پژوهشی دربارۀ گل و مرغ در هنر نقاشی ایران

PDF چاپ نامه الکترونیک

پژوهشی دربارۀ گل و مرغ در هنر نقاشی ایران

منیره پنج تنی


در این نوشتار مختصر به یکی از مهم ترین شاخصه های کتاب پژوهشیِ گل و مرغ: دریچه ای بر زیبایی شناسی ایرانی (انتشارات کتاب خورشید) می پردازم و پس از گزارشی اجمالی از محتوای کتاب، پرسش پژوهش و برخی از مهم ترین نتایج آن را طرح می کنم. از آنجا که بخش های مختلف کتاب را در گفتگو با جهانگیر شهدادی بررسي کرده ام، می توان این نوشتار را مقدمه ای برای آن گفت  و  گو دانست. شهدادی در این پژوهش به یکی از موضوعات کمتر دیده شده در هنر نقاشی ایرانی با هدف تدوین نظریۀ زیباشناسی ایران پرداخته است.
***
در مواجهه با آثاری که عنوان پژوهش بر خود دارند، به جستجوی روش پژوهش، پرسش‌ها، منابع، نحوۀ چیدمان داده ها و نتیجه گیری می رويم. در واقع همان چیزهایی که بناست به شکلی در فصل نخست یا در مقدمۀ کتاب های پژوهشی ذکر شود تا نه‌تنها خواننده بتواند جریان فکری پژوهشگر را دنبال کند، بلکه پژوهشگر هم صادقانه مسیر دستیابی به داده هایش را در اختیار افراد بعدی بگذارد تا نقاط ضعف و قوتش از اتلاف زمان و هزینه های بعدی جلوگیری کند و بخش های مبهم را برای پژوهش های آتی روشن کند. اما صرف نظر از تنوع و تعدد رویکردها و روش های پژوهش در حوزۀ هنر، تجربۀ مطالعۀ متون پژوهشي به نگارنده آموخته است: هر پژوهشگری پس از یک دوره ممارست و تمرکز بر موضوعی مشخص، علاوه بر نتایج تحقیقش، آموزۀ خاصی نیز دارد که می تواند برای هر پژوهشی صرف نظر از موضوعش سودمند باشد. پیش از آنکه به اختصار چند سطری در باب معرفی کتاب گل ومرغ: دریچه ای بر زیبایی شناسی ایرانی بنگارم، می خواهم آموزه ای را که در مواجهه با این اثر دریافتم بیان کنم. این اثر مصداق پژوهشی  است که پرسش و دغدغۀ شخصی پژوهشگر و در ادامه نیاز و ضرورت درونی برای یافتنِ پاسخ، اجرای آن را رقم زده است. مشکلی که اصولا ما در نظام آموزشی‌مان داریم این است که علاقه‌مندیم پژوهش کنیم اما اگر شرایطش مهیا شود، تازه می خواهیم دنبال پرسش بگردیم که دربارۀ چه پژوهش کنیم. مشکلی که در تمام دوران تحصیل به شکلی گریبان‌گیر دسته ای از دانشجویان است و در بزنگاه هایی چون نگارش مقاله، پایان نامه و رساله، خودش را نشان می دهد. یا اینکه نهایتا افراد موضوعی برای علاقه شان دارند اما پرسشی ندارند.1 نکتۀ بسیار مهمی که کوشیدیم در چند شماره از نشریه در بخش کتاب، به شکلی آن را طرح کنیم، این است که پرسشِ پژوهش از خلالِ مطالعات هدفمند و منظم به دست می آید. جهانگیر شهدادی در پیشگفتار کتاب به اختصار و صادقانه ماجرای شکل گیری این پژوهش و پرسش اش را نوشته است که به خودی خود آموزنده است. در واقع کار او نشان می دهد چگونه پرسشی از درون فرد در بستری از مطالعات و زمینه‌های قبلی می جوشد و این نیاز درونی، او را وادار به پژوهش می کند. شهدادی پرسش های کلی و مهمی در ذهن داشته است. سپس آنها را به پرسش «گل و مرغ» چیست محدود کرده و برای نزدیک شدن به پاسخ پرسش، هفت سال جستجو کرده است. از همان روز نخست هم تصمیم نگرفته بود که یافته هایش را به کتاب تبدیل کند، بلکه در مسیر پژوهش به گفتۀ خودش به نکته ای رسید که ارزش گفتن به دیگران داشت. پس علاوه بر مطالب تخصصی کتاب، می توان این نکتۀ مهم را نیز از مؤلف آموخت که پیش شرطِ «کیفیِ» هر پژوهشی است.
گل و مرغ: دریچه ای بر زیبایی شناسی ایرانی
