نقد و بررسی شعر «قایق» نیما یوشیج از منظر فرمالیستی و اگزیستانسیالیستی

PDF چاپ نامه الکترونیک

نقد و بررسی شعر «قایق» نیما یوشیج از منظر فرمالیستی و اگزیستانسیالیستی

ریحانه واعظ شهرستانی*
محمدرضا واعظ شهرستانی**



با توجه به پتانسیل‌های منحصر به فردِ شعر «قایق»، هم از لحاظ فرم و هم از لحاظ معنا، بر آن شدیم که آن را از دو منظر فرمالیسم و اگزیستانسیالیسم به ترتیب در دو حوزۀ ادبیات و فلسفه نقد و بررسی كنيم. موسیقی بافتاری، به عنوان برجسته‌ترین صناعت این شعر به شاعر این امکان را بخشیده است که بسیاری از حرکات قایقی به گِل نشسته را بازسازی و به دنبال آن بار احساسی و عاطفی خویش را منتقل نماید و به این ترتیب، ظرفیت و توان شعر فارسی را توسّع بخشد. علاوه بر این، نیما با استفاده از امکانات دیداری و شنیداریِ واژه‌ها و بهره‌‌بردن از دیگر صناعات ادبی توانسته است، فضای ذهنی خویش را در تندیسی از زبان بیافریند که در ادامه به تفصيل به آن خواهیم پرداخت. به این ترتیب، ابتدا در بخش اول، نقد فرمالیستی این شعر ارائه خواهد شد و سپس در بخش دوم با بهره‌بردن از نقد فرمالیستیِ ارائه‌شده و تطبیق آن با آموزه‌های مکتب فلسفی ادبی اگزیستانسیالیسم، نشان خواهیم داد که این شعر قابلیت قرارگرفتن در زُمرۀ آثار ادبی اگزیستانسیالیستی را دارد.
***
«قایق»
من چهره‌ام گرفته،
من قایقم نشسته به خشکی.
با قایقم نشسته به خشکی،
فریاد می‌زنم
«وامانده در عذابم انداخته‌ست»
در راه پر مخافت این ساحل خراب،
و فاصله‌ست آب.
امدادی ای رفیقان با من
گل کرده‌ست پوزخندشان اما
برمن،
برقایقم که نه موزون
برحرف‌هایم د رچه ره و رسم
بر التهابم از حد بیرون.
در التهابم ازحد بیرون
فریاد برمی‌آید از من،
«در وقت مرگ که با مرگ
جز بیم نیستی و خطر نیست
هزالی1 و جلافت2 و غوغای هست و نیست
سهوست و جز به پاس ضرر نیست»
با سهوشان،
من سهو می‌خرم
ازحرف‌های کامشکن‌شان3
من درد می‌برم
خون از درون دردم سرریز می‌کند!
من آب را چگونه کنم خشک؟
فریاد می‌زنم
من چهره‌ام گرفته
من قایقم نشسته به خشکی
مقصود من زحرفم معلوم بر شماست
یکدست بی صداست
من، دست من کمک ز دست شما می‌کند طلب.
فریاد من شکسته اگر در گلو، و گر
فریاد من رسا
من از برای راه خلاص خود و شما   
فریاد می‌زنم
فریاد می‌زنم!
1. نقد فرمالیستی شعر «قايق»
ادبیات از دیدگاه فرمالیست‌ها، نظام ویژه‌ای از زبان است، نه چیزی شبیه مذهب یا روانشناسی و یا جامعه شناسی. نظامی که قوانین، ساختارها و ابزار خاص خود را دارد که باید به مطالعۀ آن‌ها پرداخت، نه اینکه آن را به چیز دیگری تقلیل داد. اثر ادبی، وسیله‌ای برای بیان عقاید، انعکاسی از واقعیت اجتماعی و یا تحقق‌بخشیدن به حقیقتی متعالی نیست(ایگلتون، 1368: 5).
فرمالیسم روسی بیش از هر چیز به دنبال ادبیت متن است. فرمالیست‌ها می‌کوشند تا چیزی جز خود متن را به کار نگیرند. آن‌ها تمام عناصر موجود در یک متن را بررسی مي‌كنند تا پیوندهای میان اجزا را کشف کنند و سپس در پی برقراری پیوندی میان فرم و محتوا برمی‌آیند؛ چرا که از نظر آن‌ها فرم و محتوا از یکدیگر متمایز نیست، بلکه این‌ها دو روی یک سکّه‌اند.
