خطا
  • DB function failed with error number 1194
    Table 'jos_session' is marked as crashed and should be repaired SQL=SELECT guest, usertype, client_id FROM jos_session WHERE client_id = 0

اطلاعات حکمت و معرفت

  • نقد و آسيب شناسي فلسفه براي کودکان

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    نقد و آسيب شناسي فلسفه براي کودکان

    منيره پنج تني


    بيش از يک دهه از ورود برنامه فلسفه براي کودکان (فبک)1 به ايران مي گذرد. در طول اين مدت، اجراي اين برنامه فراز و نشيب هاي گوناگوني داشته است. شايد تا چند سال پيش عبارت «فلسفه براي کودکان» آنقدرها رايج نشده بود، ولي اکنون افراد بيشتري از اين برنامه و اهداف آن مطلع هستند. در خرداد ماه سال 1389 به منظور معرفي برنامه فلسفه براي کودکان، شمارههاي از مجله اطلاعات حکمت و معرفت را به اين موضوع اختصاص داديم. در آن شماره (51)، بيشتر به تعريف فلسفه براي کودکان، چيستي آن، اهداف و شيوه هاي اجراي آن پرداختيم و کوشيديم تا نظرات برخي از مجريان و مروجان اين برنامه را جويا شويم و در قالب گفت و گو و مقاله آن را منتشر کنيم. دومين شماره فلسفه براي کودکان (شماره 68 مجله) در آذر ماه 1390 با هدف معرفي دقيق تر و تحليلي تر اين برنامه منتشر شد و به گونه اي مکمل شماره نخست بود. اکنون با گذشت بيش از سه سال از دومين شماره فلسفه براي کودکان و سپري شدن بيش از ده سال از عمر اين برنامه در کشورمان، بر آن شديم تا به نقد و آسيب شناسي آن بپردازيم. از آن جا که نقدِ سازنده و آسيب شناسي موشکافانه مي تواند اسباب پيشرفت و رشد کيفي هر برنامه اي را فراهم کند اميدواريم اين شماره نيز بتواند سهمي هر چند کم، در تحقق اين امر داشته باشد. 
    هر برنامه جديدي با ورودش به يک سيستم، تغييرات بسيار مهمي را پديد مي آورد؛ صرفنظر از نگاه ارزشي به اين تغييرات، با گذر زمان و فاصله گرفتن از آن برنامه، مي توان تغييرات را ارزيابي کرد و با شناسايي نقاط ضعف و رفع آن ها درصدد تقويت بخش هاي مثبت آن تغييرات بر آمد. فلسفه براي کودکان يکي از برنامه هاي وارداتي به کشور است که واکنش هاي مختلفي را از سوي صاحب نظران برانگيخته است. برخي آن را مثبت و مفيد و برخي ديگر آن را منفي و مضر مي دانند. اما آشکار است تا زماني که به طور دقيق و صريح اين برنامه نقد و آسيب شناسي نشود نمي توان ارزيابي درستي از آن و نتايجش داشت. نکته مهمي که بايد به آن توجه کرد اين است که مي توان هر برنامه وارداتي را از دو جنبه مورد ارزيابي و آسيب شناسي قرار داد؛ در وهله نخست بايد به بررسي اين موضوع پرداخت که آيا برنامه اي که در کشور اجرا مي شود دقيقا همان برنامه اي است که در فرهنگ مبدأ طراحي و اجرا شده است يا آن که از اصل برنامه فقط نام آن بر جاي مانده و ما به کلي با برنامه ديگري مواجه هستيم؟ به عبارت ديگر اگر مقالات و کتاب هاي نظري که به تعريف مباني اين برنامه مي پردازند دقيق ترجمه نشوند، اگر داستان هايي متناسب با اهداف کلي و استانداردهاي برنامه اصلي فبک براي اجرا و استفاده در حلقه کندوکاو تأليف نشود، اگر معلمان براي اجراي اين برنامه درست آموزش نبينند، اگر تسهيگران حرفه اي نداشته باشيم، اگر خانواده ها به موازات آموزش کودکان آگاه نشوند، اگر نظام آموزش و پرورش با اين برنامه همسو و هم جهت نباشد، آن وقت نمي توان قضاوت درستي از مضرات و مزاياي برنامه فلسفه براي کودکان داشت. 
    دوم، پس از اطمينان از اين موضوع که اصل برنامه در حال اجرا است، آنگاه مي توان به آسيب شناسي تأثيرات اين برنامه روي سيستم آموزشي و گروه هاي هدف يعني آموزگاران، دانش آموزان و کودکان پرداخت.
    از اين رو با توجه به دو جنبه مذکور، مجله اطلاعات حکمت و معرفت، در اين شماره به نقد و آسيب شناسي فلسفه براي کودکان در ايران پرداخته است؛ هر چند نگارنده و ديگر افرادي که زحمت نگارش مقالات دفتر ماه را عهده دار بوده اند، به هيچ وجه مدعي ارائه آسيب شناسي و نقدي همه جانبه نيستند.
    اين دفتر از هفت مطلب تشکيل شده است. نخستين مطلب گفت و گوي نگارنده با سعيد ناجي است که شامل بخش هاي مختلفي است که عبارتند از نقدهاي مختلف به فلسفه براي کودکان، مسائل مربوط به اجراي اين برنامه در کشور، بررسي توليدات داخلي در اين حوزه، ضرورت تعاملِ ميانِ بنيانگذاران و مروجان اين برنامه در ايران، نحوه مواجهه آموزش و پرورش با فبک. مطلب دوم گفت و گويي است با دکتر حسين شيخ رضايي که نقطه عزيمتش توصيف نظام رسمي آموزش و پرورش و مشکلات آن است. ايشان براي برون رفت از اين وضعيت به فبک به عنوان يکي از راهکارهاي موجود مي نگرد و در عين حال مسئله آموزش علوم را با محوريت اين برنامه بررسي مي کند. سومين مطلب مقاله اي است به قلم روح الله کريمي با عنوان «نقدي بر آموزش تفکر محور در نظام رسمي آموزش در ايران» که بر روي کتاب «تفکر و پژوهش» پايه ششم ابتدايي متمرکز است. مولف در اين مقاله در پي يافتن پاسخ اين پرسش است که آيا برنامه درسي «تفکر و پژوهش» شاخصه‌هاي يک آموزش تفکرمحور را دارد و مي‌تواند به اهداف مدّ نظر دست يابد يا خير؟ چهارمين مقاله با عنوان «ظرايف محذوف» به قلم سيد محسن اسلامي به بررسي بخش هايي از ترجمه دو کتاب در حوزه  غيرداستاني فلسفه براي کودکان مي پردازد. در پنجمين مقاله ليلا مجيدحبيبي نگاهي به چند داستانِ تأليفي فکري در ايران داشته و متناسب با اهداف فبک کوشيده است تا برخي از داستان هاي تأليف شده را نقد و بررسي کند. ششمين مقاله به قلم  فاطمه پازوکي و فاطمه وزيري نقد و بررسي بخش هايي از ترجمه داستان هاي ويژه فلسفه براي کودکان است. در آخرين مطلب زينب دوست محمديان به نقد مقاله اي مي پردازد که به مقايسه سبک هاي متيو ليپمن و اسکار برني فيه در  فلسفه براي کودکان اختصاص دارد.
    همان طور که پيشتر اشاره شد، ما به هيچ وجه مدعي نيستيم که در اين شماره حق مطلب را ادا کرده ايم؛ بلکه اين کوشش گام کوچکي است در اين حوزه و نيک مي دانيم که افراد و گروه هاي متعدد ديگري نيز در ايران مشغول به آموزش و ترويج فلسفه براي کودکان هستند و ممکن است نقطه نظرات آن ها با نظرات گردآمده در اين پرونده همسو نباشد، از اين رو اين شماره، ادعاي همه جانبه بودن و انعکاس همه نظرات را ندارد و از نقدهاي جديد استقبال مي کند.

    پي نوشت
    1- Philosophy for children (p4c).



 
  • فلسفه براي کودکان در بوته نقد

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    فلسفه براي کودکان در بوته نقد

    منيره پنج تني

    گفت و گو با سعيد ناجي*

     

    گفت و گو با سعيد ناجي گفت و گوي دشوار و مفصلي بود زيرا من پرسش هاي متعددي داشتم و سعيد ناجي هم با تجربه و دانشي که در حوزه فلسفه براي کودکان داشت، پاسخ هاي بسيار. او موضوعات مهمي را در پاسخ به پرسش هايم بيان مي کرد ؛ اما متاسفانه به دليل جلوگيري از طولاني شدن بيش از حد معمولِ گفت و گو،  مجبور شديم در موارد بسياري گزيده و خلاصه به مسائل اين حوزه بپردازيم. در اين گفت و گو پرسش هايم را در شش بخش عمده تنظيم کردم. در بخش نخست با چندين پرسش، نظر سعيد ناجي را نسبت به نقدهايي که منتقدين به برنامه فلسفه براي کودکان وارد کرده اند جويا شدم. بخش دوم گفت و گو به مسائل مربوط به اجراي اين برنامه در ايران اختصاص دارد. در بخش سوم به بررسي توليدات داخلي اعم از ترجمه و تأليف در حوزه فبک پرداخته ايم. در بخش چهارم بر يکي از مهم ترين مسائل اين حوزه يعني تعامل ميان بانيان و مجريان فبک در ايران با يکديگر و همين طور تعامل آن ها با ديگر گروه هايي که در حوزه کودک فعاليت مي کنند متمرکز شده ايم. بخش پنجم گفت و گوي ما به نگاه آموزش و پرورش به فبک و نحوه مواجهه با آن اختصاص دارد. در آخرين بخش هم به طور مختصر به نقش خانواده ها اشاره كرده ايم.
    ***
    پس از گذشت حدود نيم قرن از پايه ريزي برنامه فلسفه براي کودکان در کشورهاي غربي و گذشت حدودا يک دهه از ورود فبک به ايران، نقد و آسيب شناسي اين برنامه مي تواند در اجراي بهتر آن  و تحقق اهدافش ما را ياري کند. از اين رو در بخش نخست گفتگو مي خواهم به نقدهاي وارد شده به ساختار اين برنامه به طور کلي بپردازم. نقدهايي که پس از اين طرح خواهم کرد از سوي بسياري از منتقدان اين برنامه در ايران و در برخي کشورها طرح شده اند. نخستين نقدي که به فبک وارد مي کنند ترويج نسبي گرايي است. برخي منتقدان بر اين نظرند که فبک کودکان را به نسبي گرايي فلسفي، اجتماعي و اخلاقي سوق مي دهد. صرف نظر از مثبت و منفي بودن نسبي گرايي، شما به عنوان يکي از مروجان و فعالان اين برنامه در ايران چه پاسخي به اين پرسش مي دهيد؟
    اين ادعا اغلب توسط افرادي مطرح مي شود که نه با نتايج عملي و نه با نظريات مربوط به اين برنامه آشنايي مناسبي دارند. يک عده هم در ايران به جهت عدم آشنايي با زبان انگليسي و ترجمه هاي نادرست به اين پندار گرويده اند. چرا که هم خود ليپمن و ساير بنيانگذاران اين برنامه و هم شاگردان آنها با اين نسبي گرايي مخالف اند . آن ها استدلال و  نيز ملاک ها را به عنوان داور بين ادعاها به رسميت مي شناسند و در جابجاي نظريه شان به شناخت و کشف تاکيد مي کنند. آن ها ساخت معاني را متفاوت از کشف واقعيات نمي دانند. و در جاهايي به صراحت مخالفت خود را با نسبي گرايي اعلام مي کنند. اين امر مثلا در کتاب فلسفه در کلاس درس و تفکر در تعليم و تربيت قابل مشاهده است. من با توجه به مطالعاتي که داشتم ظهور برنامه فبک را اتفاقا در راستاي عقلانيت و غلبه بر نسبي گرايي پست مدرنيسم مي دانم. و به نظرم برنامه فبک تمام ابزارهاي مقابله با شک گرايي و نسبي گرايي را که توسط فلاسفه در دوران مختلف ارائه شده، در خود جمع کرده است. البته يک عده اين برنامه را درست اجرا نمي کنند و بعد ادعا مي کنند اين برنامه به نسبي گرايي مي انجامد. عده اي هم در ايران اصلا نمي دانند نسبي گرايي چيست و آن را با پذيرش چند برنامه پژوهشي رقيب خلط مي کنند. اگر به آنها گفته شود درباره نور دو نظريه رقيب وجود دارد مطمئنا فکر خواهند کرد که فيزيک هم به نسبي گرايي رسيده است. بنده هم بيم آن را دارم که مربياني را که نمي توانند بستار(closer) کندوکاو را بخوبي اجرا کنند بچه ها را به اين امر سوق دهند. بستار حلقه کندوکاو دقيقا چيزي است که در انتهاي کلاس مانع از نسبي‌گرايي مي شود. البته يک نفر فرانسوي و همسرش هم که به ايران آمده اند در ايران اين ادعا را کرده اند که روش ليپمن به نسبي گرايي کشيده مي شود و يک مقاله هم نوشته اند. اما ايشان در مقاله خود فقط به يک اجراي ليپمن اشاره مي کند که از نظر او مي تواند به اين امر منجر شود. اما وقتي از ايشان مي پرسيم که کتاب هاي ليپمن را خوانده ايد يا نه. پاسخ مي دهد من نخوانده‌ام و ادعايي هم در اين زمينه ندارم. همسرش هم همينطور. مي توانيد به گزارش  ميزگردها مراجعه کنيد. اما از اينکه يکي از کلاس هاي درس  يک نظريه پرداز براي کودکان ضعيف از آب درآيد به نظرم نمي توان گفت که نظريه او کلا ناکارآمد است. همه مي دانند اجراهاي ما در کلاس ها به ويژه وقتي به صورت نمايشي صورت مي گيرد مي تواند با مشکلاتي مواجه شود. اجرا هاي خود آقاي منتقد را هم شما اگر ملاحظه کنيد هميشه خوب از آب در نمي آيد. به جهت اينکه ما اجراهاي نمايشي را مي بينيم. نه اجراهاي اصلي را. البته اين فرد منتقد معتقد است روش خودش اينگونه نيست و اين باز دليلي است که اجرا مي تواند به گونه اي باشد که به نسبي گرايي نيانجامد. يک دليل کلي براي ادعاي من اين است که اصلا اگر برنامه فبک به نسبي گرايي بيانجامد کلا نقض غرض مي شود. اصلا چرا اين برنامه اجرا شود و اين همه ملاک و گفتگو و مباحثه شود. هر کسي هر چه مي داند مي تواند همان را به عنوان درست بپذيرد و ديگر نيازي به گفتگو و مباحثه و استدلال و ملاک بر سر درست يا نادرست نداريم. ديگر به تربيت مربي و تغيير شکل کلاس ها و کتاب ها نيازي نيست. بچه ها را رها مي کنيم تا در باورهاي درست يا نادرست خود بمانند. هميشه تحقيق و استدلال و ملاک و مباحثه زماني صورت مي گيرد که ما مي خواهيم يک همگرايي به وجود آيد و الا خود مردم به طور خود خواهانه واگرا هستند و اگر بخواهيم نسبي گرايي را ترويج دهيم ديگر نيازي به کلاس اين همه مقدمات نيست، همه مي توانند در جهالت خود رها شوند و جهالت آن ها به رسميت شناخته شود.

