مقدمه اي بر «درآمدهاي کوتاه»

PDF چاپ نامه الکترونیک

مقدمه اي بر «درآمدهاي کوتاه»

منيره پنج تني


در  این نوشتار ابتدا به بررسی وضعیت انتشار کتاب های مقدماتی، عمدتا در حوزۀ علوم انسانی و فلسفه پرداخته ام،  سپس به بهانۀ معرفی نشر تازه تأسیس «کرگدن» که کارش را با انتشار مجموعه های مقدماتی برای عموم علاقمندان آغاز کرده است، از حسین شیخ رضایی یکی از مؤسسان این نشر اقتراحی گرفته ام. دغدغۀ این متن طرح پرسش هایی برای بررسي جنبه های مثبت و منفی آثار مقدماتی در حوزۀ علوم انسانی، ملاک های انتخاب و وضعیت انتشارشان در ایران است.
***
در گذشته های دور کسب دانش و معرفت برای همگان میسر نبود، فرد باید از طبقۀ اجتماعی خاصی بود یا امتیازات ویژه ای داشت تا امکان دسترسی به یادگیری برایش مهیا می شد. یادگیری هم مراتب داشت و همگان نمی توانستند همه چیز بیاموزند. در تقسیم بندیِ انواع دانش نزد قدما، فلسفه برترین جایگاه را داشت و فرد برای آموختنش باید سلسله مراتبی را در علوم دیگر طی می کرد یا به عبارتی مقدماتی را می گذراند تا به فلسفه وارد می شد. از آن جا که فلسفه برای عوام نوشته نمی شد در هیچ دوره ای زبانی ساده  نداشت و این امر که قدما و فلاسفه عامدانه پیچیده می نویسند، دانش فلسفی را در تصور عامۀ مردم غیر قابل دسترس  می کرد. با همگانی شدن مقولۀ آموزش، فلسفه هم از این دایره مستثنی نماند. در قرن بیستم انتشار کتاب های مقدماتی به زبان  های مختلف فزونی یافت. به گونه اي که گاه خواننده می توانست برای مطالعۀ موضوع مورد علاقه اش از بین کتاب های مختصر و آموزشی دست به انتخاب بزند. در دو دهۀ اخیر، ناشران مختلفی نیز در ایران این آثار را در اختیار مخاطب فارسی زبان قرار دادند. اکنون تعداد این مجموعه  ها قابل توجه است؛ گاه حتی چند ناشر یک مجموعۀ واحد را منتشر کرده  اند. از میان ناشرانی که به چاپ این مجموعه ها اشتغال دارند می  توان به امیرکبیر، ققنوس، بصیرت، ماهی و فرهنگ معاصر اشاره کرد. در مواجهه با چنین وضعیتی پرسش هایی به ذهن متبادر می شود که می توان در دو دسته آن ها را طبقه بندی کرد؛ دستۀ نخست، پرسش  های مربوط به محتوا و مخاطبان این آثار و دستۀ دوم وضعیت ترجمه و انتشارشان در ایران است.  برخی از پرسش های مربوط به محتوا عبارتند از: چنین آثاری با چه هدفی نگاشته شده اند؟ مخاطب اصلی این آثار چه کسانی هستند؟ آیا کتاب هایی که با عنوان «در آمدی بر»، «مختصر و مفید»، «معرفی» و غیره منتشر می شوند، مخاطبشانِ عموم علاقه مندان به آن موضوع هستند یا برای علاقه منداني مناسب هستند که سطح و زمینۀ دانشی و تحصیلی مشخصی دارند؟ اگر بگوییم برای عموم علاقه مندان است گاه می بینیم که برخی از این آثار، مثل مدخل «پدیدارشناسی» دانشنامۀ استنفورد برای مخاطب عام تا اندازه ای دشوار و برای معرفی چنین موضوعِ مفصلی، بیش از حد مختصر و خلاصه است و برای مخاطب متخصص هم، پا را از معرفی فراتر نمی گذارد و زاویای جدیدی را نمی کاود. هر چند تمام این مجموعه ها به لحاظ محتوایی، آثار یک دستی ندارند و بسته به موضوع، برخی ساده تر و برخی اندکی پیچیده تر هستند، مثلا مدخل های مجموعه استنفورد – که نشر ققنوس آن ها را به صورت کتاب های مستقل منتشر کرده- با کتاب های قطع جیبی مانند مجموعه «مقدمه بسیار کوتاه انتشارات آکسفورد»، به لحاظ محتوا و هدف گیریِ مخاطب تفاوت دارند. در ادامه همچنین می توان پرسید که فواید انتشار این آثار چیست؟ آیا آثاری که صرفا به معرفی اولیۀ یک موضوع می  پردازند، هدفشان ارتقای دانش عمومی است یا دریچه های جدیدی را می گشایند یا حکم یک جست  وجوی سریع و دم دستی اینترنتی را دارند؟ مضرات این آثار چیست؟ آیا به تقویت داده های سطحی و کم عمق دامن می زنند؟ آشکار است که به سادگی و بدون پژوهش میدانی، آن هم متناسب با فرهنگ ها و زبان های مختلفی که از این آثار استفاده می کنند، نمی توان پاسخی به این پرسش  ها داد؛ اما با این حال، مانند هر موضوع دیگری، این آثار تبعات مثبت و منفی اولیۀ آشکاری هم دارند. برخی از تبعات منفی را در قالب پرسش طرح کردم، از جنبه های مثبت شان به دو نکته اکتفا می کنم؛ یکی این که خوانندۀ علاقه مند را از گرفتار شدن در منابع غیرمحققانه و گشت وگذارهای اجمالی در منابع اینترنتی دستِ چندم می رهاند، و دوم برای متخصصان منبعی است که بر اساس آن می  توانند شیوۀ نگارش و ساده  سازی مفاهیم پیچیده برای مخاطب عام را بیاموزند. دستۀ دوم پرسش ها دربارۀ وضعیت ترجمه و انتشار این آثار در ایران است:  این که صرف نظر از انگیزه های اقتصادی زودبازده دربارۀ کتاب های مقدماتی، چه اهداف سنجشگرانۀ دیگری در پشت انتشار این آثار وجود دارد؟ آیا در ایران برای انتشار چنین آثاری نیازسنجی انجام می شود یا صرفا چند ناشر همزمان یا با اندکی تقدم و تأخر، تصمیم به انتشار این مجموعه ها می گیرند؟ ناشران چرا با این که در مواردی از برنامۀ یکدیگر خبردار می شوند اما باز هم تصمیم به موازی کاری می گیرند؟ فواید انتشار چند ترجمه از یک اثر چیست و چگونه سنجیده می شود؟ برای نمونه به مجموعۀ «مقدمه ای بسیار کوتاه» از انتشارات آکسفورد اشاره می کنم. تا جایی که نگارنده مطلع است در ایران چهار ناشر این مجموعه را منتشر می کنند: انتشارات بصیرت (با نام دانش نامه)، شرکت سهامی کتاب های جیبی وابسته به مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر، نشر ماهی (با نام مختصر، مفید) و نشر افق (با نام جانِ کلام). نه تنها چند ناشر به این مجموعه اشتغال دارند بلکه گاه یک اثر، دو بار یا بیشتر ترجمه می شود؛ مثل «مغز» اثر مایکل اوشی که ابتدا  نشر بصیرت در سال 1389 و سپس افق در 1391 منتشر کرد. دربارۀ این مورد اخیر می توان این پرسش را طرح کرد که آیا موازی کاری هایی از این دست، سبب تضییع حق ناشران و مترجمانی می شود که قانون کپی رایت را رعایت می کنند؟ اگر انتشار همزمان چند ترجمه از یک اثر، به خواننده امکان انتخاب ترجمۀ بهتر می دهد، در اين صورت، خوانندۀ علاقه مند عام چگونه می تواند از بین ترجمه های مختلف دست به انتخاب بزند؟
یکی دیگر از مسائل دربارۀ این آثار، سرنوشت ادامه یافتن و انتشارشان در ایران است. این که ناشران تا چه اندازه خود را به انتشار و تکمیل مجموعه ای که آن را شروع می کنند، متعهد می دانند؟ و این آثار تا چه اندازه اهمیت شان را وامدار توالی و مجموعه بودن شان هستند؟ پاسخ به این پرسش ها، از عهده و توان این متن خارج است؛ اما از آن جا که انتشار این آثار به ویژه در یک دهۀ گذشته فزونی یافته است، شاید بررسی انتقادی این موضوع از سوی متخصصان و اهل فن بتواند جهت بهتری به انتشارشان دهد.