صورت یا شکل در یک اثر ادبی عبارت است از هر عنصری که در ارتباط با دیگر عناصر، یک ساختار منسجم را به وجود آورده باشد؛ به شرط اینکه هر عنصر، نقش و وظیفه‌ای در کل نظام همان اثر ایفا کند(شایگان فر، 1390: 44). آنچه از معنای «هر عنصر» در تعريف بالا مي‌توان دريافت اين است كه تمام اجزا و آحاد متن مثل: حروف، هجاها، همخوان‌ها، واکه‌ها، وزن، موسیقی، قافیه، ردیف، لحن، صناعات ادبی، واژه‌ها و ترکیب‌ها، همه و همه جزو شکل محسوب می‌شوند و مهم‌تر آنكه این عناصر و اجزا بتوانند با یکدیگر در تعامل و تناسب باشند. به عبارتی، هیچ جزئی بدون نقش و زائد نباشد و از طرف دیگر بتواند در ارتباطی پویا و نظام‌مند با سایر آحاد اثر به وحدت اندام‌وار برسد.
به نظر فرمالیست‌ها، «متن ادبي يك ساختار است و تمامِ عناصرِ موجود در آن با يكديگر رابطۀ متقابل دارند و به يكديگر وابسته‌اند. در يك اثر ادبي چيزي وجود ندارد كه مجزا و به تنهايي قابلِ‌مشاهده و مطالعه باشد. هر عنصر منفرد، كاركردي خاص دارد و به واسطۀ آن كاركرد، به كليتِ اثر پيوند مي‌خورد»(برتنس، 1383: 57).
پس از این تعریف کوتاه از مبانی مکتب فرمالیسم، می‌کوشیم تا با تکیه بر مهم‌ترین آرايِ فرمالیست‌ها و تنها به کمک مؤلفه‌های درون‌متنیِ شعر قایق و با بررسی اجزا و آحاد اثر به تحلیل آن بپردازیم. با خوانش دقیق شعر، درمی‌یابیم که درون‌ماية آن درماندگي، استيصال و اندوه است و فضای کلّی شعر با تلاش و تقلّاي شاعر براي رهايي از اين موقعيت، شكل مي‌گيرد. وزن شعر مفعول فاعلات مفاعيل فاعلن است كه البته شاعر در بعضي سطرها تصرف‌هايي در وزن شعر انجام داده است. مثل سطر: «من، دست من كمك از دست شما مي‌كند طلب». اين وزن با درون‌ماية  شعر و فضاي كلّي آن متناسب است و از اوزان نرم و سنگين عروضی است كه برای مفاهیمی مثل گله، حسرت و درد به کار می‌رود(وحيديان، ‌1386: 74). شعر از لحاظ تعدادِ سطرها از چهاربند نامتناسب تشكيل شده است. بند اوّل داراي دو سطر و بندهاي ديگر داراي سطرهاي بيشتر است. امّا اندازة بندها با روال روايت شعر متناسب است؛ چرا كه شاعر در بند اوّل در طي دو سطر، تصوير ساده‌اي از وضعيت خود ارائه مي‌دهد. مثل كسي كه در يك جملۀ ساده مي‌گويد: «حال من بد است» و قصد او تنها جرقه‌زدن «چرا» در ذهن مخاطبش است. سپس در بند دوّم و سوّم به پاسخ «چرا» مي‌پردازد و حال و روز خود را به تفصيل شرح مي‌دهد و علّت قرار‌گرفتن خود در چنين وضعيتي را توضيح مي‌دهد.
بند اوّل شعر با سطر «من چهره‌ام گرفته» آغاز مي‌شود كه عمق اندوه شاعر را در سطري كوتاه بيان مي‌كند. سپس سطر «من قايقم نشسته به خشكي» را مي‌آورد كه براي سطر اوّل، تصويري كامل‌كننده است و علاوه بر اندوه، استيصال شاعر را نيز مي‌رساند. گرفته بودن چهره چون به معناي درهم‌فرو‌رفته‌بودن اجزاي صورت از شدت اندوه و گرفتار‌بودن در غم و غصّه است، با در گل‌فرو‌رفته‌بودن قايق و گرفتار‌بودن آن در خشكي بسيار متناسب است. از طرفي بسامد همخوان‌هاي انسدادي «ك» و «گ» و «ق» در اين دو سطر، حركت بريده بريدة قايق به سمت آب را تداعي مي‌كند؛ چرا که «وجود پیاپی همخوان‌های انسدادی، سبک را منقطع جلوه می‌دهد و بنابراین براي صداهای بریده بریده که درعین حال، پیاپی به گوش می‌رسند، به کار می‌رود»(قویمی، 1383: 43).
البته موسيقي شعر و سطرهاي كوتاه‌كوتاه نيز به تداعي حالت هول‌دادن و حركت آهسته آهستة قايق به سمت آب، كمك مي‌كند. در بند دوّم، سطر آخرِ بند اوّل تكرار مي‌شود. با اين تفاوت كه در اين سطر «من» به «با» تبديل شده است: «با قايقم نشسته به خشكي» و اين بازگشت به بند قبل انگار بي‌ثمري به جلو راندن قايق و بازگشت آن به عقب را به نمايش مي‌گذارد. استفاده از كلمة عاميانة «وامانده» در سطر بعدي هم انزجار شاعر از قايقي كه ماية عذابش شده را نشان مي‌دهد(در گفتار عاميانه اين كلمه براي بيان انزجار به كار مي‌رود) و هم واماندگي و به گِل فرو‌رفتن قايق را تداعي مي‌كند.