    نقد ديگري که برخي سخت بر آن پافشاري مي کنند اين است که فبک سبب مي شود کودکان از تفکر شهودي و اشراقي دور شوند و به افرادي تبديل شوند که تنها از قواي استدلالي برخوردارند و اين به منزله نابود شدن يکي از توانايي هاي اين کودکان است زيرا آن ها مي خواهند همه چيز را از مسير عقل و حسابگري بررسي کنند در نتيجه شور و شهودشان را از دست خواهند داد. حتي در جايي خواندم که اگر فلسفه براي کودکان ترويج يابد ما سهرودي ها و مولوي ها نخواهيم داشت! پاسخ شما به اين نقد چيست؟
    راستش عبارت «تفکر شهودي و اشراقي» چيز جديدي است و بايد افرادي که از آن استفاده مي کنند قبلا آن را تعريف کنند تا بتوان در اين باره بحث کرد و ديد که آيا برنامه فبک سبب دور شدن از آنها مي شود يا نه؟ البته ما در فلسفه خودمان شهود و اشراق را داريم ولي واژه هاي تفکر شهودي و اشراقي چيزهاي جديدي به نظر مي رسند. ما تعريفي از تفکر داريم و تعريفي از شهود و اشراق، ولي چگونه مي توان اين دو را در کنار هم نشاند؟ خود مساله ايست. ما بايد دقت داشته باشيم که منظورمان از شهود چيست؟ اگر شهود عرفاني است, اين که مي شود عرفان براي کودکان نه فلسفه براي کودکان. که عده اي هم تحت اين عنوان در پژوهشگاه ما يا در جاهاي ديگر کار مي کنند و بايد ديد که مقامات عرفاني را چگونه مي توانند به زندگي کودکان وارد کنند که به نظرم جاي بحث دارد. اما اگر از شهود منظورمان کشف و شهودي است که عام است و  مثلا در رياضيات هم مي توان يافت اتفاقا در اين زمينه در برنامه فبک بسيار تاکيد مي شود و تفکر خلاقي را که برنامه فبک به دنبال آن است مي توان مظهر همين کشف و شهود عام دانست. همينطور درباره اشراق. اما يادمان باشد که شهود را با تفکر شهودي نمي توان يکي دانست. شهود مرحله دستيابي است و تفکر مرحله حلاجي و سبک، سنگين و بررسي. تفکر هميشه در ارتباط با استدلال و فرايند است و لي شهود مي تواند مستقل از اين فرايند يا بعد از اين فرايند به آدمي دست بدهد. از اين روست که عبارت تفکر شهودي هنوز براي من روشن نيست و دوستاني که اين عبارت را به کار مي برند اصولا بايد موضوع را روشن کنند. اما بحث عقل و حسابگري چيز ديگري است و مي تواند به صورت مستقل به بحث گذاشته شود. و اتفاقا در اين زمينه هم زياد بحث شده است و مقالات خوبي هم در اين زمينه مي توان يافت. چند دليل وجود دارد که کودکان و نوجوانان که فن استدلال ياد مي گيرند هميشه حسابگرانه به موضوعات نگاه نکنند. اولين دليل و مانعي که وجود دارد تفکر مراقبتي يا همدلانه(caring) و خلاق  در کنار تفکر انتقادي است که مانع آن مي شود که تفکر انتقادي و استدلال افسار گسيخته شود. دوم اينکه هدف تفکر انتقادي و استدلال در برنامه فبک خود اصلاحي است نه تحت فشار گذاشتن ديگران. ما اگر منتقدان خوبي باشيم خودمان را نقد و اصلاح مي کنيم . بنابراين تفکر انتقادي با اين هدف به کودکان ياد داده مي شود. سوم اينکه اگر ما ادبيات يا رياضي را ياد مي گيريم به خاطر حفظ دستور زبان  و نحو  نمي توانيم شاعران خوبي باشيم . همينطور آيا در زندگي عملي همه مردم دنيا که رياضيات ياد گرفته اند افراد حسابگري شده اند؟ همه مي دانيم که چنين نيست. شاعران هم رياضي و دستور زبان و نحو ياد گرفته اند ولي دليلي وجود ندارد که قواعد نحو و دستور زبان يا رياضيات ما را زنداني خود کنند. ما در عمل ياد مي گيريم که اين دو را در بافت ها و زمينه هاي خود  به کار بريم و نه در بافت هاي ديگر و نه به صورت افراطي. ما در عمل ياد مي گيريم که زياده روي در اين زمينه  مضر است. ما رياضيدان هاي شاعر هم داشته ايم. ما فيلسوفان شاعر هم داشته ايم. دليل ندارد که فيلسوف بودن آنها مانع شاعر و اديب بودنشان شود. اين ديد که اگر استدلال را به کودکان ياد دهيم حسابگر خواهند شد ديدي ماشين گونه نسبت به کودکان است.

    نقد بعدي از سوي آن دسته از طرفداران آراي پياژه طرح مي شود که مدعي اند کودکان قادر به تفکر انتزاعي نيستند و اين برنامه نمي تواند هدفي را که مدعي آن است متحقق کند. نظر شما درباره اين نقد چيست؟
    پذيرش نتايج آزمايش هاي پياژه به عنوان يک اصل مسلم و حقيقتي خدشه ناپذير چيزي نيست که امروزه  از نظر علمي کار موجهي باشد. در علم هر فرضيه اي دوراني دارد و بعد از گذشتن يک دوره با آمدن فرضيه اي جديد و قوي تر آن فرضيه  براحتي کنار گذاشته مي شود. اين براي تمام فرضيات علمي اجتناب ناپذير است.  پياژه متعلق به دوران پوزيتيويسم بود و ديدي ذاتگرايانه به ذهن داشت. او گمان مي کرد مي تواند ذهن کودک را با چند آزمايش بشناسد و اين کار اساسا عملي است. اما امروزه بسياري از منتقدان ايده‌هاي او را زير سوال برده اند و ديدگاه هاي بديل ديگري حتي در مقابل روانشناسي رشد قرار گرفته است. البته ما با اين چند جمله نميخواهم اهميت کار پياژه و مدلي‌که ارائه داده است را زير سوال ببريم همينطور نميتوان با چند جمله اي که پياژه در باره ذهن و توانايي کودکان نوشته عظمت و معجزه اي را که در اين حجم کوچک ناشناخته رخ مي دهد کوچک شمرده يا ناديده بگيريم. امروزه روانشناسان و فلاسفه بخوبي توضيح مي دهند که که کودکان توانايي هايي دارندکه بزرگسالان ندارند و تفکر انتزاعي هم چنين نيست که دوره خاصي داشته باشد. و ازمايش هاي پياژه تلقين کننده و با پيشفرض صورت گرفته که جوابهاي خاصي از آن حاصل شده است. مثالها و نمونه هاي بسياري در اين زمينه ارائه شده است ولي در اين جا مجال آن نيست که به آنها اشاره شود. من در گفتگويي ديگر به برخي از  آنها اشاره کرده ام . خود برنامه فبک در سرتاسر جهان مثال نقضي است براي اين ادعا که کودکان نميتوانند با موضوعات انتزاعي سروکار داشته باشند. لازم نيست جاي دوري برويد فقط کافي است سر يکي از کلاسهاي برنامه فبک حاضر شويد تا متوجه شويد که کودکان ميتوانند با موضوعات انتزاعي سروکار داشته باشند البته اگر خودشان به آنها علاقه نشان داده و در موضوعات در حد آنها باشد.

    يکي ديگر از نقدهايي که مي توان گفت دغدغه اصلي مخالفان برنامه فلسفه براي کودکان است، مسئله هرج و مرج است. اين افراد مي گويند که آزادي اي که فبک به کودکان مي دهد در وهله نخست سبب پديد آمدن هرج و مرج در کلاس درس در سطح خُرد و پس از آن به وجود آمدن هرج و مرج در خانواده ها و در سطح کلان در جامعه مي شود. اين افراد مي گويند اگر کودکان قادر باشند درباره همه چيز پرسش کنند آن وقت به راحتي هر چيزي را نمي پذيرند و اين امر مي تواند به هرج و مرج منجر شود؟
    اگر برنامه فبک را بد اجرا کنيم دقيقا همين اتفاق مي افتد. من به همين جهت مخالفم معلماني که فقط 16 ساعت آموزش ديده اند در کلاسهاي رسمي آموزش و پرورش براي تدريس درس تفکر و پژوهش حاضر شوند. حلقه کندوکاو هدفي دارد و آن خود_اصلاحي است ولي اين منتقدان فکر مي کنند پرسشگري است چون احتمالا نه کلاس خوب را مشاهده کرده‌اند و نه مطالعه اي در اين زمينه از متون اصلي داشته اند و نه اين برنامه به آنها خوب توضيح داده شده است. پرسشگري فقط يکي از شانزده مهارت از مهارت هاي مربوط به خود اصلاحي است و اگر معادل برنامه فبک دانسته شود بايد فاتحه اين برنامه را خواند و همان اتفاقي كه شما گفتيد رخ خواهد داد.

    حتي اگر چنين باشد ما اساسا مجاز نيستيم که کودکان را از بهره گيري از قواي استدلالي شان محروم سازيم! از طرفي نتايج پرسش کشيدن مفاهيم از قبل پذيرفته شده مي تواند مثبت و سازنده و مولد نظرات جديد باشد. نظر شما چيست؟
    مي توان چنين گفت. البته مساله فراتر از اينهاست. مابايد به کودکان و نوجوانان اجازه دهيم خودشان، دنياي اطرافشان و جايگاهشان را در جهان بخوبي بشناسند و بعد راه درست زيستن را با تحقيق درست و تصميم يا انتخاب مناسب خودشان انتخاب کنند. اگر راه درست را به زور يا باتلقين به آنها تحميل کنيم چندظلم در حق آنها روا داشته ايم. مسئوليت کارهاي هر فرد به عهده خود اوست و ما بايد اين اجازه را به او بدهيم تا مسئوليت کارها و تصميم هاي خود را به عهده بگيرد. عمق بخشيدن به ديدگاهها و  ياد دادن مهارت هاي تصميم و انتخاب درست و نيز نهادينه کردن اخلاق و مباني منطقي آن همگي ميتوانند راه  را براي پيشبرد يک زندگي غير منفعل و سرشار از تجربه هاي غني و عميق و درک معناي زندگي وحيات باز کنند. اين حتي براي يک زندگي معنوي و ديني عميق  و غير سطحي هم لازم است.

    يکي ديگر از انتقادها از فبک اين است که آنچه اين برنامه توصيف مي کند شرايطي آرماني است و عملا در شرايط واقعي در يک کلاس درس متحقق نمي شود. آيا شما اين نقد را وارد مي دانيد؟
    اگر منظور از شرايط آرماني تربيت مربياني ماهر باشد من مي پذيرم. کار مربي گري فلسفه براي کودکان کار ماهرانه‌اي است و مربي ماهر شدن به تمرين و تحقيق و نگرش و توانايي ويژه اي نياز دارد. شايد بيش از مدتي که ما به تربيت معلم وقت مي گذاريم بايد به تربيت مربيان ماهر وقت بگذاريم. اما برنامه فبک شرايط ديگر را بسيار ساده سازي کرده به نحوي که در هر روستايي بدون هر امکاناتي  مي توان اين برنامه  را به راحتي اجرا کرد. و اساسا يکي از  دغذغه هاي ليپمن و همکارانش اين است که برنامه اي را فراهم کنند که در هر مدرسه اي بتوان با مخارج کم اجرا کرد.

    از ديگر نقدها اين است که فبک سبب سرخوردگي کودکان و نوجوانان مي شود! مخالفان اين برنامه مي گويند از آن جا که فبک براي پرسش اهميت بيشتري نسبت به پاسخ قائل است، کودکان در نهايت نمي تواند به پاسخ هاي روشني از پرسش هاي طرح شده دست يابند و اين امر سبب سردرگمي و در نهايت افسردگي آن ها مي شود. نگاه شما به اين مسئله چيست؟
    همانطور که قبلا عرض کردم اين يک بدفهمي درباره برنامه فبک است. فبک هرگز نمي خواهد پرسشگري را به تنهايي تقويت کند. هيج جا نمي توانيد اين حرف را پيدا کنيد مگر در ايران. پرسشگري يکي از مهارتها است. اين يکي از مهارت هايي است که در  حلقه کند وکاو تقويت مي شود. اصل در اين حلقه همان کندوکاو و تحقيق است. پرسش ها محرک و شروع کننده کند وکاو و تحقيق اند و اگر پرسش نباشد تحقيقي شروع نمي شود. پس پرسشهاي خود کودکان انتخاب مي شوند تا تحقيق و کندوکاوي آغاز شود و نتيجه اين کندوکاو يک کشف ، يک انتخاب درست، يک تصميم درست يا يک قضاوت درست است. هدف اصلي برنامه فبک همانطور که هميشه تاکيد مي شود تقويت قدرت قضاوت و داروي است نه پرسشگري. در اين جامعه که داده ها و اطلاعات و مدها به صورت روز افزوني در حال تکثر اند کودکان و نوجوانان بايد بتوانند اين اطلاعات را حلاجي کرده و درست و نادرست را از هم جدا کنند و با قدرت پردازشي که در برنامه فبک به دست مي آورند بتوانند راه حل هايي براي مشکلات موجود پيدا کنند. اين مشکلات مال خودشان، مال خانواده شان و همسايه شان و نيز مال کشورشان و درنهايت مال همنوعان خودشان و ساير مخلوقات است.

    جناب ناجي يکي از راهکارهاي برون رفت از اين وضعيت ياري گرفتن از علم است. تا مادامي که طرفداران فلسفه براي کودکان بر سر نظرات خود باشند و مخالفان اين برنامه سعي در مانع تراشي بر سر راه آن داشته باشند، هيچ کس به نتيجه مطلوبش نمي رسد. بنابراين ضروت بررسي علمي کاملا آشکار مي شود. بيشتر توضيح مي دهم؛ همان طور که مي دانيم علم با علت ها و روابط بين متغيرها سر و کار دارد و کار علم بررسي صحت و سقم ادعاهاي مردم عادي و در سطح تخصصي ادعاهاي دانشمندان حوزه هاي مختلف است. فبک هم يک برنامه تربيتي است که روش خاصي دارد و مدعي است که در صورت به کار گيري دقيق اين روش نتايج مطلوبي به دست مي آيد. حال با توجه به اين که برنامه فلسفه براي کودکان آنقدرها عمر طولاني در سطح جهان ندارد پرسش اين است که آيا روش ها و نتايج فبک از سوي دانشمندان علوم تربيتي و روان شناسي تربيتي مورد پژوهش علمي قرار گرفته است؟
    سالانه کنفرانس هايي بين المللي برگزار مي شودکه همه مربيان، اساتيد و معلمان سراسر جهان نتايج کارشان را براي کنفرانس ميفرستند. مجلاتي هستند که در دانشگاهاي معروف دنيا در اين زمينه نتايج را چاپ مي کنند همگي آنها عموما نتايج را به صورت علمي بررسي مي کنند. البته بخشي از مسئله بر سر اين است که چه چيزي علم است و چه چيزي غير علم است. شايد منظور شما از علم همان حوزه هاي معرفتي اي است که در آنها  استدلال و شواهد نتيجه را تضمين مي کنند که اين نتايج شامل نتايج تجربي هم مي شود. اگر منظورتان اين حوزه هاي معرفتي مستدل باشد جواب کاملا مثبت است و امروزه شکست نظامهاي تعليم و تربيتي قديمي که هنوز رايجند به صورت علمي و غير علمي!روشن شده است و اکثر انديشمندان بالاتفاق از آن نااميدند. بر اين اساس دو نوع رويکرد وجود دارد برخي مي خواهند دوباره يا به عبارت ديگر 50 باره اصلاحات جديد وارد کنند تا اين نظامهاي آموزش و پرورش را نجات دهند ولي برخي معتقدند که هزينه کردن بر روي اين پارادايم، و نظام آموزشي که تاريخ مصرفش گذشته بيفايده است اين خانه از پايبست ويران است پس آنها به فکر نظام تعليم و تربيت ديگري هستند. اما برنامه فبک هم يکي از اين رويکرد هاي متفاوت است که ارائه شده  و دلايل بسيار قوي اي براي آن ارائه شده است. حتي اگر ما برنامه فبک را نپذيريم بايد به استدلال ها  و پيشنهادهاي قوي آن توجه کنيم. از جمله اين موارد عبارت است از تعريف مجدد کودک، ارائه رويکرد متفاوتي از فلسفه ، ارائه رويکرد خاصي از داستان و آوردن فلسفه به آموزش و پرورش به جهت حيات بخشيدن مجدد به ان هستند.
    هنگامي که از پژوهش علمي سخن مي گويم نگاه من هم متوجه نظرات طرفداران اين برنامه و هم منتقدان و مخالفان اين برنامه است. به اين معنا هنگامي که مي گوييم اين برنامه وحدت آفرين است و همفکري، توانايي شنيدن نظرات مخالف، مسئوليت پذيري و غيره را تقويت مي کند و مخالفان ما مي گويند که اين برنامه بذر هرج و مرج مي پاشد، پرسش اين است از آن جا که اين مباحث کاملا به واقعيت و جهان واقع مربوط اند و جهان واقع حوزه علم به معناي تخصصي و دقيق کلمه است، آيا دانشمندان پس از گذشت حدود نيم قرن از اين برنامه درباره نتايج اين برنامه در واقعيت پژوهش علمي کرده اند؟
    تريگي و تاپينگ(K.J. Topping, S. Trickey) و نيز نويسندگان ديگري مثل کيبز و گارسيا موريون (Esther Cebas and Felix Garcهa Moriyهn) در اين زمينه برخي از تحقيقات آکادميک و آماري  مختلف در کشورها را منعکس  کرده اند همچنين در سايت دانشگاه مونتکلر شما ميتوانيد تحقيقات مفصلي که به صورت آکادميک صورت گرفته اند را ملاحظه کنيد. اينها فقط تعداد کمي از تحقيقاتي است که در سراسر دنيا انجام مي شود. در همين کشور خودمان الان در دانشگاههاي مختلف اساتيد و دانشجويان در حال تحقيق در اين زمينه اند و بسيار از اين تحقيقات مويد برنامه فلسفه براي کودکان هستند . نتايج برخي از اين تحقيق ها را ميتوان در مجله علمي پژوهشي تفکر و کودک مي توان يافت.  مجله دوران کودکي و فلسفه(childhood and philosophy) و چندين مجله ديگر هم اکنون به انعکاس نتايج تحقيقات در سراسر جهان مي پردازند. پژوهشي هاي علمي در اين زمينه هر روز در حال گسترش است و جنبه هاي مختلفي از اين برنامه هرروز آشکار مي شود. البته ممکن است در کشورهاي مختلف رويکردهاي متفاوتي نسبت به اين برنامه ارائه شود ولي همه اين ها يک استخوانبندي و هسته سخت ثابتي دارد ،  آن  را مي توان در حلقه کندوکاو خلاصه کرد. لذا تمام اين تحقيقات حول يک محورو در برگيرنده  يک برنامه پژوهش علمي است.

