه قرار گرفت. اما تجربه پرورش تفکر انتقادي در مخاطبين و ضرورت ها و نيازهايي که هم اکنون بررسي ها درحيطه پرورش فکري کودکان و نوجوانان نشان مي داد چيزي فراتر از پرورش تفکر انتقادي، خلاق يا تحليلي بود.16 حدود دو سال مراحل مطالعاتي و پژوهشي کار به طول انجاميد و در نهايت طرح "گام به گام تا انديشه" با هدف پرورش تفکر فلسفي آماده ورود به گردش کاري مراکز فرهنگي هنري شد. در يک دوره آزمايشي، طرح در چهار مرکز فرهنگي و هنري به اجرا در آمد و هشت گروه سني در دو جنسيت دختر و پسر به صورت مجزا، در چهار منطقه شهر تهران در اين برنامه پژوهشي شرکت کردند.
در خلال کار، حدود يک سال پژوهش هاي حين اجرا و ارزشيابي طرح توسط گروه مجزايي از پژوهشگران انجام شد و در شهريور ماه نتايج آزمون ها و ارزيابي پژوهشگران اعلام شد. با آگاهي از موفقيت نسبي طرح در دستيابي به اهداف در گروه هاي سني مختلف، مجدداً طرح به مدت يک سال بازنويسي شد و بر اساس يافته هاي پژوهشگران تغييراتي در آن صورت گرفت.17 به اين ترتيب مصوب شدکه از مهر ماه سال جاري، ضمن اعلام رسمي برگزاري برنامه، اين طرح در بيست مرکز فرهنگي هنري شهر تهران و ده مرکز فرهنگي هنري در ساير مراکز استان هاي کشور به اجرا در آيد .
اين طرح در اصول، مباني و روش هاي اجرا، وجوه تشابه و افتراق زيادي با آنچه امروز برنامه "آموزش فلسفه به کودکان" خوانده مي شود دارد. از تشابهات آن مي توان به يکي بودن اهداف تعيين شده در بخش مهارت هاي کلامي و مشارکت در مباحث گروهي -که خود ضامن اهداف فرعي زيادي هستند- اشاره کرد و از وجوه افتراق اصلي آن مي توان به تمرکز بر وجه غالب تفکر شهودي18 و نحوه ارزش سنجي و معرفت شناسي19 با توجه به فلسفه اسلامي در اين طرح و تمرکز بر وجه غالب تفکر انتقادي ونحوه ارزش سنجي و معرفت شناسي با توجه به فلسفه اجتماعي غرب در برنامه آموزش فلسفه به کودکان اشاره کرد.

مباني و روش هاي اجرايي طرح20 و اصول روانشناسي و فلسفي آن
روشن است که هر برنامه اي با اين رويکرد مستلزم وجود بررسي ها و مطالعات ميان رشته اي است. در اين موضوع با سه واژه کليدي مواجهيم. ورود به مبحث آموزش و پرورش، جهت را خصوصاً متوجه روانشناسي يادگيري و پرورشي مي کند. جريان رشد ساختار ذهن و شکل گيري تفکر در انسان از ديدگاه روانشناسان در مکاتب مختلف متفاوت است. اما اصل مقدم دانستن افکار و انديشه بر رفتار انسان ناگزير پرورش تفکر فلسفي را در حوزه روانشناسي شناخت گرا قرار مي دهد. به اين ترتيب در اين طرح آراء روانشناسان شناخت گرا در حوزه يادگيري به عنوان مبناي اصلي اتخاذ روش هاي اجراي فعاليت ها و انتخاب نحوه انتقال مفاهيم و دروني کردن آنها مورد استفاده قرار گرفته است. از ميان اين صاحب نظران، نظريات پياژه، ويگوتسکي،21 برونر،22 ورنر23 و گشتالتيون مستقيما مبناي کار واقع شده اند که نوع اين استفاده، طبيعتا بسته به موضوع، متفاوت بوده است. موضوع تفکر نيز به نوبه خود مي بايست هم در حوزه کار روانشناسان جستجو شود هم در حوزه کار فلاسفه. در اين طرح در اتخاذ روش پرورش انديشه از نظريات روانشناسي بهره گيري شده است. براي موضوع فلسفه در انتخاب محتواي انديشه و مراحل دستيابي به تفکر فلسفي، آراء فلاسفه به خصوص فلسفه اسلامي مبنا قرار گرفته است .