خصوصيت بارزي كه در سطرهاي مختلف اين شعر به چشم مي‌خورد، استفادة شاعر از زبان خودكار و روايت نثرگونه است. مثل همين عبارت «وامانده در عذابم انداخته است» كه عيناً در مكالمه‌هاي روزمره استفاده مي‌شود يا عبارت «من چهره‌ام گرفته» يا «من قايقم نشسته به خشكي» كه در مورد آخر فقط با جابجايي متمّم در محور همنشيني از زبان نثر فاصله گرفته است. در عبارت «وامانده در عذابم انداخته است»، سكته‌اي كه در وزن ايجاد شده و همين‌طور تكرار هجای بلند «آ» در كلمات «وامانده»، «عذابم» و «انداخته» توقف‌هاي پي در پي قايق در راهِ حركت به سوي آب و نفس‌نفس‌زدن‌هاي شاعر را براي بيرون آوردن قايق از گل، منعكس مي‌كند. در حالي كه در سطر «در راه پر مخافت اين ساحل خراب» به دليل رواني وزن و بسامد همخوان روان «ر» كه براي تداعي لغزندگي و سيّال‌بودن به كار مي‌رود، اين احساس را در مخاطب ايجاد مي‌كند كه قايق كمي روان‌تر رو به جلو حركت مي‌كند. همچنين در اين بند واژه‌هاي «فرياد»، «وامانده»، «عذاب»، ‌«مخافت» و «خراب» براي نشان‌دادن حسّ استيصال و ناتواني شاعر به خاطر موقعيتي كه در آن گير كرده است با هم، هم‌آيي و تناسب دارند.
استفاده از فعل «گُل‌كردن» براي پوزخند در عبارت «گُل كرده است پوزخندشان امّا» عبارتي پارادوكسيكال (متناقض‌نما) و آشنايي‌زدايانه است؛ چرا كه «گُل‌كردن» يا «گُل انداختن» براي صحبت كردن با بار مثبت در ادبيات كاربرد داشته امّا براي پوزخند، كاربردي تازه و آشنايي‌زدايانه است.
در سطر بعدي و در عبارت «امدادي اي رفيقان با من» به علت چهار بار استفاده از مصوّت‌هاي بلند «اي» و «آ» و كشدار‌شدن لحن كلام، احساسِ به سختي حركت كردن قايق را در مخاطب ايجاد مي‌كند و سپس در عبارت «بر قايقم كه نه موزون» گويا حركت رو به جلوي قايق، روان‌تر مي‌شود و به همين ترتيب در عبارت «بر التهابم از حدّ بيرون»، سنگيني و كِش‌داري وزن را داريم و در «من سهو مي‌خرم» و «من درد مي‌برم» رواني و سبُكي آهنگ كلام را.
از طرفي در سطرهاي «بر حرف‌هايم چه ره و رسم/ بر التهابم از حد بيرون» واج‌آرايي همخوان «هـ» علاوه بر اينكه بر غناي موسيقايي شعر افزوده است، نفس‌نفس‌زدن به منظور جلو راندن قایق را نيز تداعي مي‌كند. در واقع در اين شعر، موسيقي كاملاً منطبق بر آهنگ حركت قايق است و از جمله شعرهايي است كه آهنگ شعر قسمتي از بافت شعر است و در ايجاد فضاي شعر نقش كليدي را بازي مي‌كند.
در سطر بعدي شاعر با تكرار «بر التهابم از حد بيرون»، بر بي‌قراري خود تأكيد مي‌كند. در ادامۀ شعر، از تقابل «مرگ» و «مسخرگي» عمق بي‌دركي مخاطبانِ شاعر، از موقعيت خطرناك آنان نشان داده مي‌شود؛ زيرا مرگ با هزّالي و جلافت در تقابل است. به دليل جديّتي كه در معناي واژۀ «مرگ» نهفته است و سهل‌انگاري و سبكي و بي‌مغزي كه در معناي واژه‌هاي «هزّالت» و «جلافت» وجود دارد. بنابراين، شاعر با آوردن سطرهاي «در وقت مرگ كه با مرگ/ جز بيم نيستيّ و خطر نيست/ هزّالي و جلافت و غوغاي هست و نيست/ سهو است و جز به پاس ضرر نيست»، گروهي را تصوير مي‌كند كه در وقت مرگ با تمام بيم و خطرش مسخرگي مي‌كنند و به اين شكل سبك‌مغزي و مسخرگي و لاقيدي آنان و بي‌همصدايي خود و دردي كه مي‌كشد را به نمايش مي‌گذارد؛ چرا كه در چنين شرايطي «آنچه البته به جايي نرسد فرياد است ...» و پس از آن با عبارت‌هاي «با سهوشان/ من سهو مي‌خرم» شدّت مدارا و تحمّل خود را بيان مي‌كند.