    بخش دوم گفتگوي ما درباره مسائل مربوط به اجراي اين برنامه است. ابتدا بپردازيم به موانعي که پيش روي اجراي فبک قرار دارد. به نظر شما مهم ترين موانع پيش روي برنامه فلسفه براي کودکان چيست؟
    مهمترين موانع عبارتنداز: فقدان مربيان کارآزموده براي کل مدارس، فقدان کتابهاي درسي خوب، عدم آشنايي کادر علمي مدارس با اين موضوع، عدم آشنايي والدين با اين برنامه، عادت دانش آموزان به سيستم معلم محور و حافظه محور، تصور مردم شامل معلمان خانواده ها و برخي متوليان آموزش و پروش از موفقيت و هوش،برخي نظريه هاي کلي آموزش و پرورش، شکل امتحانات، شکل کنکور، شکل کلاسها و نيمکت ها، ساعات و زنگ مدارس که از قبل معين است، وجود جهل مرکب براي برخي که در اين زمينه چيزي نميدانند و نمي دانند که نمي دانند، وجود افراد سود جو که مي خواهند از اين موضوع پول در بياورند و مشکلاتي از اين دست!

    در بخش اجراي اين برنامه مي توان نقدهاي مختلفي را به آن وارد کرد و البته به آسيب شناسي اجراي اين برنامه در بيش از يک دهه در ايران پرداخت. هنگامي که از اجرا سخن مي گوييم مشخصا در وهله نخست نظر ما معطوف به آموزگاران و تسهيلگران اين برنامه مي شود که البته مي توان فعاليت آن ها را در حوزه نظري و عملي بررسي کرد. به نظر مي رسد معلمان يا تسهيلگران اين حوزه، آموزش هاي لازم را براي اجراي اين برنامه در مدارس نمي بينند! همان طور که خودتان هم مي دانيد با گذراندن کارگاه هاي يک روزه يا حتي چند روزه نمي توان آموزگاران را به تسهيلگران حرفه اي فبک تبديل کرد. پس پيش از هر چيز براي اجراي موفق اين برنامه ما نياز به تسهيلگران متبحري داريم. به نظر شما چگونه مي توان يک معلم را به سطح يک تسهيلگر ارتقا داد؟
    شايد لازم باشد برخي از مربيان از ابتدا فقط همين تسهيلگري را زير نظر اساتيد مجرب آموزش ببينند. تاکيد مي کنم اساتيد مجرب. شايد لازم باشد بيش از دوسال هم آموزش ببينند. منظورم اينست که شايد نتوان معلماني که در مکتب معلم محور آموزش ديده و اين امر در آنها سالها نهادينه شده به سطح يک تسهيلگر ارتقا داد. اگر هم بشود خيلي نادر و سخت است. من اين تلاش را چندين بار انجام داده ام و متوجه شده ام که با توجه به دغدغه ها و مشغوليتها و مسائل و مشکلاتي که معلمان عزير و  زحمت کش دارند اين امر تقريبا غير ممکن است.

    شما مهم ترين ضعف هاي اجرايي از سوي معلمان و تسهيلگران را چه مي دانيد؟
    عموما فقط يک يا دو مرحله از فرايند حلقه کند و کاو را به اين افراد ياد ميدهند. داستان خواني و بحث در باره داستان! اما اينها در واقع نميتوانند مقوم برنامه فبک و حلقه کندوکاو باشند. اين کار ساليان سال انجام ميشده است مثلا در کانون پرورش فکري. اما اين شايد کمتر از يک دهم چيزي است که ما از مربي تسهيلگر انتظار داريم.

    به موضوع حلقه كندوكاو اشاره كرديد. يکي ديگر از نقدهاي وارد به بخش اجراي اين برنامه در کشور ما اين است که تسهيلگران توانايي کنترل و اداره حلقه کند و کاو را ندارند و به زبان ساده روند اکتشاف گاه از دستشان خارج مي شود و اين امر نتايج منفي به بار مي آورد. شما اين مسئله را چگونه مي بينيد؟
    بله. اين واقعا نتايج و پيامدهاي ناهنجاري در پي خواهد داشت. درست 180درجه برعکس آنچه مي خواهيم. يعني به جاي اين که توانايي و مهارت تفکر را به کودکان ياد دهيم تفکر را از ذهن آنها خواهيم زدود. گزارش هايي از مدارس هست که معلمان انرژي شان را فقط صرف ساکت نگه داشتن  بچه ها مي کنند. يا اينکه باز آنها را به حفظ مطالب وا مي دارند. يا اينکه آنها را به حال خودشان مي گذارند تا تمرين هاي رياضي حل کنند به شرط اينکه ساکت باشند. يا اينکه به ابزارهاي قديمي متوسل مي شوند تا کلاس را کنترل کنند. البته اين فقط مربوط به نظم است. پيشبرد حلقه کندوکاو از لحاظ اکتشافي نياز به مهارت هاي ديگري دارد که مربي بعد ازحاکم شدن  نظم در کلاس، مي تواند آنها را به کار بندد که توضيح  اين مهارت ها در اين فرصت ممکن نيست.

    اما به نظر مي رسد از آن جا که حيطه تعليم و تربيت حيطه اي بين رشته اي است براي تبديل شدن به تسهيلگري متبحر، صرف تمرکز بر فراگيري فوت و فن هاي اداره حلقه کند و کاو کافي نباشد و تسهيلگر علاوه بر آگاهي از مباني نظري و عملي برنامه فبک بايد در زمينه هايي چون فلسفه، علوم تربيتي و روان شناسي تربيتي هم دانشي حداقلي داشته باشد. خلاصه منظورم اين است که داشتن دانش و مهارت در اين زمينه ها، هم مي تواند تسهيلگر را از دام تعصب کور برهاند و هم مي تواند در او وسعت نظر ايجاد کند. حال پرسشم اين است که برنامه شما و همکارانتان براي ترغيب تسهيلگران به افزايش دانش و مهارت در اين زمينه ها چيست؟
    تا اندازه اي با نظر شما موافقم. يعني ما بايد ديدگاه هاي جديد را ياد بدهيم بعد نگرش ها را تغيير داده و بعد عادات و روحيات مان را عوض کنيم همزمان مهارت هاي مختلف را ياد بگيريم و نيز توانايي منطقي و معرفت فلسفي ما را بالا ببريم و با تواضع فلسفي و به رسميت شناختن توانايي کودکان براي جستجوي معرفت و به رسميت شناختن پرسشهاي آنها و توانايي آفرينش آنها وارد کلاس شويم. اين خلاصه چيزي است که بايد در خودمان ايجاد کنيم تا بتوانيم يک مربي کامل باشيم. من تا آنجا که م يتوانم در کارگاه هايم اين موارد را در طول 6 ماه به دانشجويانم منتقل مي کنم و اميدوارم آنها هم بتوانند بهتر از من اين موارد را به ديگران منتقل کنند.

    يکي ديگر از مشکلات اجرا نبود امکانات لازم براي تحقق اين برنامه است. به نظر شما مهم ترين امکانات اجرايي اين برنامه چيست؟
    اين برنامه هميشه امکانات زيادي نمي خواهد. محيط  بايد فراهم باشد تا حلقه به صورت ظاهري ممکن باشد. يک تخته چند ورق کاغذ چند وسيله براي نوشتن ، کتب داستاني و مربي وارد و کار آزموده هم  ضروري است. اين برنامه طوري طراحي شده است که در فضاي باز در فضاي سر پوشيده ، در محيط طبيعت  در محيط هاي کلاسي، در محل هايي که صندلي ندارد و با  موکت يا فرش پوشانده  شده است، همه جا قابل اجرا است .

    بخش سوم گفتگوي من با شما به توليدات داخلي در اين حوزه اختصاص دارد. اين توليدات شامل بخش هاي مختلف اعم از ترجمه و تأليف است. در وهله نخست بپردازيم به ترجمه هاي اين حوزه. به نظر شما ترجمه هايي که از کتاب هاي نظري و مقالات تخصصي و آموزشي اين حوزه مي شوند، دقيق و سودمند هستند؟ آيا ترجمه ها نقد و بررسي مي شوند؟
    به نظرم ما بايد دقت ترجمه را بالا تر ببريم. البته ممکن است از يک طرف براي اولين ترجمه ها و اولين مترجم ها نتوان ايراد زيادي گرفت چون ممکن است کلا در ابتدا نه دايره واژگان مربوط روشن شده است و نه علاقمند ترجمه آنقدر زياد است که با نقد موجب انجام نشدن کار شد. اما الان که فلسفه براي کودکان تا اندازه اي در ايران معرفي شده و کتابهايش فروش خوبي  هم دارد بايد در ترجمه دقت بيشتري به خرج بدهيم. چرا که بسياري از مشکلات ما در حال حاضر نشات گرفته از همين ترجمه هاي ضعيف است که بد فهمي ايجاد کرده است. از اين رو ست که ما مجبوريم بيشتر وقتمان را به رفع سوء تفاهم ها صرف کنيم.

    و اما ترجمه داستان ها! به نظر شما مترجمان داستان هاي اين حوزه بايد از واژگان و ادبيات ويژه ا ي استفاده کنند؟ آيا ترجمه داستان هاي مناسب حلقه کندوکاو هم بايد ويژگي خاصي داشته باشد؟
    ترجمه برخي از داستانها بهتر از ترجمه برخي از متون اصلي است آنها قابل استفاده تراند، استفاده هم مي شود ولي انتظار مي رود ترجمه بهتر شوند. يعني بايد زبان کودک، زبان جامعه و فرهنگ ايراني، قواعد زبان فارسي در مرحله اول رعايت شود. در مرحله بعد نبايد کاري شود که ابهامات به کار رفته در داستان واضح تر شوند و در واقع داستان ابهام زدايي شود. گاهي کودکان در سخن گفتن دچار اشتباه مي شوند. مترجم آن را تصحيح مي کند و موجب مي شود سوالي که بايد پرسيده شود، پرسيده نشود. همچنين بايد موثق تر شوند و ابهاناتي اضافه نشود که بچه را گيج کند. بايد به نحوي باشند که مشکل فرهنگي ايجاد نکنند و درعين حال جنبه فلسفي و طرح موقعيتهاي بحث برانگيز فلسفي را حفظ کنند. در اين زمينه من در حال تاليف کتابي هستم که اميدوارم هرچه سريعتر آماده شود.
    تأليف در اين حوزه شامل دو بخش است. بخش نخست: تأليف داستان براي حلقه کند و کاو و بخش دوم: کتاب و مقالات نظري درباره برنامه فلسفه براي کودکان. ابتدا بفرماييد که داستان نويسي در اين حوزه چه اصولي دارد؟
    بله اين اصول را بنده در طرح پژوهشي سال قبلم استخراج کرده ام و اميدوارم هر چه سريعتر نوبت چاپ آن برسد تا در اختيار علاقمندان قرار گيرد.

    اساسا چه کسي بايد در حوزه فلسفه براي کودکان داستان بنويسد؟ آيا تنها علاقه به حوزه کودکان و داستان نويسي کافي است تا افراد در اين حوزه دست به خلق اثر بزند يا حتما بايد از اهداف اين برنامه و اصول داستان نويسي آن با خبر باشد؟
    بله. بديهي است که افرادي که که از اصول اين برنامه مطلع نيستند نمي توانند کار مفيدي انجام دهند. مگر اينکه کاملا اتفاقي باشد. چرا که اين داستانها کاملا سبک جديدي دارند و حتي اين ايده که داستانهاي فبک نوع جديدي از داستان هستند که تا کنون نمونه اي نداشتنه اند و برنامه فلسفه براي کودکان اين نوع داستان ها را ابداع کرده است بشدت مورد دفاع است. و استدلال هاي قوي اي در اين زمينه آورده شده است. از اين رو بايد ديد اين داستانها کتابهاي درسي را با داستانهاي کودک و آنها را با فلسفه و منطق آشتي داده است. اين ابداع جديدي است. ادبيات و هنر وارد کتابهاي درسي شده است و در عين حال فلسفه نيز وارد داستان شده است. آنهم نه فلسفه اي که مکاتب فلسفي را منعکس کند بلکه نوعي فلسفه که مبتني بر ديالوگ يا گفت وگو است. اين داستانها به اصطلاح فني هم توانايي تبيين را دارند  وهم سکوي پرشي براي افکار و تخيل دانش آموزان محسوب مي شوند. اين نوع داستانها را شما در کجا ديده ايد؟ پس بايد ابتدا اين داستانها را شناخت بعد با کار آزموده شدن در اين زمينه شروع به نوشتن کرد.

    آيا داستان هاي تأليفي در اين حوزه نقد و بررسي مي شوند؟
    بله، اين کار شروع شده است و بايد هر چه سريعتر اين نويسندگان بتوانند ضعفهاي کارهاي خود را کشف کرده و کيفيت آثارشان را ارتقا دهند.