اهداف کلي طرح:
پرورش روح فلسفي24 در کودکان و نوجوانان
در حقيقيت وجه مميز اصلي فلاسفه با ساير انسان ها و حتي ساير دانشمندان در همين موضوع است. اينکه برخي از انديشمندان کودکان را فيلسوفاني کوچک مي دانند25 و برخي ديگر معتقدند تنها کودکان معناي حرف هاي فيلسوفانه را درک مي کنند26 به سبب وجود همين روح فلسفي است. البته مفهوم روح فلسفي در کودکان و فلاسفه با هم يکي نيست27 اما در مجموع مي توان گفت روح فلسفي شاخصه هايي دارد که اهم آنها به شرح زير است :

• حس حيرت
نگاه فيلسوف به جهان و پديده هاي طبيعي و مصنوع آن عاري از روزمرگي و بي تفاوتي است. بررسي آراء انديشمندان فلسفه نشان مي دهد، سؤالات اوليه اي که آنها را به تفکر تحليل و استنتاج واداشته است در نگاه اول همان مسائلي است که در برهه ها ي مختلف زندگي ممکن است پيش روي هر انسان ديگري قرار بگيرد. اما به واسطه نبود حس حيرت به دست فراموشي سپرده شود. اين ويژگي روح فلسفي، در روح خلاق نيز وجود دارد. حس حيرت را مي توان يکي از وجوه مشترک تفکر خلاق و تفکر فلسفي دانست.28 در برنامه پرورش تفکر فلسفي، آشنايي با نظريات و يافته هاي ورنر در باره تفکر شهودي و سير آن در کودکان ضروري به نظر مي رسد. اهميت اين مطلب آنجا نمايان مي شود که بدانيم با شروع سن تفکر منطقي(حدودا شش و هفت سالگي) از قدرت تفکر شهودي کاسته مي شود و با بهره گيري از قدرت استنتاج منطقي حس حيرت در کودکان فروکش مي کند. اين روند با روش هاي آموزشي در دوران دبستان به حداکثر خود مي رسد. يکي از مهمترين رويکردهاي اين طرح در گروه سني پيش از دبستان حفظ و جهت گيري اين حس است. بايد گفت فلاسفه و افراد خلاق کساني هستند که تفکر شهودي خود را در کودکي خود به جاي نگذاشته اند.

• کنجکاوي فلسفي
اين اصطلاح اشاره به تمرکز فيلسوف بر چيستي و چرايي ماهيت اشيا و پديده ها دارد. اين چيستي و چرايي گرايي نيز وجه مشترک کودکان و فلاسفه شمرده مي شود. البته روش دستيابي به پاسخ ها و نوع نتيجه گيري کودکان و فلاسفه با هم کاملا تفاوت دارد. براي کنجکاوي فلسفي نيز در روانشناسي رشد مراحلي مشخص شده  است.29 يکي از اهداف اين طرح حفظ و تقويت اين ويژگي است که با شروع تفکر منطقي در حدود 7 سالگي و ورود به دوره تفکر انتزاعي در حدود 12 سالگي مي تواند جهت گيري هاي اصلي خود را پيدا کند .

• ترديد منطقي
يکي از ويژگي هاي سن بلوغ در آدمي، پيدايش ترديد نسبت به پديده ها، وقايع، امور، ارزش ها و اصول اجتماعي است. در واقع اين ترديد پايه گزار شخصيت و زيربناي جهان بيني افراد را در آينده تشکيل مي دهد. وجه تمايز فيلسوف با افراد ديگر در منطقي بودن اين ترديدهاست. ترديد فيلسوف با انکار واقعيات و محسوسات تفاوت دارد. نتيجه اين ترديد منطقي در فلاسفه، دوري از جزم انديشي و يا پذيرش بي چون و چراي هر ايده و نظري است. فيلسوف اين ويزگي را نه تنها در بررسي مسائل فلسفي بلکه در برخورد با امور عادي و قضاوت هاي خود نشان مي دهد. در طرح "گام به گام تا انديشه" در گروه سني نوجوان تمرين هايي براي منطقي کردن ترديدها پيش بيني شده است.
• ديد وسيع، سعه صدر، وحدت شخصيت وطرفداري از ارزش هاي انساني اين چهار خصوصيت را از ديگر ويژگي هاي روح فلسفي دانسته اند که در اين طرح با تمرين هاي مختلف به تقويت آنها توجه شده است.