از طرفي «سهو مي‌خرم» و  «درد مي‌برم» به علّت داشتن زنگ قافيه به ايجاد موسيقي كناري شعر كمك مي‌كند. البته ذكر اين نكته لازم است كه تركيب «درد بردن» كه به جاي «درد كشيدن» به كار رفته، يك اشتباه زباني است كه شايد مقصود شاعر از استفاده از آن همين ايجاد زنگ قافيه و موسيقي كناري شعر بوده است. همچنين «حرف‌هاي كامشكن» تركيب تازه‌اي است كه شايد شاعر از آن «حرف‌هاي دندانشكن» را افاده كرده است و يا شايد منظور او از اين عبارت «حرف‌هاي تلخ» باشد كه در هر دو صورت سطر بعدي يعني «من درد مي‌برم» را توجيه مي‌كند و امّا عبارت «خون از درون دردم سرريز مي‌كند!» عبارتي آشنايي‌زدايانه است،‌ زيرا سرريز‌شدن خون از زخم، كاربردي آشناست، امّا اينجا شاعر با وجود اينكه مي‌توانسته از واژة «زخم» كه به وزن شعر هم لطمه‌اي نمي‌زد استفاده كند، واژة «درد» را به كار برده و به بياني آشنايي‌زدا دست يافته است.
در اين سطرها و در سطرهاي بعدي در عبارت‌هاي «من سهو مي‌خرم»، ‌«من درد مي‌برم»،‌ «من آب را چگونه كنم خشك؟»، «من چهره‌ام گرفته»، «من، دست من كمك ز دست شما مي‌كند طلب» و «من قايقم نشسته به خشكي» شاعر با استفادۀ آگاهانه از ضمير منفصل اول شخص، يعني «م» و با تكيه و تأكيد بر اين كلمه، تنهايي، بي‌همصدايي، وانهادگي و بي‌يار و ياور ماندن خود را‌ در جمعي كه او را درك نمي‌كنند، برجسته مي‌كند. شايد با اين منظور كه اين همه درد من است و هيچ كس در آن با من شريك نيست و اين يعني نهايت تنهايي و وانهادگي. سپس شاعر لُبّ كلام و درون‌ماية شعر را در سطر «يك دست بي‌صداست» مي‌آورد. در اين سطر، بسامد همخوان «س» حسرت، سردي، اندوه و استيصال شاعر را نشان مي‌دهد. «تکرار همخوان «س» نشان‌دهندۀ افسردگی، دل‌مردگی، ناتوانی و احساس سقوط و شکست است» (قویمی، 1383: 61).
عبارت «من آب را چگونه كنم خشك؟» كنايه از امري محال يا غيرممكن است و در واقع به حركتي كه راه افتاده يا جرياني كه شكل گرفته و نمي‌توان جلوي آن را گرفت، اشاره دارد. تكرار سطرهاي «من قايقم نشسته به خشكي/ من چهره‌ام گرفته» بازگشتي است به آغاز شعر تا مخاطب، حركت كُند قايق را در لابه لاي درد دل‌هاي شاعر از ياد نبرد و در واقع به اين شكل مخاطب را به فضاي آغازين شعر بر مي‌گرداند.
از طرفي در عبارت‌هاي «من چهره‌ام گرفته/ من قايقم نشسته به خشكي»، «نوعي ساخت ابداعي نيما در حوزۀ نحو زبان را مي‌بينيم؛ دستورنويسان اين ساخت ابداعي نيما را اضافۀ گسسته مي‌گويند و ضمير (يا اسم) آغازين مصراع را نهاد مي‌دانند كه مي‌تواند نوعي بدل در مفهوم تأكيد براي م (ضمير در مفهوم ملكي) نيز باشد. به نظر مي‌رسد ساخت اضافة گسسته، افزون بر سنخيت آن با زبان محاوره(من سرم درد مي‌كند) شكل دگرگون شده‌اي از يك ساخت نحوي گفتاري مردم مازندران هم باشد»(علي پور،1380: صص 134-135).
در بند آخر، آهنگ شعر تند مي‌شود و وزن شعر سكته و دست‌انداز ندارد و روان است. انگار كه حركت قايق تند شده است و در دو سطر آخر: «فرياد مي‌زنم/ فرياد مي‌زنم» گويا قايق سُر مي‌خورد و به داخل آب مي‌غلتد. اگر چه شعر با فرياد شاعر تمام مي‌شود، امّا آهنگ شعر حكايت از آن دارد كه تقلّاي شاعر مؤثر مي‌افتد و قايق به گل نشسته، راهي دريا مي‌شود و اين همان روزنة اميدي است كه در پايان شعر باز مي‌شود و نور اميد به آينده را بر شعر مي‌تاباند.