    بخش ديگر تأليف در اين حوزه به نگارش کتاب و مقاله درباره فبک مربوط مي شود. آثاري که در اين زمينه تأليف شده اند چه سطحي دارند؟ آيا اين آثار نقد و  بررسي شده اند؟
    بنده فکر مي کنم همين که علاقمندان ايراني به اين موضوع توجه نشان داده اند و شروع به کار کردههاند خيلي مهم است. اما ما نبايد تواضعمان را از دست بدهيم و ادعا کنيم اين داستان در ايران و خارج همتا ندارد. همه در حال تلاش هستند ويژگي هاي داستان هاي فلسفه برا ي کودکان را بازسازي کنند. اما عموما داستانهايي که در اين زمينه نوشته شده اند، هنوز داستانهايي نيستند که  همه ويژگي هاي داستان هاي برنامه فبک را داشته باشند. بيشتر داستانهاي نوشته شده هنوز در اولين ويژگي داستانها فبک مشکل دارند. يعني عدم تلقين يا نتيجه گيري. بيشتر داستانهايي که نوشته شدههاند تلقينيهاند و نتيجههاي صريح در پايان بندي دارند. اين با اهداف برنامه فبک و به گمانم با هدف تمام برنامهههايي که مي خواهند تفکر را ترويج کنند تعارض دارد. بايد نويسندگان در کارگاه هاي که در اين زمينه تشکيل ميشود شرکت کنند. يا مطالعاتي در باره اين داستانها داشته باشند. اول بايد ديد اين داستانها چه ويژگي هايي دارند بعد شروع کرد به داستان نوشتن. نمي توان گفت که من خودم ملاک داستانهاي ايراني فبک هستم. فبک يا هر نوع برنامه فکر پروري يک استانداردهاي دارد. استاندارد اول اين است که داستان نبايد مانع فکر پروري شود. وقتي شما نتيجه را مي گوييد در همانجا فرايند فکر تمام مي شود. ولي وقتي نتيجه را خود خوانندگان آن هم به صورت جمعي به دست مي آورند معرفت آنها به واسطه فکر جمعي در اين زمينه ساخته مي شود و اين معرفت از آن خود آنها است و به جهت جمعي بودن ويژگي عينيت را هم به نحوي  و تا اندازه کسب مي کند. از اين روي به نظرم مي رسد ما هنوز به کار بيشتري نياز داريم که بتوانيم استاندارهاي کلي را رعايت کرده و در عين حال ويژگي هاي بومي و منطقه اي خودمان را حفظ کنيم و البته اين غير ممکن نيست و برخي داستانهايي که به صورت تک داستان  نوشته مي شود گاه موفق از آب در مي آيند.

    بي مناسبت نيست اگر بحث معروف به «بومي سازي» را همين جا که سخن از توليد در اين حوزه است مطرح کنم. پيشتر هم از شما پرسيده ام اما دوباره مي پرسم بومي سازي از نظر شما به چه معناست؟ و آيا اساسا بومي سازي در هر حوزه اي امري شدني است؟
    متاسفانه واژه بومي سازي در کشور ما استفاده چندان مناسبي ندارد و گاهي به نظر ميرسد همه براي کار خود به کار ميبرند تا امتيازي براي کارش محسوب شود. عموما مي گويند من بومي سازي کردههام ولي ديگران نه. اما بايد ديد بومي سازي به چه معنايي است تا ادعا ها از واقعيت مشخص شود. به نظر من وقتي مي گوييم چيزي را بومي سازي کرده ايم يعني جنبه هاي بنيادين و مثبت آن چيز را نگه داشته ايم و اگر تغييري داده ايم در جنبه هاي نامناسب و حاشيه اي (غير بنيادين) آن چيز داده ايم. و اگر چنين نباشد نمي توان گفت که يک چيز بومي سازي شده است البته شايد بتوان گفت من چيز جديدي خلق کردههام. مثلا ما نمي توانيم ميز کشورهاي ديگر را بومي سازيم و پس از بومي سازي شدن ميز تبديل به صندلي شود و ما روي آن بنشينيم. ما بايد ويژگي هاي اصلي يا به قول قدما ذاتيات ميز که همان قابل استفاده بودن براي گذاشتن اشيا روي آن است را حفظ کنيم. ماهيت و يا ويژگي هاي اصلي آن شيء يا چيز اگر عوض شود ما در واقع ديگر بومي سازي نکرده ايم بلکه چيز ديگري آفريده ايم.ايرادي هم ندارد و حتي شايد بهتر هم باشد ولي اين ادعا همانند ادعاي بومي سازي ميز به عنوان صندلي اشتباه است. حال اگر کسي ادعا مي کند که اثرش بومي سازي يک چيز ديگر در خارج است بايد بتواند نشان دهد که مولفه هاي اصلي آن چيز را که در خارج  بوده حفظ کرده و بعد نشان دهد که مناسب فرهنگ و زبان يک کشوري مان کرده است. تنها ادعا کردن اينکه اثر من بومي است اثر را بومي نمي سازد. يا اينکه نام بردن چند فيلسوف اسلامي در مقدمه اثرم، آنرا بومي نميکند. يا اينکه من با نگاهي به اسناد برنامه درسي ملي يا سند تحول بنيادين نوشته باشم کارم را بومي نمي کند. استفاده از عبارت هاي پيچيده مربوط به عرفان اسلامي نيز همينطور.  ما بايد بتوانيم نشان دهيم که اين دوکار را در باره برنامه فبک و داستانهاي فبک انجام داده ايم. يعني مولفه هاي بنيادين و مثبت برنامه يا داستانها را نگه داشته ايم و مولفه هاي حاشيه اي نامناسب يا منفي را تغيير داده يا حذف کرده ايم.

    بخش چهارم گفتگوي من با شما به مسئله تعامل ميان بانيان اين برنامه با يكديگر و گروه هاي خارج از اين برنامه كه در حوزه كودك فعاليت مي كنند، اختصاص دارد. بررسي هاي اندکي که طي اين سه شماره انجام داده ام نشان مي دهد در برخي موارد تعامل خوشايند و همدلانه اي ميان مجريان فلسفه براي کودکان در ايران وجود ندارد. اين عدم موافقت در بخش هاي مختلف است؛ مثلا يک مورد آن مربوط به اين موضوع است که گروه هاي مختلف خود را بنيانگذار و معرفي کننده و يا به تعبيري وارد کننده اين برنامه به کشور مي دانند و همين امر سبب مي شود که براي خود حق و حقوقي نسبت به آن قائل شوند. اما مسئله  اينجاست که واقعا چه اهميتي دارد چه فرد يا افرادي بنيانگذار اين برنامه يا نخستين وارد کننده آن به کشور باشند. در دنياي امروز فرد يا گروه خاصي صاحب علم نيستند. قائل شدن چنين حق و حقوقي سبب شده اين گروه ها در مواردي با يکديگر مخالفت کنند و يا گروه ديگر را به عدم فهم درست اين برنامه محکوم کنند. آشکار است که اين امر نتايج منفي و آسيب زايي دربردارد. به نظر شما واقعا بهتر نيست به جاي دامن زدن به اين مباحث، گروه ها به پژوهش دقيق تر و سنجشگرايانه تر اين برنامه مشغول شوند؟
    مشکل بسيار عميقي را مطرح کرديد. من واقعا دراين مدت از اين موضوع در رنج بوده ام. مثل اينست که يک نفر ادعا کند من ماشين فلان مارک را براي اولين بار وارد ايران کرده ام و به آن افتخار کند. اين واقعا افتخاري نيست. اگر باز هم تحقيقي انجام مي شد که نظريه اي ارائه و «صادر»! مي شد يک چيزي ميشد گفت. ولي تنها وارد کردن چه ارزشي دارد. تازه آنهم با تکرار کردن اينکه من آدم مهمي هستم محقق نمي شود. خود مردم مي توانند قضاوت کنند که چه کسي در اين زمينه زحمت کشيده و چه کساني فقط سنگ آن را به سينه زده اند. به قول معروف عطر بايد ببويد نه آنکه عطار بگويد. به نظر من معلم تفکر و اخلاق بودن (يعني چيزي که برنامه فبک ميطلبد) مستلزم آن است که ما خودمان اينگونه باشيم يعني متفکر و  اخلاقي.  اخلاق حکم مي کند که دروغ نگوييم و از اين رو زحمات ديگران را به خود نسبت ندهيم. شما از من درخواست مي کنيد بيشتر در اين زمينه سخن بگويم اما ترسم آنست که  شبيه آنهايي شوم که فکر مي کنم شرط انصاف را رعايت نمي کنند و به اينگونه مسائل دامن ميزنند. من مطمئنم مردم خودشان مي توانند بخوبي قضاوت کنند که چه کسي در اين زمينه کاري جدي اجام داده و زحمت کشيده است و چه کسي نه. البته اگر به مسائل والاتر هم فکر کنيم حتي موضوع از اين ساده تر هست. حتي اگر مردم هم فرد را نشناسند مسئله مسئله ي مسئوليت و تکليف است. تکليفي که ما در قبال کودکان داريم.

    به نظر مي رسد يکي از راهکارهاي رسيدن به وفاق براي پژوهش علمي بيشتر، برگزاري جلسات و ديدارهاي علمي ميان گروه هاي مختلفي است که در اين حوزه مشغول به کارند. آيا تا کنون چنين ديدارهاي علمي اي متحقق شده است؟
    بله همينطور است. بايد جلسات دوستانه و علمي برگزار شود و اين بسيار خوب است.  در نقد و انتقاد هم بايد حد انصاف هم نگه داشته شود . يک گفتگوي علمي عاري از تهمت زدن و اتهام وارد کردن به ديگران براي تبرئه خود و برتر نشان دادن اثر خود است. من آرزوي اين جلسات علمي را دارم.  ما مسلمانان بيشتر به نگاه داشتن حد انصاف دعوت شده ايم. اما بايد مواظب سود جويان هم بود که ممکن است وارد شوند و  ميان اين مراکز و موسسات تفرقه  بياندازند تا بين آنها اين گفتگوي علمي  و وفاق صورت نگيرد و از آب گل آلود ماهي بگيرند.

    گاه ممکن است مروجان و فعالان اين حوزه، بيش از اندازه بر روي برنامه هايشان تعصب بورزند و دور خودشان خطي بکشند که آن ها را مثلا از فعالان و نويسندگان ادبيات كودك آموزگاران معمولي و حتي روان شناسان تربيتي و فلسفه خوانده ها جدا کند و مرتب تأکيد کنند ما با آن ها فرق داريم و روش مان متفاوت است. من هم تفاوت ها را مهم و جدي مي دانم! اما در دنياي امروز تعامل ميان رشته ها و شاخه هاي گوناگون امري ضروري و مهم است. به نظر شما اين نگاه انحصاري به فبک خطرناک نيست؟
    بله تعامل ضروري است. انحصاري کردن هم در اکثر موارد مقبول نيست. تعصب بدون آوردن استدلال هم به نظرم نمي تواند با اساس برنامه فبک سازگار باشد. طبق اين برنامه هر فرد يا مکتبي که يک جمله درست و به قول شما علمي داشته باشد بايد مورد پذيرش قرار گيرد. اين برنامه از هر انتقادي استقبال مي کند و تا آنجا که من مي دانم همه فعالان بين المللي در اين زمينه براي  هميشه از منتقدين متشکر بوده اند. هر انتقاد قوي اي آنها را به اشتياق مي آورد. يادم هست که ليپمن  و شارپ هميشه از نقد ها و سوالهاي چالش برانگيز من استقبال مي کردند و هر هفته جلسه اي داشتند که به آنها جواب دهند. روزي ليپمن ايميلي برايم فرستاد که واقعا مرا شگفت زده کرد او از اين موقعيت که فردي هر هفته يک پرسش انتقادي برايش مي فرستد خوشحال است و از من اجازه مي خواست تا سوالات انتقادي مرا به همراه پاسخ هايش چاپ کند. البته متاسفانه عمر به او فرصت نداد و پس از چندي شنيدم که درگذشته است. در اين برنامه ما حتي به حرفها و سوالات کودکان اهميت مي دهيم بماند حرفهاي بزرگسالان. اساس اين برنامه بر احترام به حقيقت و نقد پذيري بنا شده است و افرادي که نمي توانند اينگونه باشند نمي توانند ادعاي ورود به اين عرصه را داشته باشند. برنامه فبک اگر برخي برنامه هاي آموزشي تفکر انتقادي و تفکر خلاق را که ظاهرش شبيه برنامه فبک نمي پذيرد با نقد و دليل اين کار را نمي کند. دليل اساسي اش اين است که شما در پارادايم قديم مي مانيد و مي خواهيد خلاف رودخانه و جريان اصلي حرکت کنيد و اين نهايتا کار به جايي نمي برد. احترام به کودک بايد اساسي باشد نه اينکه ما اداي احترام به کودک در بياوريم و بعد انتظار داشته باشيم روشمان تاثير گذار باشد. بسياري از اين برنامه هاي قديمي در باره آموزشي که مبتني بر روانشناسي قديم(پياژه اي) اند فقط اداي احترام به کودک را در مي آورند و وانمود مي کنند که به حرف کودک تا حرفشان را به آنها بياموزند. ولي آيا کودکان اين وانمود کردن و کلاهي که بر سرشان مي گذاريم را متوجه نمي شوند؟ احترام واقعي زماني حاصل مي شود که شما به آنها معتقد باشيد و نظريه اي براي تاييد آن داشته باشيد. يعني ديدگاهمان موجه شده باشد.  اما اگر روشهاي جالبي هم اين برنامه هاي قبلي داشته اند برنامه فبک سعي کرده است آنها را هم جذب کند و در عملياتي کردن روشهاي خود از آنها استفاده کند. برنامه فبک خود را از علم روانشناسي جدا نکرده است بلکه خود را قائم به آن مي داند ولي کدام علم روانشناسي. آيا آن علم روانشناسي که سرشار از پيش فرضهاست يا آن علم روانشناسي که تلاش کرده است از پيش فرضهاي نادرست قرن بيست خودش را برهاند. آنها عموما روانشناسي رشد را مورد نقد قرار مي دهند و پيش فرضهاي نادرست آن را کنار مي گذارند.

    نظر شما درباره فعاليت کساني که رشته تخصصي شان فلسفه است و از برنامه فلسفه براي کودکان هم بي اطلاع هستند اما در عمل مي خواهند به كودكان مفاهيم فلسفي و تاريخ فلسفه بياموزند چيست؟
    اين هم مي تواند به نوبه خود يک رشته باشد و نظرياتي در پشت سر آن باشد از مدتها قبل هم چنين تلاش هايي بوده است مثلا يوستين گاردر  در کتاب دنياي سوفي تلاش مي کند فلسفه را در قالب داستان به گروههاي سني کم آموزش دهد ولي به نظر من اين فعاليت نمي تواند جزو يا شاخه اي از برنامه فبک باشد. هدف اصلي برنامه فبک آموزش فلسفه نيست بلکه آموزش مهارت هاي فکري و تقويت قدرت تمييز، قدرت قضاوت و استنباط است، آموزش محتوا در اولويت دوم قرار مي گيرد. آموزش محتوا در واقع محملي است براي دستيابي به مهارت هاي فکري. برنامه فبک مي خواهد به کودکان ياد دهد چگونه قضاوت هاي اخلاقي درست داشته باشند و قضاوتهاي آنها از لحاظ منطقي مشکل نداشته باشد، نمي خواهد بگويد چه چيزي اخلاقي است و چه چيزي غير اخلاقي است. تلقين تا آنجا که ممکن است در اين برنامه جايي ندارد و بشدت مضموم شمرده مي شود.
    کاملا مشخص است که بين شما و اين دسته از آموزگاران فلسفه، "فلسفه براي کودکان" صرفا مشترک لفظي است. براي آشناسازي و آگاه سازي اين گروه با برنامه فبک چه مقدماتي لازم است؟ و به نظر شما ميان برنامه فبک و آموزش مفاهيم فلسفي، تاريخ فلسفه و در مواردي معرفت شناسي به کودکان اشتراکاتي وجود دارد يا خير؟
    چنانکه در پاسخ به پرسش پيش اشاره کردم  برنامه «فلسفه براي کودکان» يا «فلسفه بهمراه کودکان» کاملا متفاوت است با برنامه «آموزش فلسفه  به کودکان» که متاسفانه اين در برخي از دانشگاه هاي معتبر تهران هم به اشتباه يکي گرفته مي شود و برنامه فبک زير دسته برنامه هاي آموزش فلسفه به کودکان دسته بندي مي شود. و اين در سطح عموم معلمان و دانشجويان مسائل زيادي بوجود مي آورد.