تمرين روش هاي فلسفي در تفکر و خردورزي
• روش شهودي30
مهم ترين روش در اين طرح محسوب مي شود. فلسفه شرق، به خصوص فلسفه اسلامي با اشراق سهروردي ، ملاصدرا و ساير فلاسفه اين مکتب فکري،  روشي ارزشمند براي خردورزي به جهان فلسفه هديه کرده است. اين روش با روح و فرهنگ ديني فرزندان ما نيز سازگاري بسياري دارد. وجود اين زيربناي فکري در کهن الگوي فکري جامعه31 راه را براي آموزش تفکر فلسفي از لحاظ کميت و کيفيت هموارتر مي کند . در همه گروه هاي سني مخاطب اين طرح، رويکرد عمده فعاليت ها بازگشت به فطرت و تلاش براي دستيابي به منابع اصلي علم در نهاد آدمي براي رسيدن به پاسخ سؤالات است. به همين منظور حداقل رجوع به منابع مطالعاتي براي شرکت در فعاليت ها پيش بيني شده است.32 

• روش بحث و مناظره
شناخت و رعايت اصول بحث ومناظره و تمرين براي بازسازي و ترميم انديشه هاي خود از طريق درک و دريافت تفکرات ديگران ،يکي از اهداف مهم است. اين روشي است که اغلب فلاسفه به کار مي گيرند.موضوع بحث ها داستان، فيلم، کتاب يا حتي موضوع هاي آزادي هستند که گرداننده بحث غير مستقيم و با ظرافت آنها را به چالشي براي بحث و گفتگو تبديل مي کند. اين روش در برنامه طرح در گروه سني نوجوان کاربرد بيشتري دارد .

• روش قياسي33
يادگيري روش استنتاج منطقي به شيوه هاي غير مستقيم در نحوه قضاوت مخاطبين مؤثر خواهد بود. اصولا منطق و تفکر منطقي همراه پاياپاي تفکر فلسفي است. اين روش در همه مراحل از بيان پرسش تا نتيجه گيري مورد نياز خواهد بود. روش قياس بسته به گروه سني و نوع استنتاج ذهني بچه ها به کرات به کار برده مي شود.

شکل گيري مراحل تفکر فلسفي در ساختار ذهن مخاطبين
يک فيلسوف در روند فعاليت هاي فکري خود مراحل مختلفي را پشت سر مي گذارد که تمرين آنها در شکل گيري نوع تفکر از طرفي و عمق و وسعت بخشيدن به افکار از سويي ديگر موثر است. دربرنامه رايج "آموزش فلسفه به کودکان" چهار مرحله مهم تفکر به اين نحو قابل تقسيم بندي است : • تجزيه / • تحليل / • ترکيب / • انتقاد
طبيعي است که به سبب پيچيدگي فرايند تفکر، اين مراحل به شکل مجزا قابل تفکيک نيستند و ترتيب اين مراحل نيز بسته به شرايط ممکن است متفاوت باشد. تقسيم بندي هاي ديگري نيز در اين زمينه وجود دارد. توجه شود که همه اين مراحل با فرض وجود مسأله يا موضوع ازپيش تعيين شده تحقق پيدا مي کنند. مفهوم تفکر انتقادي خواه ناخواه مبتني بر  قضاوت وارزش گزاري است. در طرح "گام به گام تا انديشه" که مهارت هاي تفکر انتقادي يکي از اجزاء تفکر فلسفي در آن محسوب مي شود، مهم ترين گام طرح موضوع يا مسأله فلسفي تلقي مي شود.34 