عبارت «فرياد مي‌زنم» مجموعاً چهار بار(دو بار در ابتدا و انتهاي بند دوّم و دو بار در انتهاي بند آخر) تكرار مي‌شود. به شكلي كه انگار صداي فرياد شاعر در تمام شعر طنين‌افكن است. از طرفي، بسامد همخوان‌هاي «ك» و «گ»(يك بار «ك» و سه بار «گ») در سطر «فرياد من شكسته اگر در گلو و گر» صداي بريده‌بريدۀ شاعر را در گلويش تداعي مي‌كند. از طرفي در پنج سطر آخر چهار بار تكرار كلمۀ «فرياد»، صداي استمداد شاعر را در فضا مي‌پراكند و اصرار و پافشاري او در برابر خواسته‌اش و انزجار او از وضع موجود را نشان مي‌دهد.

نتيجه
همان‌طور كه در ابتداي شعر ذكر شد، درون‌ماية شعر، احساس استيصال، درماندگي و ناتواني است كه با شكايت شاعر از درك‌نشدن توسط اطرافيان يا جامعه و تقلّاي او براي تغيير شرايط موجود، شعر توسّع يافته و شكل مي‌گيرد. در ساختار كلّي شعر، آنچه بسيار جالب توجه است، موسیقی بافتاری شعر است؛ یعنی هماهنگي موسيقي شعر با فضاي آن و جانداري و پويايي آهنگ شعر به گونه‌ای است كه مي‌توان گفت موسيقي شعر، نقش موثری در انتقال حس شاعر، ایجاد فضای ذهنی و ساختن تصاویر مورد نظر او دارد و با وجود اينكه در بعضي سطرها، سكته‌ها و ناهمواري‌هايي در وزن شعر ديده مي‌شود و اشكالاتي در نحو زبان وجود دارد، امّا به خاطر در‌هم‌تنيده‌بودن موسيقي و بافت شعر لطمه‌اي به ريتم كلي شعر وارد نكرده است. در ساختار کلی شعر، شاعر كوشيده است كه اجزا و عناصر مختلف شعر را در خدمت درون‌مايه قرار دهد و از واج‌ها، حروف، واژه‌ها، لحن كلام، تصاوير و موسيقي متناسب با فضا براي رسيدن به ساختاري منسجم بهرة لازم را برده است.

2. نقد اگزیستانسیالیستی شعر «قایق»:
به طور کلی هنگامی می‌توانیم یک اثر هنری یا ادبی را ذیل آثار مکتب فلسفی- ادبیِ اگزیستانسیالیسم بگنجانیم که اصل کلیدی «نشان‌دادن بدی‌ها، دردها و تلخی‌ها به منظور دگرگونی» در اثر مورد نظر، رعایت شده باشد. به عبارت دقیق‌تر و البته محدودتر، اثری در ذیل آثار ادبی اگزیستانسیالیستی دسته‌بندی می‌شود که اولا نویسنده یا شاعر از منظری انسانی در مواجهه با هستی به بیان تلخی‌ها و دردهای وجودی در نثر و یا شعر خود پرداخته باشد و ثانیا هدف اصلی نویسنده یا شاعر از چنین توصیفی، دگرگون‌سازی و تغییر وضعیت موجود باشد. به عبارت دیگر، نویسنده یا شاعر می‌خواهد از طریق طرح پرسش دربارة چرایی وضعیت موجود یا ایجاد هراس دربارة عواقب و پیامدهای آن، مخاطب را به تأمل ترغیب کند و با برانگیختن توجه مخاطب به موضوع مورد بحث و ایجاد حس مسئولیت در او در این زمینه در جهت تغییر و دگرگونی وضعیت موجود گام بردارد.
اصولا در آثار ادبی اگزیستانسیالیستی شاعر یا نویسنده قصد دارد، بعد از طرح تلخی‌ها، زشتی‌ها و دردهای وجودی، با اعتقاد به آزاد‌بودن و داشتن اختیار به تغییر وضعیت موجود بپردازد و از این طریق در جهت رهایی خود و دیگر اعضای جامعه مؤثر واقع شود. یعنی ویژگی مهم و ذاتی یک نویسنده یا شاعر اگزیستانسیالیست عبارت است از اینکه او به اختیار و آزادی‌اش برای تغییر و دگرگون‌سازی عمیقا باور دارد؛ سرنوشت و تقدیر از پیش برای او شکل نگرفته و اوست که باید با احساس مسئولیت دربارة خود و تمامی انسان‌های دیگر، بیاندیشد، رفتار کند و در جهت رشد و شکوفایی گام بردارد؛ اگرچه چنین نگرشی بسیار دشوار و هستی‌سوز است و سختی‌ها و مشقت‌های بسیاری به همراه دارد؛ در مکتب فلسفی اگزیستانسیالیسم به اصطلاح گفته می‌شود که فرد هنگامی که با چنین مسئولیتی در قبال خود و جامعه مواجه می‌شود و متوجه می‌شود که او نه فقط در قبال وجود خود، بلکه در قبال تک تک انسان‌ها مسئول است، دچاره دلهره می‌شود؛ دلهره‌ای که از هنگام لحظۀ روشنگری برای فرد، آرامش و طمأنینه را از زندگی او می‌زداید و همواره او را در پرسش‌های فلسفی بسیار در لحظات سکوت و تنهایی غرق می‌کند(سارتر، 1391).