    بخش پنجم گفتگوي من به نگاه آموزش و پرورش به برنامه فبک مربوط مي شود. ابتدا براي ما بگوييد حال که بيش از يک دهه از عمر اين برنامه در ايران مي گذرد، مواجهه آموزش و پرورش با فبک چگونه بوده است؟
    من در جاهاي ديگر به اين موضوع اشاره کرده ام. حتي در تلويزيون هم برنامه تحت همين عنوان يعني نقد اين برنامه به صورت زنده  داشتم. کتابهاي تفکر و پژوهش  و تفکر و سبک زندگي که نظريه اصلي اش را خواسته اند از برنامه فبک برگيرند بسيار ناشيانه طراحي کرده اند. اين کتابها مشکلات زيادي دارند و من در جلسه بررسي همين کتاب در پژوهشگاه آموزش و پرورش اعلام کردم که حاضرم ايراد و ضعفهاي اين کتاب را يک ترم تدريس کنم.  طرحي براي بررسي اين کتاب در همان پژوهشگاه اجرا شده بود از حدود  بيست نفر استاد هم دعوت شده بود به بررسي اين کتاب يعني تفکر و پژوهش بپردازند. من در ابتدا فکر مي کردم تنها استادي خواهم بود که اين کتاب را نقد مي کند بنابراين استدلال هايم  را به صورت دقيق صورتبندي کرده بودم ولي با پيشرفت  جلسه متوجه شدم که هيچ يک از اساتيد مدعو از اين کتاب راضي نيستند. نقدهايي که در آنجا از اين برنامه به عمل آمد حتي براي من هم تازگي داشت. در آخر هم متولي اين طرح اينگونه جمع بندي کرد که نميداند اين پارادوکس را چگونه حل کند که عليرغم اينکه اين برنامه موفق بوده است و هم معلمان و هم دانش آموزان از آن راضي اند چرا همه اين اساتيد با آن مخالف اند! اين نقد ها دلسوزانه بود. ولي نقد هاي متخصصين گوش شنوا مي خواست. اينست که همين درس به همين منوال ادامه پيدا کرد و مشکلات مربي و کتاب موجب چيزي شد که شما الان در هر مدرسه اي مي توانيد بيابيد. اين برنامه اي بود که در آموزش و پرورش در وزارت دولت قبلي راه اندازي شد ولي هنوز به همان منوال باقي است و اميد است در وزارت جديد مورد توجه واقع شود.تفکر در فرهنگ و مذهب مان جايگاه رفيعي دارد و نبايد به خاطر ندانم کاري برخي در دوره اي مورد کم لطفي قرار گيرد.

    به نظر مي رسد کتاب «پژوهش و تفکر» پايه ششم ابتدايي بيانگر روي خوش آموزش و پرورش به اين برنامه است يا دست ِ کم به نظر مي رسد راه تعامل آموزش و پرورش سنتي با اين برنامه باز است. نظر شما چيست؟
    شايد همينطور باشد. اما بايد ديد صاحبخانه چه نوع آمادگي اي براي خود به وجود آورده است. تفکر با اين برنامه به مهماني آموزش و پرورش آمد اما آيا صاحبخانه اول مقدمات را آماده کرده است يا خير؟ اول بايد به نظريه هاي بنيادين و نگرش هاي متوليان و يا  برنامه هاي درسي ديگرش نگاهي انداخت تا ببيند اين مهمان در خانه اش تنها و غريب نخواهد ماند. به معلمانش آموزش داد تا مطمئن شود از اين مهمان بخوبي استقال خواهند کرد و مقام او را محترم خواهند شمرد و آداب تعامل را به عمل خواهند آورد. ميگويند اگر ميخواهي  يک ديدگاه را نابود کني از آن بد دفاع کن. دفاع بد از يک چيز از حمله مستقيم به آن بدتر است و صدمه اش بيشتر است. اين تعاملي که برقرار شد اين دفاعي که از اين برنامه شد نمي دانم آيا امکان اين را خواهد داد که تفکر بار ديگر در مدارس وارد شود يا ما بايد چندين دهه  صبر کنيم که ضايعات آن فراموش شود.

    نکات مثبت و منفي کتاب پژوهش و تفکر را چه مي دانيد؟
    واقعا نمي دانم درباره اين کتاب و برنامه اي که براي اين کتاب طراحي شده است، چه بايد گفت. نقدهاي زيادي در اين زمينه وجود دارد. هم انديشي، نشست، سخنراني ها در اين زمينه برگزار شده است و مقالات خوبي در اين زمينه ارائه گرديده است. در اينجا مجال توضيح حتي برخي از مشکلات آن نيست. يک مساله کلي در اين برنامه هست که ابتداي کتاب با انتهاي آن در تعارض جدي است. من اين را در برنامه زنده تلويزيوني هم گفتم. برنامه اي که مي خواهد تفکر آموزش دهد اصولا نبايد نتيجه را از پيش تعيين کند. مثل اينکه شما مي خواهيد روش حل مسايل  و معادلات دو مجهولي را به دانش آموزان بياموزيد به آنها مي گوييد اين معادله را حل کنيد و به اين پاسخ برسيد. هيچ جاي دنيا براي آموزش فرايند و مهارت اين کار را نمي کنند. اگر ما مطمئنيم که جواب فلان معادله بهمان است نبايد بترسيم که دانش آموز آن را اشتباه حل کند. چون مطمئنيم با تلاش ديگري که مربي انجام مي دهد و با ياد دادن روش درست حل مساله دانش آموز خود به جواب درست خواهد رسيد. اما اگر از مربي خود نامطمئن هستيم که بتواند روش درست را به دانش آموز منتقل کند دادن جواب سوال مشکل را حل نمي کند بلکه وضع را وخيمتر مي کند. يعني ما نه تنها پاسخهاي درست را هم به دانش آموز نداده ايم، بلکه دانش آموز فکر خواهد کرد اين پاسخها زورکي و تحميلي هستند و اتفاقا از  نسبت به اين پاسخ ها حساسيت نشان داده  وتلاش خواهد کرد آنها را نفي کند. و اين آموزش معکوسي است که در نظام هاي آموزشي دايدکتيک(Didactic) يا معلم محور به وجود مي آيد و آموزش اخلاق و ... معکوس جواب مي دهد. چون دانش‌آموز احساس ميکند چيزي زورکي به او ياد داده مي شود از آن بدش مي آيد. بشر بويژه در جهان مدرن کنوني هميشه به چيزهاي اجباري عکس العمل نشان مي دهد و به آنها بيشتر شک مي کند تا به چيزهايي که به صورت تلويحي و از فرهنگ و خانواده و فاميل و دوست و معلم ياد مي گيرد. دقيقا به همين خاطر است که نظام هاي تربيتي اکثرا معکوس جواب مي گيرند. براي مثال شوروي کمونيتسي نمي توانست با القاي ايدئولوژي خود دانش‌آموزان را کمونيست بار آورد. وقتي دانش آموز احساس مي کند اجباري و نقشه اي در کار است درست عکس آموزش مورد نظر را مي بيند. پس يا مربي خوب را بايد داشته باشيم تا فرمول رسيدن به آن حقيقت را درست ياد دهد که اين يک تحقيق و کندوکاو واقعي است يا اگر مربي خوب نداريم و پاسخ تحقيق را از اول تعيين مي کنيم منتظر جواب معکوس آن باشيم. و به نظرم اين اتفاق هولناکي است که با اين برنامه ريزي ناقص مي تواند رخ دهد. من اين را دلسوزانه به تمام مسئولين آموزش و پرورش ياد آوري مي کنم خواه پندگيرند و خواه ملال.

    آموزگاراني که گاه در کارگاه هاي آموزش تسهيلگر پژوهشگاه و يا موسسات ديگر شرکت مي کنند دقيقا به چه منظوري آموزش مي بينند؟ آيا بنا است که مجريان فبک در مدارس باشند؟ آيا قرار است که فلسفه براي کودکان را در کلاس هاي فوق برنامه آموزش دهند؟ آيا براي بهبود و تنوع شيوه هاي آموزشي سنتي خودشان در اين کلاس ها شرکت مي کنند؟
    اين سوال را بايد از خود اين افراد پرسيد. اما آنچه مهم است اينست که برنامه هاي آموزشي در اين زمينه بايد اصلاح شود. ديگر دوران اوليه اين کارگاه ها به پايان رسيده است و ما کم کم بايد به دوران بلوغ  در  اين زمينه برسيم. تنها سه روز يا 16 ساعت يا شش روز براي ياد گرفتن مهارت به اين پيچيدگي کافي نيست. همانطور که معلمان ما دوسال تحصيل مي کنند معلم شوند بايد اين دانشجويان هم دو سال يا حتي بيشتر حدود چهار سال آموزش ببيند.  آنهم نه توسط هر استادي بلکه توسط اساتيدي که قبلا خودشان آموزش ديده اند. لازم است رشته فلسفه براي کودکان در دانشگاه تاسيس شود تا اساتيد اين رشته را تربيت کند. اين که فرد يکي دو جمله در زمينه فبک در جاهاي مختلف خوانده است او را متخصص اين رشته نمي کند. اساتيدي که در اين زمينه ادعا دارند يا بايد دوره هايي ببينند و يا بايد دست کم امتحانات آن دوره را با موفقيت بگذرانند. اين چيزي است که لازمه دوران بلوغ فبک است.

    اگر موافق باشيد بخش ششم و در واقع آخر گفتگويمان را به نهاد خانواده اختصاص دهيم. به نظر شما همزمان با آگاه سازي مدارس از اين برنامه و وارد کردن آن به نظام آموزشي کشور ضرورت ندارد که خانواده ها بيشتر از اين برنامه و اهداف آن آگاه شوند و به عبارت ديگر آن ها هم در اين زمينه آموزش ببينند تا بتوانند بيشتر به کودکان شان ياري برسانند و در نهايت بتوانيم نسلي با تفکر استدلالي و قائل به گفتگو داشته باشيم؟
    اتفاقا آگاه سازي خانواده ها بسيار ضروري است .بويژه آگاه سازي خانواده هاي افرادي که در مدارس و مراکز ديگر اين دوره ها را مي گذرانند. اگر والدين اين برنامه را نشناسند نگراني هايي براي آنها به وجود خواهد آمد. نگراني در زمينه هاي مختلف. پرسشگري کودکانشان، به کنکور ربط نداشتن اين برنامه، حافظه محور و محتوا محور نبودن اين برنامه و غيره. آنها دائما مي پرسند در اين مدرسه چه چيز به کودکانمان ياد داديد؟ چون منتظرند چيزي به کودکان ياد داده شود آنها منتظر يادگيري مهارت هاي فکري و ارتقاي اخلاقي کودکانشان نيستند پس اين تغييرات  را ممکن است مشاهده نکنند. از کودکانشان مي پرسند چه ياد گرفته ايد و چون آنها چيزي محصل ارائه نمي دهند نگراني والديشان را بر مي انگيزند. دوم اينکه پرسشگري محققانه کودکان ممکن است در برخي خانواده ها به پررويي کودکان تعبير شود و در اين صورت است که والدين احساس خواهند کرد که فرزندانشان پر رو شده اند و اين باز بدبيني نسبت به مدارس و کلاسهاي فبک ايجاد مي کند. يا اينکه خانواده ها بر اساس نرمهاي اشتباه جامعه همگي معطوف به کنکور و تستند و دائما از مدارس مي خواهند که به کودکانشان تست ياد دهند و اين برنامه گرچه به بالاتر رفتن آي‌کي‌يو بسيار تاثير گذار است و موفقيت هاي تحصيلي دانش اموزان را تضمين مي کند ولي ظاهرش مؤيد چنين چيزي نيست چون در آن تست کار نمي شود از اين رو است که موجبات نگراني خانواده ها را فراهم مي کند. پس بسيار مهم است که با خانواده هاي دانش آموزان در اين زمينه صحبت شود و حتي اگر به آنها ديالوگ ياد داده شود که با فرزندانشان ديالوگ کنند بسيار مفيد خواهد بود.
    * عضو هيأت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي.




 
  • آموزش و پرورش ما و گزينه اي به نام "فبك"

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    آموزش و پرورش ما و گزينه اي به نام "فبك"