تفکرفلسفي و تربيت اجتماعي
از آنجا که يکي از اصول مهم در تربيت، آماده ساختن فرد براي زندگي در جامعه خود و ايجاد ارتباط سالم و مؤثر با ارکان همان جامعه است، در جريان پرورش فکر نيز همين اصل مي بايست به کارگيري شود. در جوامعي که دموکراسي به عنوان فلسفه اجتماعي پذيرفته شده است و تمامي جهت گيري هاي اجتماعي و فرهنگي و تعليمي و تربيتي بر اين اساس تعيين مي شود، بديهي است که داشتن تفکر انتقادي يعني داشتن تفکر فلسفي. به عبارتي در جوامع آمريکايي و اروپايي، عمل اصلي فلسفه حاکم، انتقاد يا ارزيابي افکار و عقايد است. در روش انتقادي، ارزش ها و ايده آل هاي اجتماعي نيز مورد انتقاد واقع مي شوند. تأکيد اصلي طراحان برنامه "آموزش فلسفه به کودکان" بر پرورش تفکر انتقادي ناشي از همين اصل است. گر چه در باره پرورش صرف اين نوع از تفکر حتي در جوامع غربي نيز نقد و نظرهاي قابل تأملي وجود دارد.35
با توجه به فلسفه حاکم بر اجتماع ما، در اين طرح، مخاطبان به تمرين پرسشگري درباره مسائل و قوانين کلي حاکم بر جهان هستي پرداخته و معرفت شناسي و تفکر درباره نقش و جايگاه انسان در جهان هستي و ساير سؤالات اساسي فلسفه محور اصلي کار در گروه سني نوجوان واقع مي شود. به اين ترتيب با درک عميق از چرايي زندگي با چگونگي آن برخورد صحيح تري خواهند داشت.36 با اين وصف هدف اوليه طرح،  ايجاد بينش و نگرش کلي نسبت به جهان هستي و قوانين آن است و در ادامه با تجزيه ترکيب و ساير مراحل يافتن راهکارها و پاسخ هاي مناسب براي برقراري ارتباط مناسب و مؤثر با جهان و پديده هايش. اين روش اساساً منطبق با روشي است که در قرآن مجيد براي فهم جهان توصيه شده است. سير در آفاق و انفس، دقت در جهان هستي و پديده هايش، تشويق به تفکر و تدبر و برتري بخشيدن به آگاهان همگي در جريان دستورهاي انسان ساز قرآن وجود دارد. علاوه بر اين در سير فلسفي و حکمت بزرگان فلسفه و عرفاي اسلامي نيز مشترکاتي وجود دارد که مي تواند به پرورش تفکر فلسفي در کودکان ونوجوانان ايراني منجر شود. مثلا در سخنان ايشان به کرات ديده مي شود که آغاز کند و کاو فلسفي يا سلوک با نا اميدي از حواس ظاهري در درک واقعي جهان حاصل شده و غرور و وابستگي به دريافت هاي  ظاهري مهم ترين مانع در  راه دست يابي به حقايق تلقي شده است .

گام به گام تا انديشه و علوم طبيعي
يکي از راه هاي مهم در پرورش تفکر فلسفي تقويت هوش هستي گرايانه37 است. علم فيزيک همواره ارتباط عميقي با فلسفه و الهيات داشته و دارد. در کتاب فيزيک، فلسفه و الهيات شاهد ارتباط عميق فکري دانشمندان اين سه علم هستيم. نگاه کل گرا به جهان هستي و درک قوانيني که بر آن و نيروهاي موجود در آن حاکم است، به درک هستي کمک بسياري مي کند. بخشي از فعاليت هاي اين طرح به بحث درباره قوانين علمي در فيزيک اختصاص مي يابد. در گروه سني نوجوان موضوع هاي پيشنهادي جنبه انتزاعي داشته و با يک تمثيل علمي يا حتي يک آزمايش علمي ساده مخاطبان بدون هدايت مستقيم مربيان، از طريق بحث و گفتگو به استنتاج هاي منطقي دست مي يابند.
هسته موضوع هاي ومفاهيم انتخاب شده براي بحث به شرح زيراست: نقش حواس در ادراک جهان/ درک محدوديت حواس/ آشنايي با خطاي حواس براي درک بيشتر محدوديت هاي آن/ نظم وجايگاه آن درجهان/ تناسب و نسبيت/ نقص، تماميت وکمال/ عليت/ خودشناسي/ تقارن وتعادل/ کشف روابط و تجزيه و تحليل/ چرخه حيات/ دقت و توجه به شگفتي هاي طبيعت با تأکيد بر زندگي چند حيوان يا گياه/ آزمون و خطا/ تفاوت هاي داستان علمي و داستان علمي، تخليلي/ تفاوت تخيل و دروغ/ عدد/ نيست و هست/ مفاهيم تمثيل، نماد وتشبيه/ بيان مشترک/ زبان/ سکوت و صدا/ نور وتاريکي/ عمل و عکس العمل/ علت ومعلول/ خطا و اشتباه. در انتخاب روش فعاليت و مدت زمان اجراي آن بسته به گروه سني مخاطب تغييراتي پيش بيني شده است. لازم به يادآوري است اين طرح در گروه سني پيش دبستاني تنها هدف تقويت تفکر منطقي و حفظ تفکر شهودي را دنبال مي کند و قالب فعاليت ها در اغلب جلسات بازي و سرگرمي پيش بيني شده است. بديهي است اين طرح و ساير برنامه هاي آموزشي با اين موضوع در کشور ما نوپا هستند و هر حرکت نوپايي نيازمند ارزشيابي، بازنگري و همگامي با جريان هاي علمي همسو است .
* طراح و مولف طرح " گام به گام تا انديشه" در مراکز فرهنگي و هنري کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان، کارشناس کانون پرورش فکري کودکان ونوجوانان.