نکته‌ای که اینجا لازم به ذکر است، تفاوت موشکافانه میان مکاتب فلسفی- ادبی ناتورالیسم و اگزیستانسیالیسم است. در واقع این دو مکتب در حالی که در نشان ‌دادن بدی‌ها و تلخی‌ها مشابه هستند اما در امری مهم متفاوت‌اند و آن نحوة نگاهشان به مسئلۀ جبر و اختیار است. به عبارت دیگر، شباهت‌های این دو مکتب ادبی، عبارت‌اند از:
1. هر دو نشان‌دهندۀ تلخی‌ها، دردها و پلیدی‌ها هستند.
2.  هر دو تیره و یأس‌آلودند و ایجاد هراس می‌کنند.
و تفاوت‌ها عبارت‌اند از:
1. نویسندگان ناتورالیسم معتقد به جبرند. در حالی که نویسندگان اگزیستانسیالیسم معتقد به اختیار و آزادی عمل انسان‌اند. بنابراین قهرمانان در مکتب ناتورالیسم، مجبورند چنین و چنان کنند و به همین دلیل به اعتقاد سارتر، چنین نوشته‌هایی نمی‌توانند خواننده را بیدار کنند. زیرا خواننده به این نتیجه می‌رسد که آلودگی‌های زندگی، جبری و تقدیری است و نمی‌توان بر ضد آن‌ها مبارزه کرد. این در حالی است که قهرمانان آثار اگزیستانسیالیستی، آزادانه به راه بدی می‌روند و به نظر سارتر این روش موجب خواهد شد که خواننده، متوجه آزادی و مسئولیت خود شود، از بدی بهراسد و گرد آن نگردد.
2. اگزیستانسیالیسم به منظور بیدارکردن اذهان، آگاهی از مسئولیت و دعوت به اندیشیدن ایجاد هراس می‌کند؛ این در حالی است که چنین هدفی برای مکتب ناتورالیسم محلی از اعراب ندارد.
با توجه به مقدمه‌ای که ذکر شد و با ارجاع به نقد و بررسی فرمالیستیِ پيش‌گفته، در ادامه سعی خواهيم کرد نشان دهيم كه می‌توان شعر قایق نیما یوشیج را در دستۀ آثار ادبی اگزیستانسیالیستی دسته‌بندی کرد.
الف. نشان‌دادن بدی‌ها، تلخی‌ها و دردها در جهت دگرگون‌سازی: همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، مطابق با مکتب فلسفی ادبی اگزیستانسیالیسم، وظیفۀ هنرمند و نویسنده نشان‌دادن بدی‌ها و زشتی‌هاست. به عبارت دیگر، به اعتقاد اگزیستانسیالیسم، بدی باید نخست کشف شود و سپس دگرگون گردد. در حقیقت، شعار مکتب ادبی اگزیستانسیالیسم چنین است: «نشان ‌دادن، به منظور دگرگون‌ساختن». بنابراین، آنچه در آثار ادبی اگزیستانسیالیسم نشان داده می‌شود، نه نمایش سادۀ دنیایی است با همۀ خوبی‌ها و زشتی‌های آن و نه تصویر جهانی است آرمانی، آنچنان که باید باشد. برعکس، تصویری است از آن بخشِ جهانِ موجود که به خطا به وجود آمده و باید دگرگون گردد(سارتر، 1391: ص. 21).
در این زمینه، درون‌ماية شعر قایق نیز تماما توصیف‌کنندۀ موقعیتی تلخ و دردناک است كه با تلاش و تقلّاي شاعر براي رهايي از اين موقعيت، فضاي كلّي شعر شكل مي‌گيرد. شاعر در بند اوّل، طي دو سطر، تصوير ساده‌اي از وضعيت خود ارائه مي‌دهد؛ مثل كسي كه در يك جملۀ ساده مي‌گويد: «حال من بد است» و قصد او تنها جرقه‌زدن «چرا» در ذهن مخاطبش است:
من چهره‌ام گرفته/ من قایقم نشسته به خشکی.