    علي بابايي

    گفت و گو با حسين شيخ رضايي*


    نام حسين شيخ رضايي بيشتر با علم و فلسفه پيوند خورده است تا فلسفه براي کودکان! اما شيخ رضايي يکي از افرادي است که دغدغه آموزش و پرورش دارد. رويكرد ساخت گرايانه او به مقوله آموزش و همين طور کتابش که بنا است به زودي منتشر شود و بر روي آموزش علم به کودکان متمرکز است، سبب شد به سراغ او بروم و گفتگويي درباره بررسي مشکلات و معضلات نظام رسمي آموزش و پرورش ايران و راهکارهاي برون رفت از اين وضعيت با ايشان داشته باشم.
    ***
    جناب شيخ رضايي اگر از شما بخواهم نظام آموزش و پرورش كشورمان را به صورت اجمالي توصيف كنيد چه مي گوييد و در ادامه لطفا بفرماييد چنين نظامي چه نتايجي چه در سطح خرد(در زندگي فردي دانش آموزان) و چه در سطح كلان (نظام علمي و فرهنگي)به بار مي آورد؟
    من اگر بخواهم نظام آموزش و پرورش کشور را توصيف بکنم در مجموع توصيف مثبتي ندارم. به نظرم مي‌توانيم چند شاخص را بررسي کنيم و ببينيم که اين نظام نسبت به آن‌ها موفق بوده است يا خير. يک شاخص عمومي که مي‌تواند ملاک باشد، مسئلة سواد است. به هر حال اولين انتظار از يک نظام آموزش و پرورش اين است که افرادي که از آن فارغ‌التحصيل مي‌شوند، سواد داشته باشند. اين سواد مي‌تواند به مفهوم خيلي پايه، شامل سواد خواندن و نوشتن باشد، يا مي‌تواند به معناي سوادهاي پيشرفته‌تري مانند سواد فرهنگي، سواد علمي، سواد شهروندي و ... باشد. متأسفانه آمارهاي بين‌المللي‌ که در سال‌هاي اخير منتشر شده، نشان مي‌دهد که سواد بچه‌هاي ما، حتي سواد خواندن‌شان، در مقايسه‌اي بين‌المللي بسيار پايين است و ما در رتبه‌هاي آخر اين جداول قرار داريم. يعني به دليل وارد نشدن مواد خواندني‌اي که مورد علاقة بچه‌ها باشد، به دليل نبود کتابخانه‌هاي مناسب در مدارس، نبود برنامه‌هاي خواندن در مدارس و اصولاً مهم نبودن مسالة خواندن در فرهنگ عمومي، ما در پايه‌اي‌ترين سواد يعني سواد خواندن هم نسبت به استانداردهايي که در همه جاي دنيا اندازه‌گيري مي‌شود، ضعيف هستيم و اين بسيار خطرناک است. يعني اگر به همين روند پيش برود، نسل‌هاي بعدي ما متون کلاسيک فارسي که به جاي خود، متون معمولي روزنامه و مقاله و کتاب عادي را هم نمي‌توانند بخوانند. به همين دليل، آموزش و پرورش از اين جهت خوب نتوانسته عمل کند.
    يک شاخص ديگر که مي‌توانيم بر اساس آن بگوييم آموزش و پرورش موفق است يا نه، بررسي اين است که اين نظام تا چه اندازه سواد شهروندي و اجتماعي به فارغ‌التحصيلانش مي‌دهد. يعني تا چه اندازه آنان را حساس مي‌كند به امور شهروندي، اموري مانند پذيرش تنوع‌هاي قوميتي و فرهنگي، توجه به محيط زيست و آلودگي و ترافيک يا ديگر مسائلي که به همه ما مربوط است. خب متاسفانه باز هيچ نشانه‌اي از اين که آموزش و پرورش ما توجهي داشته باشد که فارغ‌التحصيلانش بايد دانش پايه و مجموعه‌اي از مهارت‌هاي اجتماعي داشته باشند، وجود ندارد. مثلاً ما بلد نيستيم با هم گفتگو كنيم، به شکل مشارکتي و تيمي مسئله‌اي را حل كنيم، توان تفکر اخلاقي و اجتماعي داشته باشيم، و متاسفانه در برنامة آموزش و پرورش هم اين ديده نمي‌شود که به اين ارزش‌هاي مدني پايه توجه خاصي شود. پس چگونه بايد از فارغ‌التحصيلان انتظار داشته باشيم كه بعدها اين موارد را رعايت بکنند.
    ملاك آخرهم جنبه و شاخص محتوايي و علمي است، اينكه فارغ‌التحصيلان نظام آموزش و پرورش ما که وارد دانشگاه مي‎شوند، به لحاظ علمي و توانايي تحليل و ارزيابي چه کيفيتي دارند. حالا امور شهروندي و سواد خواندن به کنار، آيا درسي كه اينان خوانده‌اند، به اندازة کافي قوي و منسجم بوده که پشتوانه‌اي براي‌شان فراهم کند که در دانشگاه از آن نقطه حرکت کنند؟ من براساس تجربة شخصي‌ام، به دليل اينکه درس‌هاي دورة کارشناسي هم مي‌دهم و با دانشجويان ترم دوم و سوم سروكار دارم، يعني كساني كه يکسال است از محيط دبيرستان بيرون آمده‌اند، متاسفانه آن چيزي که من ديده‌ام، البته نمي‌دانم شايد قابل تعميم نباشد، اصلاً خوب نيست. يعني آموزش و پرورش ما حتي آن محتواي عمومي، اينکه اگر کسي دوازده سال درس مي‌خواند يک مقداري بايد رياضي بداند، يک مقداري فيزيک بداند، مقداري شيمي بداند، مقداري علوم انساني بداند، تاريخ و جغرافيا بداند، اين سواد عمومي را آموزش و پرورش نمي‎دهد. مهارت اينکه کتاب بخواند، مدام متکي به جزوة استاد نباشد و اينکه مدام نپرسد آيا اين سوال در امتحان مي‎آيد يا خير! متاسفانه ذهنيت بچه‌هاي ما براساس تست‌زني شکل گرفته و هيچ وقت به دنبال تحليل مسائل نيستيم. من در مجموع فکر مي‌کنم با توجه به اين شاخص‌ها و شاخص‌هاي ديگر، نمره‌اي كه به نظام آموزش و پرورش مي‌دهم، نمرة خوبي نيست. متأسفانه اين را بنا بر تجربة شخصي‌ام بايد بگويم که هر وقت با جاهايي سروکار داشته‌ام که مربوط به آموزش و پرورش بوده، ذهنيت‌هاي مسئولان تصميم‌گير، دست‌اندركاران و مديران به مراتب چندين سال عقب‌تر از ذهنيت‌هاي ديگر بخش‌هاي دولتي بوده که تازه حالا ما انتقاد مي کنيم كه ذهنيت‌هاي آن‌ها هم از جامعه عقب‌تر است. در هر حال در اين جامعه در بخش خصوصي و گروه‌هاي غيردولتي و سازمان‌هاي مردم‌نهاد توجه‌ها و حساسيت‌هايي در مورد امور فرهنگي و مدني شكل گرفته كه در آموزش و پرورش و برنامه‌هاي آن غايب است و اين نتيجه‌اش از نظر من همان محصولاتي است که از آموزش و پرورش بيرون مي‌آيد. اين آينة همان نظام و سياست‌گذاري‌هاي آن است.
    نتيجه چنين جرياني شايد مشخص باشد: مواجه شدن با اکثريتي از دانش آموزاني که به صورت مکانيکي براي رسيدن به مقصود مشخصي که همان کنکور باشد سال هاي تحصيل را مي گذرانند و پس از تحمل دو سه سالِ پاياني مرارت بار، وارد دانشگاه مي شوند. از آن جا به بعد اما راه ساده است. چون افراد زيادي هستند که در«خيابان انقلاب» زحمت نوشتن مقاله هاي دوران تحصيل و پايان نامه را براي دانش آموزان گذشته و دانشجويان فعلي مي کشند.
    قبل از اينکه من دربارة کسب و کار نگارش مقاله صحبت کنم، بد نيست به يک کسب و کار ديگر اشاره کنم که شما وقتي در سطح شهر مي‌چرخيد، آگهي‌هاي راديويي و تلويزيوني را مي‌بينيد، بزرگترين تراست‌هاي پول‌ساز را در اين بخش مي‎بينيد. متأسفانه بخش عمده‌اي از اين‌ها کسب و کاري است که حول کنکور شکل گرفته، يعني الان بزرگترين بيلبوردها،  بزرگترين مبالغ تبليغاتي، آگهي‌هاي تلويزيوني در دست عده‌اي مركز و انتشارات و بنياد است كه به اصطلاح مونوپل اين كار را در دست دارند. اين‌ها توليد کتاب‌هاي كمك‌درسي و کنکور مي‌كنند، تبليغ مي‌کنند که از دبستان که شما فرزندتان را مي‌گذاريد در مدرسه، ما کمک‌آموزشي و مراقب و مشاور و مربي در اختيارش مي‌گذاريم، روش‌هاي تست‌زني را به او ياد مي‌دهيم تا با رتبه يک رقمي وارد دانشگاهش کنيم و بعد بياوريمش پشت تلويزيون که بگويد من رتبه يک رقمي شدم. حالا در سال‌هاي اخير اين مسئله به کارشناسي، کارشناسي ارشد و دکتري هم تسري پيدا کرده است و شما مي‌بينيد که ابتدا احساس نياز در خانواده‌ها ايجاد مي‌شود،به خصوص خانواده‌هاي متوسط شهري که از يک حدي از درآمد هم برخوردارند، که اگر من بچه‌ام را نگذارم در اين فعاليت‌هاي کمک‌درسي، در حق او کوتاهي کرده‌ام. اول اين احساس نياز از طريق رسانه‌ها ايجاد مي‌شود و هيچ منع قانوني‌اي هم در ظاهر دربارةاين تبليغات به ظاهر فرهنگي وجود ندارد و بعد ميليون‌ها دانش‌آموز وارد اين چرخه مي‌شوند. آن وقت خروجي‌اش چيست؟ خروجي اين است که شما وقتي وارد دانشگاه شدي،درس‌ات را که خواندي، مدرکت را که گرفتي، بزرگترين بازار کاري که برايت وجود دارد، اين است که دوباره برگردي و معلم کنکور بشوي، مثل يک ماشيني که از يک طرف استعدادهاي خوب را مي‌گيرد، آنهايي را که موفق مي‌شوند بروند خارج از کشور و ادامة تحصيل بدهند از سيستم خارج مي‌كند وبقيه را برمي‌گرداند و دوباره تبديل به معلم خصوصي و مراقب و مشاور و کمک‌يار تحصيلي و نويسندة کتاب تست و اين‌ها مي‌كند. اين يک چرخة متأسفانه ناقص و نادرست است که در ظاهر هيچکسي هم احساس نمي‌کند بايد يک جايي جلويش را بگيرد. به‌خصوص دربارة آموزش علم، کل مفهوم علم‌آموزي تحت تأثير اين رويه قرار گرفته است.
    اما سؤالي که شما مي‌پرسيد، متأسفانه يک پديدة زشت‌تر است که در سال‌هاي اخير بيشتر شايع شده است. شما اگر در خيابان انقلاب، که مرکز کتابفروشي‌هاي فرهنگي و  فکري بوده، راه برويد مي‌بينيد كه تعداد زيادي از اين کتابفروشي‌هاي قديمي و با سابقه به دليل نچرخيدن صنعت نشر، تبديل به فروشگاه کتاب‌هاي کمک‌درسي شده‌اند. جالب‌تر اينكه تمام تبليغاتي که کف خيابان‌ها و روي ديوارها و کيوسک‌هاي تلفن و آدم‌هايي که بروشور پخش مي‌کنند ديده مي‌شود، اين است که ما براي شما مقالة آي اِس آي مي‌نويسيم، پروپوزال در هر سطحي بخواهيد مي‌نويسيم، پايان‌نامه مي‌نويسيم. شما فقط موضوع‌تان را به ما بگوييد، پولش را هم بدهيد تا به شما كار را تحويل دهيم. در ظاهر هيچ منع قانوني‌اي هم براي اين فعاليت وجود ندارد. البته به نظرم خيلي نبايد به سراغ اين آدم‌ها رفت.يعني نبايد کسب و کار اين‌ها را خراب کرد.بايد ديد چه بازاري وجود دارد که اين‌ها در آن رشد مي‌کنند.بازاري که تمام اهميت و تأکيدش بالا بردن تعداد دانشجو و افزايش تعداد مقالات چاپ شده است!
    متاسفانه سياست‌هاي آموزش عالي،به‌خصوص در دوره دوم آقاي احمدي‌نژاد، تمام تأکيدش روي افزايش تعداد دانشجو بود، دانشگاه پيام نور، دانشگاه آزاد، دانشگاه‌هاي دولتي از يك طرف به تعداد ورودي دانشجويان اهميت داده و كيفيت آموزشي ناديده گرفته شده است. از طرف ديگر، تمام معيار ارزيابي يک استاد هم توليد مقاله شده است. اگر شما  I S I  توليد کردي، مقالة علمي پژوهشي توليد کردي، ارتقا پيدا مي‌کني. در غير اين صورت، ارتقاء پيدا نمي‌کني. حالا اين که کيفيت تدريس و محتواي مقالات چگونه است، آن مقالات اصلاً به چه درد مي‌خورد، هيچکدام ملاک نبوده و نيست متاسفانه! در چنين فضايي طبيعي است که کساني پول بگيرند و به شما کمک کنند مقاله و پايان‌نامه توليد کنيد. از سويي در سطح ملي هم تبليغ مي‌شود که امروز غرور ملي ما توليد علم است، بنابراين وقتي ما از توليد علم صحبت مي‌کنيم، تعداد دانشجوهاي‌مان را هم بالا مي‌بريم، تنها معيار ترفيع و ارتقاء اعضاي هيئت علمي‌مان هم مقاله‌اي است که کسي به داخلش کاري ندارد و فقط شکل ظاهري‌اش مهم است، متأسفانه کسب و کار نگارش مقاله هم به راه مي‌افتد. فکر نمي‌کنم هيچ جاي دنيا بزرگترين كسب و کار بخش فرهنگي، توليد مقاله باشد. البته مقاله که چه عرض کنم، مقالات از پيش موجود را مي‌گيرند، کنار هم چسب و قيچي مي‌کنند و به عنوان پايان‌نامة جديد به شما مي‌دهند.
    خب نتيجه‌اش اين مي شود که درواقع دانش‌آموز در دورة مدرسه هيچوقت تمرين نوشتن نکرده است. اولين جايي که دانشجو به طور رسمي بايد چيزي بنويسد، در رساله‌اش است که اين بسيار دير است. يعني يا در دورة کارشناسي يا کارشناسي ارشد. خب او نه دانش قبلي‌اي در اين زمينه دارد و نه تجربة قبلي. يک همچين جاهايي هم كه بيرون وجود داردو همه چيز را آماده به او تحويل مي‌دهد. چرا دانشجو نبايد از اين راه پايان‌نامه و مقالات خود را تأمين کند؟ خيلي طبيعي است که دانشجو مبلغي بدهد و برايش مقاله توليد کنند. تا زماني که نظام آموزش و پرورش ما روي تحليل و انتقاد و نگارش سرمايه‌گذاري نکند، آموزش عالي‌مان هم تنها معيارش اين باشد که شما چقدر توليد مقاله کرده‌اي چقدر توانسته‌اي آمار و بيلان کار را بالا ببري، خب وضعيت هميني است که امروز داريم.

    البته قرار نيست در اين گفت و گو تمام مشکلات نظام آموزش و پرورش را بررسي کنيم. اما دست کم به نظر مي رسد يکي از مهمترين کيفياتي که فارغ التحصيلان اين نظام آموزشي از دست مي دهند احساس شگفتي و كنجكاوي در مواجهه با جهان و خودشان است. به نظر شما نظام آموزش و پرورش در از دست رفتن اين وي‍ژگي سهم دارد؟ و نتايج از دست رفتن چنين خصيصه اي  چيست؟
    اين نکته کاملاً درست است. انتظار مي‌رود که وقتي کودکي وارد محيط آموزش مي‌شود، حداقل چيزي که آن نظام به او بدهد اين باشد که آن کنجكاوي طبيعي‌اي كه او نسبت به جهان دارد، حفظ شود. حالا اگر پرورش هم نمي‌يابد، حداقل اين است که آن کنجکاوي طبيعي‌اي که کودک دارد و مي‌خواهد بداند پديده‌هاي طبيعي چرا رخ مي‌دهند، از او گرفته نشود. اگر يک نظام آموزشي اين کنجکاوي را بگيرد، يعني قدرت چرا پرسيدن، قدرت مبهوت شدن در برابر يک پديدة طبيعي را از فارغ‌التحصيلانش بگيرد، حتماًدر مسير غلطي در حال حرکت است. متأسفانه نظام آموزش علم در ايران، کاملاً چنين حرکتي دارد، يعني نه تنها تشويق و تربيت نمي‌کند اين که دانش‌آموزان و بچه‌ها با شگفتي به جهان نگاه کنند، دنبال کشف يک چيز ساده باشند، بلکه از اول محصولات توليدشدة دانشمندان را به عنوان نتيجة نهايي کار به آن‌ها مي‌دهد و مثلاً مي‌گويد شما اگر مي‌خواهي بداني فنر چگونه کار مي‌کند، لازم نيست آزمايش و امتحان بکني. اين فرمول فنر است و اگر هم تستش آمد، به اين شکل عددها را داخل اين فرمول بگذار و جواب درست را به دست آور. متأسفانه تلويزيون ما هم همين سياست را ادامه مي‌دهد و بهترين وقت‌هاي خودش را اختصاص مي‌دهد به برنامه‌هاي تست زني براي دانش‌آموزان کنکوري. معلوم است وقتي که توجه ما به اين است که در کمترين زمان، مثلا پانزده ثانيه، به جواب يک سوال تستي برسيم، هيچ وقت توجه ما به آن زيبايي طبيعي پديده جلب نمي‌شود. نظام آموزش و پرورش ما در حال گرفتن اين کنجکاوي است، اين ضررش فقط در آموزش علم نيست که بگوييم خب اين فقط باعث مي‌شود بچه ها علم را به خوبي ياد نگيرند. اگر ما قدرت طرح مسأله، قدرت چرا پرسيدن و توان نگاه انتقادي را از بچه‌ها بگيريم، اين بچه‌ها وقتي در زندگي روزمره‌شان هم هستند و وقتي مي‌خواهند امور شهروندي‌شان را هم به اصطلاح تدبير کنند، وقتي مي‌خواهند روزنامه‌نگار شوند، سياستمدار شوند، پزشک شوند يا وارد هر حرفة ديگري شوند، آن روحيه را ندارند. اين مسئله فقط آموزش علم نيست. مسئله اين است که اگر شما روحية انتقادي را پرورش ندهيد، در واقع مهارتي پايه را آموزش نداده‌ايد که قرار است باقي مسائل برپاية آن شکل بگيرد. هر جاي ديگري هم اين فارغ‌التحصيل‌ها بروند، چيز بهتري نصيب نمي‌شود. بنابراين، گرفتن کنجکاوي و روحية پرسش‌گري فقط محدود به آموزش علم نيست. اين كار تبعات درازمدتي براي همةامور اجتماعي و فرهنگي دارد.

    بله كاملا درست مي گوييد جناب شيخ رضايي، به ويژه تبعات اخلاقي در سطح کلان جامعه!
    به نظرم مهمترين نتيجه و به اصطلاح پيامدي که اين کار دارد، اين است که ما در آينده با نسلي روبرو مي‌شويم –که البته الان هم تا حدي مي‌بينيم- که قدرت تجزيه و تحليل، چون و چرا کردن و ديدن مسائل از زواياي مختلف، ملاحظة ديگري، ملاحظة محيط‌زيست و ... را ندارد. هر چقدر ببينيم مشكلات ما در جامعه زياد است، يکي از مهم‌ترين مسببان آن نظام آموزش و پرورش است. بنابراين اگر مي‌بينيم در جامعه‌اي بي‌اخلاقي زياد است، تقلب زياد است، دروغ‌گويي زياد است، حتماً البته نهادهاي ديگر هم مقصرند، اما قطعاً آموزش و پرورش از مهم‌ترين نهادهايي است که تأثير دارد.