پي نوشتها:
1- علم روانشناسي از ابتداي پيدايش تحت تاثير دو نگرش فلسفي قرار داشته است .يکي آنکه فعاليتهاي انساني را تحت تاثير ذهن وانديشه هاي فطري مي داند که متکي به فلسفه افلاطون است و ديگري آنکه فعاليتهاي انسان را تحت تاثير تجربه مي داند وبه آراء ارسطو بر مي گردد .اين نگرشها در طول زمان گرايش روانشناسان شناخت گرا وروانشناسان رفتارگرا را از هم مجزا کرده اند. گرچه روانشناسي نوين را علم مطالعه رفتار مي خوانند، اما مطالعات و نظريات روانشناسان شناخت گرا همچنان تاکيد بر برر سي ساختار ذهن و عملکرد مغز  دارد.
2- John Dewey.         3-Jean  Piaget.         4- Gestalt.        5- creative thought.
7- philosophy for children.
8- درآموزش فلسفه به معناي رسمي آن توقع بر اين است که يادگيرنده، ضمن آشنايي با تاريخ فلسفه و مباني آن، با آراءفلسفي نيز آشنا شود.در اين برنامه هيچ کدام از اين ها هدف برنامه نيست وکودکان با کندوکاو فلسفي و روش تفکر فلسفي آشنا مي شوند.  
9- مبحث اموزش فلسفه به کودکان نيازمندمطالعات ميان رشته اي است وتنها با اتکا به دانش فلسفي نمي توان نسبت به آن اقدام کرد.
10- Matthew  Lipman.            11- Robert  Fisher.          12- Per Jesperpersen.
13- اهداف تعيين شده براي اين برنامه به حوزه هاي مختلفي تقسيم مي شوند که اين حوزه ها  هريک به جنبه هاي مختلف تفکر مربوط مي شود.
14- برگرفته از اساسنامه کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان.
15- critical  thinking.
17- فعاليتهاي ياد شده در اهداف و روشهاي اجرا شباهت هاي زيادي به فعاليتهاي برنامه آموزش فلسفه به کودکان دارد. به خصوص در اهداف حيطه عاطفي و اجتماعي.تاکيد بر پرورش تفکر انتقادي تحليل گر به همراه مهارتهاي مشارکت در بحث گروهي در هر دو گروه وجود دارد. 
17- رجوع شود به مقاله فلسفه کودک ،چرايي ،چيستي وچگونگي .تاليف نگارنده ،نشريه ي فانوس ،کانون پرورش فکري کودکان ونوجوانان.
18- اين تغييرات بيشتر ناظر به روشهاي اجرادر بعضي جلسات بوده و در محتوا تغييري صورت نگرفت.
19- intuitive  thinking.            20- epistemology.
21- برگرفته از کتابک اصول، مباني و روشهاي اجرايي طرح ((گام به گام تا انديشه)).
22-Lev Semenovich Vygotsky.         23-Jerome s.beruner.         24- H . werner.
25- برخي در اين باره به اصطلاح  ذهن فلسفي اشاره مي کنند.
26- پياژه نيز رفتار کودکان را در مواجهه با پديده‌هاي اطراف همانند فيلسوفي مي داند که به کشف حقيقت دست مي زند.
27- تارکوفسکي کارگردان بزرگ فلسفي ميگويد: تنها کودکان رازهاي نهان فيلم مرا درک مي کنند.
28 - اين تشابه از منظر زاويه ي نگاه به پديده هاست و نه نوع نتيجه گيري
29- جرقه آغازين جريان تفکر در خلاقيت و فلسفه احساس شگفت زدگي در برابر پديده هايي است که از نگاه سايرين پنهان مي ماند اما تفکر خلاق را در زمره تفکرهاي واگرا و تفکر فلسفي راهمگرا مي توان تلقي مي کنند.