در دستۀ دوم پرسش ها به غیر از وضعیت انتشار، مسئلۀ ترجمۀ آثار نیز پرسش برانگیز است. برخی از ناشران با انتخاب دبیر مجموعۀ متخصص این مشکل را تا اندازۀ قابل توجهی حل می کنند، دبیری که علاوه بر انتخاب متن و مترجم، بر کیفیت ترجمه ها نظارت دارد؛ و علاوه بر دانش تخصصی در حوزۀ فلسفه و علوم انسانی، با زبان مقصد و مبدأ آشناست. نشر «کرگدن» به مدیریت حسین شیخ رضایی و چند تن از متخصصان فلسفه، یکی از ناشران تازه تأسیس است که کارش را با انتشار کتاب های مقدماتی آغاز کرده است. یکی از افرادی که به خاطر اشتغالش به تدریس و تألیف، نشر و مدیریت، می توانستم دغدغۀ این یادداشت را با او در میان بگذارم شیخ رضایی بود. از او پرسیدم در حال حاضر تعداد بسیاری از کتاب های درآمدی بر فلسفه و موضوعات وابسته به آن، در کشور منتشر می شود، برنامۀ شما در انتشارات کرگدن هم ادامۀ همین مسیر است؟ شما بر اساس چه نیازها و ضرورت هایی در حوزۀ فلسفه و علوم انسانی کتاب منتشر می کنید؟ در پاسخ گفت: «سياست كلی ما مجموعه‌سازی است، نه انتشار تك كتاب. يك مجموعه هم هدفی كلی دارد و متناسب با آن، كتاب‌هايی از مقدماتی تا پيشرفته‌تر انتخاب می شوند. به نظر ما چنين حركتی باعث می شود جنبه‌های مختلف موضوع در مجموعه ديده شود و مخاطب با دنبال كردن مجموعه در طول زمان احساس كند در حال خواندن دنبالۀ به هم پيوسته و فكرشده ای از كتاب‌ها است. البته شايد لازم باشد در هر مجموعه كتابی از سنخ درآمدها و كتاب‌های مقدماتی كه شما به آنها اشاره كرديد هم منتشر شود، اما اين قطعاً تمام مجموعه نخواهد بود.» سپس در پاسخ به این پرسش که نشر کرگدن کی، چگونه و با چه هدفی شکل گرفت، گفت: «تشكيل نشر كرگدن ابتدا فكری شخصی بود. بعد از چند سال تدريس و كار در نظام آموزش عالی احساس دلزدگی و سرخوردگی شديدی كردم. احساس كردم نظام دانشگاهی ما، حداقل در حوزه‌هايی كه ارتباط بيشتری با آنها دارم، روز به روز تنزل می‌كند. در اينجا به جزئيات اين ماجرا كاری ندارم، اما به این نتیجه رسیدم نياز دارم جايی بيرون از اين نظام برای خود فعاليت و حتی حرفه ای دست‌وپا كنم؛ فعاليت و حرفه‌ای كه هم به علائق فلسفی و فرهنگی من نزديك باشد و هم بتواند حداقل در درازمدت به لحاظ اقتصادی روی پای خودش بايستد. برای همين به فكر تأسيس اين نشر افتادم. در مرحلۀ جذب سرمايه، اين فكر را با دوستانی ديگر كه آنان هم عمدتاً همكاران دانشگاهی و هم‌رشته ای بودند در ميان گذاشتم. جالب آنكه آنان هم دقيقاً حس مرا داشتند و به دنبال باز كردن فضاهای فكری و فرهنگی خارج از محيط دانشگاهی می گشتند. اين بود كه جمع ما با ايده‌هايی مشترك و دغدغه‌هايی يكسان شكل گرفت. هدف نشر کرگدن انتشار كتاب باكيفيت عمدتاً در حوزۀ علوم انسانی، هنر و علوم تجربی برای مخاطب عام است؛ كتاب‌هايی كه در تأليف، ترجمه و نشر آنها به اندازۀ كافی وسواس به خرج داده شده باشد و مطالبی داشته باشد كه برای عموم مخاطبان فرهيخته و نه لزوماً دانشگاهيان قابل‌استفاده باشد.»