سپس، در بند دوّم و سوّم به پاسخ «چرا» مي‌پردازد و حال و روز خود را به تفصيل شرح مي‌دهد و علّت قرار گرفتن خود در چنين وضعيتي را توضيح مي‌دهد. درون‌مايۀ این بخش بیانگر تلخی‌ها و دردهای شاعر در مواجهه با جهان پیرامون و دیگر اعضای جامعه است:
فریاد می‌زنم/ وامانده درعذابم انداخته است/ در راه پر مخافت این ساحل خراب/ و فاصله است آب.
همان‌طور که پیش‌تر اشاره شده است، استفاده از كلمة عاميانة «وامانده» در این سطر هم انزجار شاعر را از قايقي كه ماية عذابش شده، نشان مي‌دهد و هم واماندگي و به گل فرو رفتن قايق را تداعي مي‌كند.
و یا هنگامی که می‌گوید:
خون از درون دردم سرریز می‌کند!
ب. تیره و یأس‌آلود‌بودن:
درون‌مایۀ شعر در برخی سطور دربرگیرندۀ مفهوم درماندگي و استیصال و در غالب شعر سرشار از غم و اندوه است و به همین خاطر، تداعی‌کنندۀ تیرگی و یأس‌آلودگی برای خواننده است. برای مثال، شاعر بعد از آنكه به صورت نمادین از قایقش حرف می‌زند که به خشکی نشسته است و او را در موقعیتی قرار داده که برای او عذاب‌آور است، چون فاصله‌اش از آب زیاد است، از اطرافیانش طلب کمک و امداد می‌کند. اما با پوزخند آن‌ها مواجه می‌شود! چنین واکنشی توسط اطرافیان در مواجهه با فردی که طلب کمک می‌کند، تداعی‌کنندۀ فضایی تیره و یأس‌آلود در جامعه در برخورد افراد با همنوعان خود از منظری انسانی است.
با قایقم نشسته به خشکی/ امدادی ای رفیقان با من /گل کرده ست پوزخندشان اما/ برمن/ برقایقم که نه موزون/ برحرف هایم درچه ره و رسم/ برالتهابم ازحد بیرون.
«در سطر بعدي شاعر با تكرار «بر التهابم از حد بيرون» بر بي‌قراري و دلهرۀ خود تأكيد مي‌كند. در ادامۀ شعر، از تقابل «مرگ» و «مسخرگي»، عمقِ بي‌دركي مخاطبانِ شاعر، از موقعيت خطرناك توصیف شده نشان داده مي‌شود؛ زيرا مرگ با هزّالي و جلافت در تقابل است؛ به دليل جديّتي كه در معناي واژۀ «مرگ» نهفته است و سهل‌انگاري و سبكي و بي‌مغزي كه در معناي واژه‌هاي «هزّالت» و «جلافت» وجود دارد. بنابراين، شاعر با آوردن سطرهاي «در وقت مرگ كه با مرگ/ جز بيم نيستيّ و خطر نيست/ هزّالي و جلافت و غوغاي هست و نيست/ سهو است و جز به پاس ضرر نيست» گروهي را تصوير مي‌كند كه در وقت مرگ با تمام بيم و خطرش مسخرگي مي‌كنند و به اين شكل سبك‌مغزي و مسخرگي و لاقيدي آنان و بي‌هم‌صدايي خود و دردي را كه مي‌كشد به نمايش مي‌گذارد؛ چرا كه در چنين شرايطي «آنچه البته به جايي نرسد فرياد است ...» و پس از آن با عبارت‌هاي «با سهوشان/ من سهو مي‌خرم» شدّت مدارا و تحمّل خود را بيان مي‌كند.
«در التهابم از حد بیرون/ فریاد برمی آید از من/ در وقت مرگ که با مرگ/ جز بیم نیستی و خطر نیست/ هزالی و جلافت و غوغای هست و نیست/ سهوست و جزبه پاس ضرر نیست/ با سهوشان/ من سهو می‌خرم.

ج. تنهایی و وانهادگی:
در اگزیستانسیالیسم نوع دوم، یعنی اگزیستانسالیست غیرمذهبی که توسط سارتر توضیح داده می‌شود، فرد، «وانهاده» و «تنها» است. به عبارت دیگر، از نظر این مکتب فلسفی، انسان در پهنۀ هستی در برابر طبیعت و آسمان تنهاست. گویی انسان به این جهان پرتاب شده است و هیچ‌گونه جبر علّی و یا قدرت ماورایی وجود ندارد که انسان به آن تکیه ‌کند و یا به آن متوسل شود و از آن تسلّی یابد؛ تنها انسان است و انسان.
در شعر قایق، در عبارت‌هاي «من سهو مي‌خرم»، ‌«من درد مي‌برم»،‌ «من آب را چگونه كنم خشك؟»، «من چهره‌ام گرفته» و «من قايقم نشسته به خشكي» شاعر با استفادۀ آگاهانه از ضمير منفصل اول شخص يعني «م» و با تكيه و تأكيد بر اين كلمه، تنهايي و وانهادگي خود را توصیف می‌کند؛ شايد با اين منظور كه اين همه درد من است و هيچ كس در آن با من شريك نيست و اين يعني نهايت تنهايي و وانهادگي».