30-  اين کنجکاوي همزاد هوش و ادراک فيزيونومي است ودر جريان رشد انسان همان مراحل را پشت سر مي گذارد.
31- Intuitive method.
32- کارل گوستاو يونگ در نظريه ي روانشناسي آرکي تايپي خود، در زمينه تجربه و تسريع يادگيري، وجود تجربه‌هاي تکرار شده در کهن الگوهاي هر قوم را موثر مي داند. اين موضوع را مي توان نوعي استعداد ارثي براي يادگيري قلمداد کرد.
33- پياژه مي گويد : هرگز چيزي را نخوانده ام مگر آنکه قبلا راجع به آن فکر کرده باشم . ارنست ديمنه انديشمند حوزه تفکر نيز يکي موانع اصلي تفکر را بستگي ذهن با اطلاعات قبل از تفکر مي داند.
34- analogical method .
35-  ادوارد دبونو، نويسنده کتاب ((به کودکان روش فکر کردن بياموزيم))، تفکر انتقادي را  "تفکر واکنشي " مي داندبه اين معنا که ابتدا بايد توسط ذهني پويا و خلاق،  ايده يا مسئله اي طرح شود (کنش اوليه) تا ذهن منتقد به قضاوت و واکنش نسبت به آن اقدام کند. اين تعريف با مفهوم سنتي نقد در فرهنگ ما نيز که تشخيص سره  از ناسره است مناسبت دارد.
36- ادوارد دبونو در اين باره معتقد است که فرهنگ غرب بر تفکر انتقادي تاکيد زيادي دارد. اين عادت تا اندازه اي مرهون عادت هاي يونان قديم نسبت به تفکر است که در رنسانس تجديد حيات شد. در تفکر انتقادي خود بيني خطرناکي مي تواند بروز پيدا کند وبهترين مغزها در اين دام گرفتار شوندکه اين نوع تفکر کافي است . در اين باره ارنست ديمنه در کتاب هنر فکر کردن به دام هايي که دچار منتقدين مي شود مي پردازد و مک پک قويا با پرورش تک بعدي اين نوع از تفکر مخالف است.
37- نيچه معتقد است : کسي که چرايي زندگي را يافته باشد با هر چگونگي خواهد ساخت. گاردنر در تقسيم انواع هوش به غير از هوش هاي هشتگانه به دو نوع ديگر اشاره مي کند که يکي از آنها هوش هستي گرايانه است .(existential intelligence). نشانه هاي اين هوش همان هايي است که در يک متفکر فلسفي مي بينيم.

کتابنامه:
- سيف، علي اکبر. روانشناسي پرورشي نوين . 1388. نشر دوران.
- متيو اچ. السون / بي.آر. هرگنهان . نظريه هاي يادگيري. 1388.مترج علياکبر سيف. نشر دوران.
- شريعتمداري، علي. اصول و فلسفه ي تعليم وتربيت. 1364. اميرکبير.
- کريمي، عبدالعظيم. کودکي بازيافته.1381. انتشارات عابد.
- آ. ار. لوريا و اف. يا. يودوويچ. زبان و ذهن کودک.1360 ترجمه بهروز عزب دفتري. تبريز.
- ديمنه، ارنست. هنر فکر کردن. 1379. مترجم محمد رفيعي مهرآبادي. نشر خجسته.
- فدايي، فربد.  يونگ و روانشناسي تحليلي او. 1381 . نشر دانژه.
- فيزيک فلسفه والهيات. ترجمه دکتر همايون همتي.1384. پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي.
- فصلنامه فرهنگ. ويژه فلسفه به کودکان. سال 22 شماره 1 بهار 88.

آخرین به روز رسانی در دوشنبه ۰۷ تیر ۱۳۸۹ ساعت ۱۳:۱۳