    هميشه بلافاصله پس از آوار شدن بار ناکامي ها و معضلات، نخستين چيزي که به ذهن مي رسد پرسشِ چه بايد کرد است؛ به راستي راه برون رفت از اين وضعيت چيست؟ به نظر مي رسد توجه به خارج از مرزهاي جغرافيايي و فرهنگي مان مي تواند راه گشا باشد، اين طور نيست؟
    چون ما داريم در مورد آموزش وپرورش صحبت مي‌کنيم، من مي‌خواهم موضوع صحبت را محدود کنم به آموزش و پرورش. به نظر مي‌رسد اگر ابتدا مسئولان تصميم‌گيرنده، چه در سطوح بالاتر، چه در سطح وزير، چه در سطح بقية کادرهاي آموزش و پرورش، اصلاً به اين تصور نرسند که اين راهي که دارند مي‌روند غلط است، هيچ تغييري نمي‌تواند صورت گيرد. ما بايد رودربايستي را کنار بگذاريم و نگاه کنيم به الگوهاي موفق آموزش و پرورش در کشورهاي ديگر. حتماً ما ملاحظات فرهنگي خاصي داريم. هيچ‌کس نمي‌گويد آن‌ها را بگذاريم کنار. اما تا وقتي نگاه نکنيم به کشورهايي که هم‌رديف ما بوده‌اند و حالا جلو رفته‌اند، مثل کرة جنوبي، مثل ترکيه، مثل مالزي،كاري از پيش نمي‌رود. حالا من کشورهاي طراز اول غربي را نمي‌گويم، که هم اختلاف فرهنگي‌شان با ما زياد است و هم اختلاف آموزشي‌شان. اما اگر همين كشورهاي نزديكتر را نگاه نکنيم که اين‌ها در نظام آموزش و پرورش‌شان چه کار کردند، هيچ‌وقت نمي‌توانيم پيشرفت كنيم. متأسفانه به نظر مي‌رسد که اصلاً اين تصور و اين پذيرش که راهي که آموزش و پرورش مي‌رود غلط است و اين تبعاتش گريبانگير کل مملکت است، وجود ندارد. آموزش و پرورش مهمترين جايي است که تأثيرات دراز مدت مي‌گذارد. تا وقتي که تصوري از راه اشتباهي كه مي‌رويم نداشته باشم، به نظر من اصلاً نمي توانيم شروع به حرکت كنيم. اگر ما پذيرفتيم که راهي که مي‌رويم غلط است، چه اسم ايدئولوژيک رويش بزنيم و چه هر اسم ديگري،اگر پذيرفتيم كه اين راه دانش‌آموز را با ذهنيت باز و با بينش انتقادي بار نمي‌آورد، مي‌توانيم تازه كار را شروع كنيم.
    وقتي ما اهداف نظام آموزش و پرورش را در سندهاي آموزش و پرورش مي‌خوانيم، اين‌ها اهدافي نيستند که به نظر من متناسب با نيازهاي روز باشند. يک سري اهداف کليشه‌اي و شعاري هستند. مثلاً شما كمتر مي‌بينيد که آموزش و پرورش يکي از اهدافش اين باشد که فارغ‌التحصيلانش تفکر نقادانه داشته باشند، قدرت کار تيمي داشته باشند، به ارزش‌ها و تنوع فرهنگي احترام بگذارند. البته مقدار زيادي هم کمبود بودجه و مسائل مالي وجود دارد که هيچ کس منکر آن‌ها نيست. نبايد فقط هم از آموزش و پرورش انتقاد کنيم، ولي به هر حال من فکر مي‌کنم نخستين چيزي که به ذهن مي‌آيد و راه برون‌رفت از وضعيت فعلي است، تغيير ذهنيت تصميم‌گيران و سياست‌گذاران است.
    يکي از اين روش هاي جديد يا راهکارهاي برون رفت از وضعيت فعلي، فلسفه براي کودکان (P4C يا همان فبک) است. به نظر شما اين برنامه تا چه حد مي تواند وضعيت نظام آموزشي فعلي ما را بهبود ببخشد؟
    ابتدا اجازه دهيد در مورد فلسفه براي کودک توضيح دهم.برنامة فلسفه براي کودک به اين دليل طراحي شده که قدرت تفکر نقادانه را به دانش آموزان بدهد. کساني که اين برنامه را پيشنهاد کرده‌اند، گفته‌اند که ما حتماً مي‌خواهيم چهار محور اصلي را در  برنامه فلسفه براي كودکان مد نظر داشته باشيم: تفکر نقادانه و منطقي، تفکر اخلاقي، تفکر زيبا‌شناسانه و تفکر خلاقانه. پيشنهادشان اين بوده که ما بايد طوري اين برنامه را بچينيم و ترتيب بدهيم که اين چهار بعد را تقويت کنيم. خب حتماً کساني که به اين برنامه علاقمند هستند، مي‌دانند که اين برنامه با تمركز بر داستان يا چيزهاي ديگري مثل فيلم و تصوير، پرسش‌هايي را طرح مي‌کند تا بچه‌ها را تشويق کند در جمع خودشان که همراه با يک تسهيل‌گر برقرار مي‌شود، شروع به ساخت راه‌حل براي مسئلة طرح‌شده بكنند. بنابراين، دقيقاً در نقطة مقابل نظام آموزش و پرورش رسمي قرار مي‌گيرد که مي‌خواهد يک سري اطلاعات را به دانش‌آموزان منتقل کند. اين برنامه مي‌خواهد دانش‌آموزان کاري را انجام دهند که دانشمندان و فلاسفه در مواجهه با پرسش‌ها انجام مي‌دهند، يعني برداشتن گام‌هايي براي حل مسئله. و بعد مهم است که اين برنامه در جمع باشد، يعني برنامه‌اي فردي نيست و يک پدر و مادر نمي‌توانند اين برنامه را با فرزندشان کار کنند. اين برنامه حتماً بايد جمعي، کلاسي  و گروهي باشد.
    اين برنامه مي‌تواند در آموزش علم هم به ما کمک کند. يعني ما مي‌توانيم محتواي علمي را از طريق کندوکاو و بحث دسته جمعي کشف کنيم . اما نکتة مهم اين است که وقتي مي‌گوييم برنامه فلسفه براي کودک در آموزش علم کمک مي‌کند، اين کمک فقط محدود به ياد دادن محتواي علمي نمي‌شود. يعني فقط اين طور نيست که من بخواهم مفهوم انرژي را در مدرسه به بچه‌ها ياد بدهم و بيايم داستان يا تصوير يا انيميشني پيدا کنم که در آن مفهوم انرژي باشد و از بچه‌ها بخواهم راجع به آن بحث کنند و ابعاد مختلفش را ببينند و آن مسئله را حل کنند. اين برنامه اين كار را هم مي‌کند، اما حتماً در کنارش کارهاي ديگري نيز مي‌کند که آن‌ها هم مهم است و شايد براي ما مهم‌تر از جنبة محتوايي باشند. حتماً تأکيد مي‌شود که وقتي ما از علم صحبت مي‌کنيم، به جنبه‌هاي اجتماعي، انساني و فرهنگي علم هم توجه کنيم.علم و تکنولوژي چيزهايي هستند که بر روي زندگي روزمرة ما تأثير مي‌گذارند. روي محيط‌زيست، روي اخلاق، روي سياست، روي اقصاد تأثير مي‌گذارند. بنابراين در اين برنامه، هدف اين است که از بچه‌ها بخواهيم در اين باره هم فكر كنند كه کجا ما مي‌توانيم به دلايل اخلاقي و محيط‌زيستي و انساني بگوييم اين جاي علم را مي‌خواهيم يا اين جايش را نمي‌خواهيم. در يك كلام اينكه بچه‌ها را تشويق به داشتن نگاهي انتقادي و پرسشگر به علم و تكنولوژي كنيم.
    تمرکز و علاقه شما و آن چيزي که نام تان را به برنامه فبک پيوند مي زند استفاده از اين برنامه در آموزش علوم است. ابتدا بگوييد اهميت آموزش علوم به دانش آموزاني که قرار است دانشجويان آينده، شهروندان مسئول و متخصصان يک جامعه باشند چيست؟ به عبارت ديگر اهميت آشنايي با تاريخ علوم چيست و ابعاد تاريخي، فلسفي و فرهنگي اين آموزش ويژه از نظر شما چيست؟
    همان گونه كه گفتم در آموزش علوم، اهميت تفکر انتقادي راجع به علم كمتر از جنبة محتوايي نيست. چيز ديگري که در نظريه‌هاي جديد آموزش علم مطرح است، آشنايي با تاريخ علم است. متاسفانه به کتاب‌هاي علوم در ايران كه نگاه مي‌کنيم، مي‌بينيم که تاريخ علم يا در آن‌ها نيست و يا خيلي حاشيه‌اي است. کادرهاي کوچکي کنار متن کتاب‌ها هست که مي‌گويد فلان دانشمند فلان چيز را در فلان سال کشف کرد. وقتي مي‌گوييم تاريخ علم بايد وارد برنامة آموزش علوم و برنامة فلسفه براي کودکي كه هدفش آموزش علوم است بشود، دليل مهم‌تري وجود دارد. به اين دليل که مي‌خواهيم بگوييم آشنا شدن با تاريخ علم، بخشي از سواد عمومي است. همه بايد بدانند که مثلاً در دورة انقلاب علمي چه اتفاقاتي افتاده است. نظريه‌هاي معاصر در علم فيزيک يا ژنتيک چطور بسط و توسعه پيدا کرده است. در واقع تاريخ علم کمک مي‌کند که دانش‌آموز متوجه شود که علم محصولي است که در جامعه توليد مي‌شود و با علايق انساني سروکار دارد. اين گونه نيست كه هميشه در تاريخ علم، نظرات درست پذيرفته شده باشند يا آن چيزي که ما الان فکر مي‌کنيم درست است،هميشه درست و بديهي به نظر مي‌رسيده است. بنابراين خيلي خلاصه اگر بخواهم سؤال شما را جواب دهم،بايد بگويم برنامه  فلسفه براي کودک براي پرورش تفكر انتقادي مفيد است و مي‌تواند در آموزش علم هم بكار رود. اين برنامه هم به ما در آموزش محتواي علم کمک مي‌کند و هم در بخش تاريخ علم و جنبه‌هاي اجتماعي و انساني علم و باعث مي‌شود کساني که با علم از اين راه آشنا شده‌اند، علم را پديده‌اي چند لايه ببينند و فقط محدود به محتوايش نكنند.

    بسياري از افراد به سراغ علوم مي روند، اما نه با نگاه و رويكرد فلسفي؛ اگر يکي از آن افراد که در يک سيستم سنتي مثلا فيزيک و رياضي خوانده از شما بپرسد چه نيازي به برنامه اي مانند فلسفه براي کودکان است، شما چه پاسخي مي دهيد؟
    من اصراري به اينكه همه فلسفه بخوانند ندارم. برنامة فلسفه براي كودك هم چنين اصراري ندارد. عنوان فلسفه در اين برنامه به معناي لزوم خواندن و حفظ كردن نظرات فلاسفه نيست. بلكه منظور اين است كه ما در برخورد با مسائل اطرافمان، همان كاري را بكنيم كه فلاسفه و انديشمندان بزرگ كرده‌اند، يعني نگاه تحليلي، خلاق و انتقادي داشته باشيم. يعني اينكه سعي كنيم با تفكر جمعي بهترين راه‌حل را براي مسئلة پيش رو پيدا كنيم. البته رشتة فلسفه به دليل ماهيت آن و اين نكته كه در آن سؤال پرسيدن بسيار مهم است و سؤالاتي باز و گشوده در آن طرح مي‌شود، براي تمرين تفكر مناسب‌تر از رشته‌هاي ديگر است. خلاصه اينكه فلسفه در برنامة فلسفه براي كودك بيشتر جنبة ابزاري و صوري دارد و بيشتر روش‌ها و سؤالات آن مدّ نظر است تا محتواي آن.
    در تكميل پرسش قبل بايد بپرسم چه تفاوتي هست ميان کسي که با روش ها و رويکرد سنتي علوم را فراگرفته و کسي که با نگاهي فلسفي، تاريخي و البته انتقادي اين علوم (اعم از تجربي و انساني)را آموخته است؟
    يكي از نكاتي كه در بحث دربارة علم و تكنولوژي در حلقة كندوكاو مي‌تواند موضوع بحث باشد، جنبه‌هاي فلسفي و مفهومي علم است. اينكه روش‌هاي مورد استفاده در علم چيست، چرا علم پيشرفت مي‌كند، در صورت بروز اختلاف‌نظر در جامعة علمي چه راه‌حل‌هايي وجود دارد و چيزهايي از اين دست. فكر كردن دربارة اين امور و بحث دسته‌جمعي دربارة آن‌ها سبب مي‌شود كه دانش‌آموزان تصوير متعادل‌تر و واقع‌بينانه‌تري از علم داشته باشند و به اصطلاح علم‌زده نشوند. همان‌گونه كه گفتم آشنايي با جنبه‌هاي اجتماعي و فرهنگي علم و همچنين تاريخ علم مي‌تواند از مؤلفه‌هاي آموزش علم در برنامة فلسفه براي كودك باشد كه اين‌ها هم به نوبة خود تصوير متعادل‌تري از علم مي‌دهند. پس در پاسخ به سؤال شما بايد بگويم كه احتمالاً تفاوت دو گروهي كه شما ذكر كرديد در اين است كه نگاه به علم از منظر نظريه‌هاي جديد آموزش علم و مثلاً با برخورداري از حلقة كندوكاو به ما ديد همه‌جانبه‌تر و متعادل‌تري از علم به عنوان پديده‌اي چند لايه كه هم ابعاد محتوايي دارد و هم ابعاد انساني و فرهنگي مي‌دهد.