انتشارات کرگدن با چهار كتاب در مهرماه امسال وارد بازار شد و از آنجا كه تصميم دارد كتاب‌ها را در قالب مجموعه منتشر کند، سه كتاب از اين چهار عنوان را در سه مجموعه قرار داده است. اولین مجموعه «فكر و زندگی» به دبیری «مالک حسینی» است که به تفکر دربارۀ زندگی انسان و جنبه های مختلف آن اختصاص دارد. كتاب «دلايل عشق» به قلم هَری فرانکفورت و ترجمۀ ندا مسلمی و مریم هاشمیان، متعلق به این مجموعه است و از دو بخش با نام های چگونه باید زندگی کنیم؟ در باب عشق و دلایل آن تشکیل شده است. دومین مجموعه «گفت‌وگوانديشی» به دبیری «حسین شیخ رضایی» است كه قرار است فقط به انتشار گفت‌وگوهای فرهنگی و فكری ميان صاحب‌نظران اختصاص يابد و كتاب «صدق به چه كار می‌آيد؟»، گفت‌وگوی ريچارد رورتی و پاسكال آنژل با ترجمۀ روح الله محمودی در این مجموعه قرار می گیرد.  مجموعۀ سوم «معرفت‌شناسی معاصر» به دبیری «بابک عباسی» است كه كتاب «هراس از معرفت» با ترجمۀ یاسر میردامادی نخستین کتاب آن است. این مجموعه درصدد معرفی برخی از افق های جدید این حوزه مانند معرفت شناسی فضیلت، معرفت شناسی پدیدارشناسانه، معرفت شناسی تکاملی و معرفت شناسی اجتماعی است. چهارمین کتاب نشر کرگدن که خارج از اين مجموعه‌ها است «تاريخچۀ فلسفۀ زمان» به قلم آدریان بارودن با ترجمۀ حسن امیری آرا است، این اثر بسیار خوش خوان است و به زبانی ساده و مختصر، برخی از مهم ترین موضوعات مربوط به فلسفۀ زمان را مطرح کرده است.
همان طور که پیشتر اشاره شد انتخاب آثار و مترجم یکی از مرحله های دشوار نشر است. شیخ رضایی درباره این مرحله از کار در نشر کرگدن نیز گفت: «در مورد مجموعه‌ها ما اعتماد كامل به دبير مجموعه داريم، اوست كه كتاب، مترجم، ويرايش، همۀ چيزها را انتخاب، تأييد و نهايی می‌كند. در مورد ساير كتاب‌ها و مترجمان هم در هيئت مديره كه در واقع همان شورای علمی نشر ما است تصميم می‌گيريم و اگر لازم باشد كارها را به داوران خارجی هم ارجاع می دهيم.» دربارۀ مجموعۀ «گفت وگواندیشی» از شیخ رضایی پرسیدم چرا به فکر تولید اثر با محوریت گفت وگو افتاده است؟ چنین پاسخ داد: «ميان فكر كردن و گفت‌وگو پيوندی مستحكم برقرار است. در فضايی بدون گفت‌وگو، انديشه از هر نوعی، شكل نخواهد گرفت. برای همين به ذهن‌مان رسيد در يك مجموعه فقط گفت‌وگو چاپ كنيم و موضوع و محتوای گفت‌وگوها چندان برای مان مهم نباشد، يعنی ببينيم بزرگان انديشه در حوزه‌های مختلف چگونه و بر سر چه مسائلی با هم سخن گفته‌اند.»
نشر کرگدن چند اثر دیگر در دست آماده سازی و انتشار دارد که عبارتند از: در مجموعۀ «فكر و زندگی» كتابی دربارۀ معنای زندگی با عنوان «در جست‌وجوی معنا»، در مجموعۀ «گفت‌وگوانديشی» چند کتاب با عنوان «بفرماييد فلسفه (جلد اول)» كه گفت‌وگوهايی با بزرگ‌ترين فيلسوفان معاصر است و در مجموعۀ «معرفت‌شناسی معاصر» كتاب «فضايل ذهن». این ناشر علاوه بر این ها رمانی گرافيكی و چند كتاب در حوزۀ سياست در ايران معاصر و اقتصاد برای همه نیز آمادۀ انتشار دارد. در پایان لازم است تأکید کنم یکی از دشواری  های پیش روی نشر کرگدن و دیگر ناشران تازه تأسیس، حفظ اهداف اولیه و بررسی انتقادی و آسیب شناختی آن  ها در طول زمان است. در چنین شرایطی می توان امیدوار بود ناشران بر اساس بازخوردهای مختلف – که چه بسا می تواند حاصل پژوهش  های میدانی باشد- با انتخاب  های دقیق  تر و هوشمندانه تر، با توجه به نیاز عموم علاقه مندان و مخاطبان متخصص آثار بهتر و با کیفیت تری را در درازمدت در اختیار مخاطب فارسی زبان قرار دهند.