کتاب از چهار بخش اصلی و 322 صفحۀ مصور رنگی تشکیل شده است. شهدادی در پیشگفتارش بر کتاب ابتدا برای خواننده شرح می دهد که چگونه پرسش چیستی گل و مرغ برایش شکل گرفت و پس از توضیحی دربارۀ روشِ پژوهش به دلیل انتخابِ آثار «گل و مرغ» یا «گل و بوته» می پردازد. بخش نخست با عنوان «عوامل مؤثر در به‌وجود‌آمدن آثار گل و مرغ» مشتمل بر هفت فصل کوتاه است. شهدادی در این بخش به شرایط تاریخیِ پیدایش نقاشی تک ورقی، رضا عباسی و تأثیر باورهای عرفانی در نقاشان نسل اول گل و مرغ، تأثیر باورهای فلسفی در نقاشان نسل دومِ گل و مرغ، همین طور نقش هنر اروپایی، محمد زمان و نقاشی گل و مرغ و در آخر آثار لاکی یا روغنی ایرانی پرداخته است. بخش دوم «بنیاد و ریشه ها در آثار نقاشی گل و مرغ» است. مؤلف در این فصل گل و مرغ را در خاطره های قومی و اسطوره های ایرانی بررسی و تحلیل می کند. برخی از فصل های این بخش عبارت‌اند از: مرغ خواب یا حال مشاهده، مهر یا میترا، آناهیتا، گل و زن، زن و مرغ. «عوامل تصویرساز در آثار گل و مرغ» عنوان بخش سوم کتاب است که هفت فصل را دربرمی گیرد. شهدادی در این بخش بر موضوعاتی مانند مهارت های ویژه، وضعیت خط و دوره گیری، عوامل فنی، ژرفانمایی، جدول بندی، جهت، تجلی نور متمرکز است. بخش چهارم به «دگرگونی های تصویری در آثار گل و مرغ» اختصاص دارد. پژوهشگر در این بخش آخر علاوه بر دگرگونی  ترکیب بندی در آثار تصویریِ گل و مرغ، آن را در فرهنگ های دیگر مانند چین، هند و اروپا ریشه یابی می کند و دلایل تداوم تصویری آن را بررسی می کند. پایان سخن با عنوان «مکتب نقاشی گل و مرغ»، حکم جمع بندی مؤلف را از پژوهش دارد. در بخش پیوست نیز مقالۀ نقاشی های گل و مرغ به قلم فیلیس اکرمن با ترجمۀ هما بینا پیوست شده است.
«گل و مرغ چیست؟» پرسش اصلی جهانگیر شهدادی در این پژوهش بوده است.3 او پس از هفت سال پژوهش بر این نظر است که «امکان دارد گل و مرغ را یکی از مکتب های مستقل هنر نقاشی ایرانی بدانیم. همچنین ویژگی های کامل تصویریِ آن، پیش از دوران قاجاریه ابداع شده اند»(ص 298). از دیگر نتایج پژوهش شهدادی این است که آثار گل و مرغ، بیانِ تصویریِ مفاهيم عرفانی، زیبا شناسیِ ایرانی و حکمت اقوام کهنِ این سرزمین در زمان خود بوده اند. یکی دیگر از یافته های بسیار مهم پژوهش این است که عوامل ساختاریِ مشترکِ بیرون از محدودۀ زمان آفرینش، سبب می شوند که آن ها دارای سبک هنری واحدی شوند. همچنین شهدادی بر این نظر است از آنجا که در آثار نگارگری ایرانی، غالبا اثر بر بستر بینشی جمعی، مضمونی را روایت می کرده است، برای نخستین بار در آثار گل و مرغ «نفس بینش فردی» درونمایۀ اثر را می سازد. در نهايت شهدادی تاكيد مي كند که این حوزه نیاز به پژوهش های بیشتری دارد؛ «گسترش معاني و مفاهيم پيچيدة عرفاني و ادبي، كشفِ ارتباط عميق‌ترشان با نقاشيِ «گل و مرغ»، كوشش بيشتري مي‌طلبد تا به نظريۀ زيباشناسي ايراني نزديك‌تر شويم».3 

پي نوشت ها
1. پیش تر در چند شماره در بخش کتابِ نشریه به موضوع روش پژوهش در علوم انسانی و هنر پرداختیم. منابع و شماره هاي مربوط به برخی از این مقالات را در شمارۀ 141 نشریه ذیل مقالۀ روش بین فلسفه و جامعه شناسی آوردیم. // 2. در همین شماره- 145- از نشریه اطلاعات حکمت و معرفت در گفتگویی که با جهانگیر شهدادی داشتم از او دربارۀ جزییات پژوهشش پرسیدم و محتوای کتاب را با ایشان بررسی کردم. // 3. از گفتگو با جهانگیر شهدادی در همین شماره.