    استفاده از روش هاي فبک براي آموزش علوم به دانش آموزان چه فوايد و مضراتي دارد؟
    راجع به فوايدش صحبت کردم واگر بخواهم به شکل مختصر دوباره بگويم اين است که اولاً تفکر جمعي، گروهي و دموکراتيک را ترويج مي‌کند و به ما ياد مي‌دهد که به حرف هم گوش دهيم و در مقابل هم استدلال بياوريم. کمک مي‌کند که دانش‌آموزان خود به حل مسئله بپردازند. فقط به محصولات نهايي توليدشدة دانشمندان بسنده نکنند و مزاياي ديگري که در جاي خود زياد گفته شده است. اما حالا بد نيست به نقدها و مضرات اين برنامه هم اشاره کنيم و چون اکنون صحبت ما به طور دقيق متمرکز بر آموزش علوم است به برخي از نقدهايي که به اين حوزه شده بپردازيم. منتقدان اين برنامه ممکن است بگويند که اگر شما علوم را اين گونه آموزش دهيد، يعني از بچه‌ها بخواهيد که هر کدام نظراتشان را راجع به يک موضوع بگويند، و اصطلاحاً خودشان سازه‌هاي مفهومي خودشان را بسازند، اين ممکن است منجر به اين شود که بچه‌ها فکر کنند در علم هر حرفي معتبر است و هر كس مي‌تواند بگويد من نظر درست را كشف كرده‌ام و هيچ ملاك و معياري هم براي ارزيابي در كار نيست. يعني منجر به نوعي نسبي‌گرايي شود. البته در حوزه اخلاق هم اين نقد به برنامه فلسفه براي کودک وارد شده است که اين برنامه مي‌تواند تشويق‌کننده يا ترغيب‌کنندة نوعي نسبي‌گرايي باشد. اتفاقاً در ايران اين دغدغه وجود دارد که برنامه فلسفه براي کودک مي‌تواند منجر به نوعي نسبي‌گرايي شود. به خصوص در مورد آموزش علم اين مسئله مهم‌تر است، چون ممکن است بگويند در علم ما يک سري حقايق ثابت شده داريم و اين طور نيست که هر دانش‌آموزي فکر کند آنگونه که او مطلب را فهميده، درست است.
    اين انتقاد جالب و مهمي است که بايد راجع به آن بيشتر صحبت کنيم. من به طور خلاصه عرض مي‌کنم و کساني که علاقه دارند مي‌تواند مراجعه کنند به تحقيق‌هايي که انجام شده است. درست است که برنامه فلسفه براي کودک مي‌گويد هر کسي تلاش کند مفهوم و منظور خودش را بسط دهد، يعني عنصر استقلال در آن وجود دارد و ما نمي‌گوييم چون معلم يا کتاب گفته حرفي درست است، پس آن حرف درست است، اما يک بخش ديگري هم وجود دارد که اين برنامه حتماً بايد در جمع صورت گيرد. يعني شما زماني مي‌توانيد حرف خودتان را پيش ببريد که در برابر انتقادهايي که به شما وارد شده، جواب‌هاي قانع‌کننده‌اي داشته باشيد. براي همين است که من قبل‌تر هم گفتم که اين يک برنامه فردگرايانه نيست که بتوانيم به تنهايي انجام دهيم. اگر قرار باشد حلقه کندوکاو، حلقه و اجتماعي واقعي باشد بايد کسي که از نظر خودش دفاع مي‌کند، بعد از شنيدن نظرات ديگران و نقدهاي آنان هم بتواند براي درستي حرف‌هايش دليل بياورد. اين خصلت تبعيت و تأكيد بر عقل جمعي و بين‌الاذهاني بودن تا مقدار زيادي تضمين مي‌كند که هر کس نمي‌تواند هر چيز که دلش خواست بگويد. ما مي‌توانيم از هر نقطه‌اي که فکر مي‌کنيم درست است، شروع کنيم اما براي ادامة راه بايد ببينيم ديگراني که با ما مخالف هستند چه نقدهايي به کار ما وارد مي‌کنند و چه اشکالاتي در نظر ما مي‌بينند. به مقدار زيادي در موضوعات علمي، اين روند مشارکتي تضمين‌کننده همگرايي است. پس در واقع درست است که ما با استقلال فردي شروع مي‌کنيم، اما اين استقلالي است که قرار است در جمع تداوم پيدا کند.در نهايت هيچ کس مجبور نيست حرف ديگران را دربست قبول كند، اما وقتي ما اين روحيه را نهادينه کرديم که از حرف خودت تا آنجايي تبعيت کن که حرف بهتري نشنيده‌اي، اين به نظرم تضمين مي‌کند که اين برنامه حتي در حوزه آموزش علوم هم مي‌تواند موفق باشد.

    شما کتابي در اين زمينه تأليف کرده‌ايد که قرار است به زودي چاپ و منتشر شود. اگر ممکن است اندکي درباره اين اثر و بخش هاي آن براي ما توضيح دهيد و بگوييد که شما چگونه از برنامه ها و روش هاي فبک براي آموزش علم به کودکان بهره برده ايد؟
    اين کتاب که قرار است توسط پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي منتشر شود و يک جلد است از مجموعه بزرگتر ده جلدي‌اي که هر جلدش به يک جنبه از برنامه فلسفه براي کودک مي پردازد، راجع به اين است که ما از اين برنامه و تکنيک‌هايش  چگونه در آموزش علم استفاده کنيم. اين کتاب دو بخش عمده دارد. يک بخش نظري و يک بخش عملي. درقسمت نظري، ابتدا کمي توضيح داده مي‌شود که برنامه فلسفه براي کودک چيست و چرا پيشنهاد شده است. و بعد راجع به اين صحبت مي‌شود که در کشورهاي ديگر، متخصصان آموزش علوم طي يک قرن گذشته چه تغييراتي در نظراتشان داده‌اند و وقتي از آموزش علم صحبت مي‌كنند، اصولاً چه مؤلفه‌هايي را در آن مد نظر دارند. يک بخشي از صحبت‌هايي که گفتم، مثل اين که آموزش علم بايد با تاريخ علم همراه باشد، حتماً بايد با بيان جنبه‌هاي فلسفي و اجتماعي علم همراه باشد، اين‌ها چيزهايي است که طي يک قرن گذشته متخصصان آموزش علوم گفته‌اند.
    يک قسمت ديگر از بخش نظري اين کتاب هم اين است که وقتي که ما در مورد آموزش علوم صحبت مي‌کنيم، از چه چيزي صحبت مي‌کنيم. تاريخچه اين نظريات چه بوده است و در نهايت آخرين قسمت هم معرفي الگوي ساخت‌گرايانه است. از يک الگويي در اين کتاب صحبت مي‌شود که امروزه تثبيت شده است. آنجا توضيح داده مي‌شود که ساخت‌گرايي يعني چه و چرا با برنامه فلسفه براي کودک قابل جمع است و اگر ما بخواهيم کلاسمان را بر پاية الگوي ساخت‌گرايانه اداره کنيم، چه کاري بايد انجام دهيم.
    اين‌ها مي‌شود تقريباً بخش اول کتاب که قسمت نظري است. قسمت دوم کتاب، عملي است، يعني براي معلم‌ها نوشته شده است و طوري طرح شده که هم براي معلم‌هاي دبستان و هم براي معلم‌هاي دبيرستان مطالبي داشته باشد. در اين قسمت دوم يک سري مثال زده شده و يک سري کتاب معرفي شده که مثلاً اگر شما خواستيد سر کلاس ابتدايي راجع به علم صحبت کنيد از چه داستان‌هايي مي‌توانيد استفاده کنيد، چه سؤالاتي مي‌توانيد مطرح کنيد و ... . ‌چند مهارت اصلي را در بخش‌هايي از فصل دوم کتاب مطرح کرده‌ايم و يک سري مثال زده‌ايم. مهارت‌هايي مثل مشاهده،طبقه‌بندي و پيش بيني. در مورد هر کدام بحث شده  و در موردشان مثال زده شده که چطور مي‌توانيم در حلقة کندوکاو در مورد کشف علمي صحبت کنيم . بخشي هم راجع به تاريخ علم وجود دارد. همچنين بخشي هم راجع به فلسفه علم و بخشي هم درباره جنبه‌هاي اجتماعي علم هست. يک بخش هم درباره اخلاق علم وجود دارد.

    رويکرد شما در آموزش علوم رويکردي ساخت گرايانه است. اگر ممکن است درباره روش و رويکردتان بيشتر براي ما توضيح دهيد. به عبارت ديگر ساخت گرايي چگونه مي تواند به عنوان نظرگاهي درباره آموزش به کار رود؟ همچنين در ادامه براي ما بگوييد با توجه به اين که هدف شما در کتاب تان اين است که با استفاده از تشکيل حلقه کند و کاو چهره اي دوست داشتني از مفاهيم علمي بسازيد،  چنين نتيجه و هدفي مستلزم چه چيزهايي است؟
    بله همانطور که گفتم يکي از فصل‌هاي کتاب در بخش اول يعني بخش نظري، به توضيح اين مي‌پردازد که ساخت‌گرايي يعني چه. خيلي مختصر اگر بخواهيم بگويم، ساخت‌گرايي يک متد يا رويکرد به آموزش است که تأکيد مي‌کند براي اينکه شما آموزش درستي داشته باشيد، هر کدام از دانش‌آموزان بايد خودشان آن مفهومي را که ما مي‌خواهيم به آن‌ها ياد دهيم، بسازند. يعني شما نمي‌توانيد منتقل بکنيد. شما فقط مي‌توانيد تسهيل بکنيد که اين‌ها آن مفهوم را خودشان بسازند. اين ساخت به چه صورتي انجام مي‌شود؟ يک الگوي بسيار ساده چنين است که فرض کنيم مجموعة آن چه که ما مي‌دانيم و بلديم را به شکل يک شبکه در نظر بگيريد، شبکة دانسته‌هاي ما، که اجزاي مختلفش با هم روابطي دارند و در يک تعادل اند، يعني تناقضي در آن نيست. مثلاً ما فکر مي‌کنيم آنچيزهايي که در زيست‌شناسي بلديم، با آن چيزهايي که در زمين‌شناسي بلديم و آن چيزهايي که در فيزيک مي‌دانيم، اين‌ها با هم سازگارند و تناقضي ندارند. خب وقتي ما با يک امر جديد روبرو مي‌شويم، مثلاً با يک آزمايش تازه، با يک فسيل تازه، با يک پديدة تازه، چند حالت ممکن است اتفاق بيفتد. يکي اينکه اين امر تازه هيچ مشکلي براي اضافه شدن به آن شبکة دانسته‌هاي قبلي ما ندارد و خيلي راحت پذيرفته مي‌شود و از سويي خودش هم تأييدکنندة بخش‌هاي پيشين مي‌شود. ولي يک زماني هم هست که ما فکر مي‌کنيم اين نکتة تازه، تعارض و تناقضي با آن شبکة دانسته‌هاي قبلي ما دارد. بنابراين احتياج داريم که جايي دست‌کاري کنيم و چيزهايي را تغيير دهيم. نظرية ساخت‌گرايي اين است که هر دانش‌آموزي براي آنکه پديده‌هاي تازه‌اي را که با آن‌ها روبرو مي‌شود، ياد بگيرد و بفهمد كه چگونه مي‌تواند آن‌ها را با آنچه پيش از آن مي‌دانسته آشتي بدهد و کنار آن‌ها بگذارد، خودش بايد شروع به تغيير و دست‌کاري در آن دانسته‌هاي قبلي‎اش بکند، به شکلي که دوباره به يک مجموعة سازگار و خالي از تناقض برسد. نقش معلم در الگوي ساخت‌گرايانه بيشتر نقش تسهيلگر است تا آموزش‌دهنده، يعني ساخت مفاهيم جديد را تسهيل مي‌کند. فقط به بچه‌ها کمک مي‌کند از يک ايده و ساخت جديد که شروع كرده‌اند، نتايج منطقي‌اش را بررسي کنند و ببينند آيا منجر به حل مسئله مي‌شود يا خير. اگر نشد، بروند سراغ ساخت يا مفهومي ديگر. ساخت‌گرايي به نظر من شباهت‌هاي خيلي مهمي با روش فلسفه براي کودک دارد، يعني آنجا هم ما از اين صحبت مي‌کنيم که معلم، آموزش‌دهنده نيست، آموزگار نيست، تسهيل‌کننده است. فقط بايد کمک کند بچه‌ها آنچه را که خودشان در جمع توليد مي‌کنند، ارزيابي و انتخاب کنند. بنابراين در آن فصل توضيح داده مي‌شود که به نظر مي‌رسد ساخت‌گرايي با برنامة فلسفه براي کودک قابل جمع است.

    برنامه اي که شما براي آموزش علوم در نظر داريد چقدر در سطح مدارس عملي و قابل اجرا است؟و همچنين بگوييد اين برنامه نيازمند چه پيشتيباني هايي از جانب آموزش و پرورش و مدارس است؟
    اگر منظور از اين سؤال اين است که اکنون با وضعيت فعلي، اين برنامه چقدر قابل اجرا است، به نظر من اصلاً قابل اجرا نيست. مهم‌ترين دليلش اين است که براي اينکه شما اين برنامه را بتوانيد اجرا کنيد، اول احتياج داريد که معلم‌ها خود توجيه شوند که نبايد معلم باشند، بلكه بايدتسهيل‌گر باشند و اين کار سختي است. سخت‌تر از تغيير بچه‌ها، تغيير معلم‌ها است. بنابراين هيچ ادعايي نيست که اين برنامه را يک روزه مي‌توان به آموزش و پرورش تزريق کرد. بنابراين نه من و نه کساني که در زمينة فلسفه براي کودک کار مي‌کنند، اصلاً فکر نمي‌کنيم که اين برنامه را در شکل فعلي‌اش مي‌شود وارد مدارس در سطح کل ايران کرد. ولي اين به آن معنا هم نيست که نتوان اين طرح را به شکل کوچکتر، به شکل پايلوت، با قدم‌هاي اولية آرام و در مکان‌هايي کوچکتر به شکل آزمايشي امتحان کرد. متأسفانه اشتباهي که آموزش و پرورش در موردکتاب‌هاي تفکر براي پايه‌هاي ششم و هفتم کرد اين بود که اين کتاب‌ها را بدون اينکه دوره‌هاي پايلوت و بررسي آزمايشي را طي کنند، به کل شبکة آموزش و پرورش ايران تزريق کرد، بدون اينکه از قبل با متخصصان مشورت کند و اين را چندين سال در مناطق مختلف اجرا کند و ببيند در عمل چه اتفاقي مي‌افتد. به دليل اينکه کلاس ششم ايجاد شده بود و احتياج به کتاب درسي داشت، اين کتاب را ناگهان وارد کردند. با توجه به اين تجربه، من فکر نمي‌کنم نياز باشد که برنامة فلسفه براي کودک خيلي سريع جذب آموزش و پرورش شود. ولي آموزش و پرورش اگر علاقمند باشد، مي‌تواند از کساني دعوت کند که در اين زمينه کار مي‌کنند و از آن‌ها بخواهد اولاً اين طرح را توضيح دهند و بگويند چيست و بعد اين را به شکلي کوچک در کلاس‌هايي موازي امتحان کنند. بعد اگر موفق بود، کم کم همراه با تغيير نسل معلمان،اين برنامه هم عمومي‌تر شود. اما باز هم مي‌خواهم تأکيد کنم كه هرگونه تصميم‌گيري شتابزده مبني بر اينکه ما سريع تغييراتي در برنامة آموزش و پرورش بدهيم، ما را بيشتر دچار مشکل مي‌کند. اصولاً يکي از مشکلات آموزش و پرورش ما اين است که برنامة تحصيلي‌اش، مقاطع تحصيلي اش، کنکورش هيچکدام ثبات ندارد.

    جناب دکتر شيخ رضائي در انتهاي گفت و گو اگر انتقادي به برنامه فلسفه براي کودک داريد يا اگر نکته اي به نظرتان مي رسد که مي تواند در هر چه بهتر شدن اين برنامه و بهبود کيفيت و ارتقاي سطح کيفي نظام آموزشي کشور ياري رسان باشد بفرماييد.
    فقط مي‌خواهم بگويم که برنامة فلسفه براي کودک، خودش نبايد تبديل به امر مطلقي شود. چون در حال حاضر از اين انتقاد مي‌کنيم که يک مسائلي مطلق شده است، اجازة تفکر انتقادي در مدارس در اينباره به بچه‌ها نمي‌دهيم و ...، بنابراين اگر خودمان هم برنامة فلسفه براي کودک را بخواهيم مطلق کنيم و بگوييم هيچ عيبي ندارد، اجماع بر سرش وجود دارد، همة مشکلات ما را حل مي‌کند، اين هم خودش نوعي جزم‌انديشي است. حتماً بايد کساني اين برنامه را نقد کنند و مزايا و معايبش را در عمل ببينيم. اگر من طرفدار اجراي اين برنامه هستم يا دوستان ديگري طرفدار اين برنامه و اجراي آن هستند و عده اي مخالف‌اند، اين گفتگو بايد ادامه پيدا کند تا به نتيجه‌اي برسيم. مطلق کردن هرچيز از جمله فلسفه براي کودک، دوباره ما را مي‌اندازد در همين دام که وضعيت دو قطبي شود. اين به نظر من خيلي مهم است که کساني مثل من كه طرفدار فلسفه براي کودک هستند، هميشه حتماً گوش‌شان شنواي نقدهايي که در داخل و خارج مي شود، باشد.خود اين برنامه هم يك گزينه است در کنار ساير گزينه‌ها و ما بايد اجازه دهيم امكان نقد و گفتگوي اين گزينه‌ها وجود داشته باشد.
    *عضو هيأت علمي مؤسسة پژوهشي حكمت و فلسفة ايران.



 


صفحه 1 از 6