ج. آزادی و اختیار و احساس مسئولیت در قبال دیگران:
از آنجا که اگزیستانسیالیسم بشر را مالک و صاحب اختیار آنچه هست قرار می‌دهد، بنابراین مسئولیت کامل وجود او را بر خود او مستقر می‌کند. همچنین باید به این نکته نیز توجه داشت که وقتی در اگزیستانسیالیسم گفته می‌شود که بشر مسئول وجود خویش است، منظور این نیست که بگوییم آدمی مسئول فردیت خاص خود است، بلکه مراد آن است که هر‌ فردی مسئول تمام افراد بشر است(سارتر 1391: ص. 31). چرا که انسان با انتخاب هر چیز و انجام‌دادن هر عملی، خود به خود در حال آفریدن بشری است که می‌خواهد آن‌گونه باشد. به عبارت دیگر، او در حال ساختن تصویری از بشر است که به عقیدۀ او بشر به طور کلی باید آنچنان باشد. در حقیقت، طبق مکتب اگزیستانسیالیسم آنچه من از خویشتن می‌سازم، نمونه و سرمشقی برای تمامی افراد بشر است. بنابراین، انسان مسئول تمامِ افراد بشر خواهد بود و در هر انتخاب و انجام هر عملی باید مراقب افکار و رفتار خود باشد(سارتر، 1391: ص. 32).
در بند آخر شعر قایق، شاعر با توسل به این مضمون «یک دست صدا ندارد»، از فریادی حرف می‌زند که اگرچه در گلویش شکسته است اما رساست و معنای آن برای مخاطب معلوم و روشن است. در حقیقت، شاعر با بیان چنین مضمونی دارد به مخاطب خود می‌فهماند که وضعیت اجتماعی موجود برای تو نیز روشن است و با این کار احساس مسئولیت در قبال وضعیت موجود در مخاطب او نیز برانگیخته می‌شود. به‌علاوه، اگرچه شاعر در سطرهاي دیگر به استیصال و ناتوانی خود در نجات قایقِ به خشکی نشسته، اشاره کرده است. اما در بند پایانی با طلب کمک از دیگران امیدواری خود برای دگرگون‌سازی(یا به اصطلاح شاعر خلاصی از این وضعیت) را برای مخاطب تداعی می‌کند:
من قایقم نشسته به خشکی/ مقصود من زحرفم معلوم بر شماست/ یکدست بی‌صداست/ من، دست من کمک ز دست شما می‌کند طلب/ فریاد من شکسته اگر در گلو، و گر/ فریاد من رسا/ من از برای راه خلاص خود و شما/ فریاد می‌زنم/ فریاد می‌زنم!

* دانشجوی دکتری ادبیات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد
** پژوهشگر فلسفه، دانشگاه بُن آلمان

پي نوشت ها
1. هزال. [هَ زْ زا] (ع ص) بسيار هزل. (اقرب‌الموارد). بسيار بيهوده‌گوي. ||مسخره. بازيگر. دلقك كه موجب هزل و بيهودگي باشد. // 2.جلافت. [جِ فَ] (ع مص) ميان‌تهي‌بودن. ||مجازاً به معني جهل و حماقت خلافت داشتن؛ بي مغز و سبك و ميان‌تهي بودن. جلافت‌كردن؛ بي‌مغزي و سبكي‌كردن // 3.كام. (اِ) مراد و مقصد. مقصود. منظور. خواهش. آرزو. مطلوب. خواست. (برگرفته از لغت نامه دهخدا)

منابع
1. طاهباز، سیروس. (1389). مجموعۀ کامل اشعار نیما یوشیج. گرد آوری، نسخه برداری و تدوین. تهران. نشر: نگاه // 2. وحیدیان کامیار، تقی. (1386). وزن و قافیة شعر فارسی. چ7. تهران: مرکز نشر دانشگاهی // 3. قویمی، مهوش. (1383). آوا و ال\قا: رهیافتی به شعر اخوان ثالث. تهران. هرمس // 4. دهخدا، علی‌اکبر. (1365). لغت‌نامه. دانشگاه تهران: مؤسسۀ دهخدا // 5. علی پور، مصطفی. (1380). ساختار زبان شعر امروز. تهران: نشر فردوس // 6. ایگلتون، تری. (1380). پیش درآمدی بر نظریۀ ادبی، ترجمۀ عباس مخبر. تهران: نشر مرکز // 7. برتنس، هانس. (1383). مباني نظريه‌هاي ادبي، ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمي، تهران: ماهي // 8. سارتر، ژان پُل (1391). اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمۀ مصطفی رحیمی، تهران: نیلوفر، چاپ چهاردهم. // 9. شایگان فر، حمید رضا. (1390) . نقد ادبی. (چاپ چهارم). تهران: نشر دستان.