اطلاعات حکمت و معرفت

  • دين و سلامت رواني

    PDF چاپ نامه الکترونیک
    سخن دبير دفتر ماه

    دين و سلامت رواني

    موضوع دین و سلامت روانی به طور خاص به تأثیر باورها، ارزش‌ها، نگرش‌ها، عملکردها، فعالیت‌ها، برآیندها و احساسات مذهبی و دینی بر روند سلامت (اعم از روانی و جسمی) می‌پردازد. در عین حال، چه‌بسا دین‌ورزی و مخصوصاً ایمان و باور شخصی به معنویت می‌تواند حتی عامل پیشگیری از بسیاری بیماری‌ها (خاصه افسردگی، استرس، اختلالات عصبی و...) شود. البته لازم به ذکر است که از لحاظ نحوة تأثیرگذاری، رابطة یک‌به‌یک میان پدیده‌های دینی و اختلالات حوزة سلامت (خاصه سلامت روانی و روحی) وجود ندارد. اما به یک معنا می‌توان گفت که این پدیده‌ها می‌توانند دست‌کم بستری ایجاد کنند که بیمار یا فرد مبتلا به اختلال روانی، بتواند فرایند درمان را با آسیب کمتری سپری کند. گفتنی است که موضوع تأثیر دین‌ورزی بر سلامت یا به تعبیر کلی‌تر، رابطة دین و طبابت سابقه‌ای طولانی در سنت‌ها و فرهنگ‌ها و اقوام مختلف داشته و دارد. از دیرباز شمن‌ها یا جادوگرپزشکان به شیوه‌های مختلف سعی در رفع بیماری‌های جسمی و روحی مردم داشتند و غالباً این شیوه‌ها لزوماً تجربی به معنای آزمایشگاهی امروز نبوده است. آنها هر نوع اختلال جسمی را ناشی از نوعی رسوخ یا ورود روح یا ارواح شریر در جسم آدمی قلمداد می‌کردند و به لطایف‌الحیلی می‌کوشیدند تا آن روح شر را از جسم شخص بیمار بیرون برانند. اما امروزه با پیشرفت پزشکی و توسعة شیوه‌های درمان، نوع نگاه به بیماری بسیار متفاوت شده است. بیماری‌های روانی از بیماری‌های جسمی و نوع درمانی که برای آنها تجویز می‌شود، نیز تفاوت دارد، هرچند برخی بیماری‌ها و اختلالات حاصل تأثیر و تأثر جسم و روح و یا ذهن و بدن است که علاج آنها فی‌نفسه مستلزم به کارگیری روش‌های ترکیبی است. دین ابعاد مختلفی دارد از جمله معنویت، باور، ارزش، اخلاق، شعائر و مناسک، دعا و بسیاری دیگر. هر یک از این ابعاد به‌نوبة خود در زیست روانی سالم مؤمن تأثیرگذارند. پیچیده‌تر شدن زندگی در پی توسعة تمدن و صنعتی‌سازی سبب شده‌است تا اختلالات روحی‌روانی دوشادوش مشکلات جسمی افزایش یابند؛ هرچند علایم این‌گونه بیماری‌ها در کوتاه‌مدت مانند بیماری‌های جسمی، محسوس و ملموس نیست، اما تأثیرات درازمدت آنها عمیق‌تر و چه‌بسا که جبران‌ناپذیرتر است. در اینکه چه شکلی از دین می‌تواند به ارتقای سطح سلامت روانی در جامعه کمک کند در میان دانشمندان مختلف (اعم از الهیدانان، روانشناسان، محققان علوم تجربی و پزشکان) اختلاف‌نظر وجود دارد. اما نکتة حایز اهمیت آن است که هر شکلی از دین را که در نظر بگیریم، باید بتواند عوامل کاربردی در سلامت (اعم از روانی و جسمی) را تأمین کند از جمله ارتقای امید، رضایتمندی از زندگی، بهجت و شادی، تحمل، خوش‌بینی، احساس مثبت و مهم‌تر از همه معنا. شخصی که سلامت روانی‌اش آسیب دیده باشد، قدر مسلم یکی از موارد فوق را از دست داده‌است یا بدان توجه ندارد.
    از سوی دیگر، متأسفانه دانش روانشناسی امروز دین را در سطح یک دارو برای پیشگیری یا درمان مشکلات و اختلالات روانی یا روان‌تنی فروکاهش داده است. دین پیش از آنکه شیوة درمانی باشد، عامل بازدارنده و پیشگیری ‌است و این خاصیت نه‌تنها در حوزة سلامت فردی، بلکه در زمینة بسیاری از آسیب‌های اجتماعی نیز مطرح است. از این لحاظ، دین یک ویژگی حمایت‌گرانه و پشتیبان دارد. دین‌ورزی به صورت شخصی یا جمعی، شرکت در فعالیت‌ها و مراسم‌های مذهبی، داشتن دوستان متدین، مطالعة متون مقدس، رعایت اخلاق دینی، زیارت اماکن متبرکه، تهیة لوازم و اشیای مرتبط با دین‌ورزی (لباس، لوازم ویژة عبادت و مناسک دینی و غیره) اندیشیدن به موضوعات و مسائل دینی و مفاهیم مقدس، مراقبه، ذکر، دعا (برای خود و دیگران) همه ‌و همه در ایجاد، حفظ و گسترش یا ارتقای سلامت روانی برای تمامی گروه‌های سنی مؤثر است. برخی از مطالعات به ابعاد منفی تأثیر دین بر سلامت روانی اشاره کرده‌اند اما غالب تحقیقات کوشیده‌اند به‌درستی جوانب مثبت و تأثیرگذار دین بر حوزة سلامت را با روش‌های تجربی و علمی انعکاس دهند.
    مقالات مجموعة حاضر عموماً به بیان نظریات و تحقیقات مربوط به تأثیر دین بر سلامت روانی از چشم‌انداز کلی پرداخته‌اند. کریستوفر الیسون دین و سلامت روانی را از دریچة عوامل استرس‌زا بررسی کرده‌است. او در مقالة خود ضمن تعریف فرآیند استرس، به منابعی اشاره می‌کند که دین برای مواجهه و فایق آمدن بر استرس در اختیار دارد. جِف لوین می‌کوشد الگویی برای خاصیت شفابخشی ایمان ارایه دهد و در این راستا از پنج مکانیسم مختلفی سخن می‌گوید که فرآیند شفا را تسهیل می‌کنند. لری کالیفورد معنویت را کلی‌تر و بالطبع مؤثرتر از شکل رسمی دین تلقی می‌کند و ضمن تعیین اشکال و معانی مختلف این مفهوم به توان تسهیل و تسریع روند بهبود بیماری و اختلال روانی می‌پردازد. او در ادامه به تأثیر معنویت بر بیماری‌های غالب از جمله افسردگی، اضطراب، رنج و شیزوفرنی می‌پردازد. کونیگ در مقالة «نظریه و پژوهش دربارة دین و سلامت روانی» نخست به توصیف مدل‌های مفهومی و نظری از دین و سلامت روانی مورد استفاده در این حوزه می‌پردازد. سپس پژوهش‌های تجربی انتشاریافته در این زمینه را به‌اختصار می‌آورد. نويسندة مقالة «معنا در خدمت سلامت» ضمن تعريفي از معنا و سلامت رواني به تأثير، جايگاه و پيامدهاي معنادرماني در حوزة سلامت مي‌پردازد.
    معنادرمانی به مثابه مکتب سوم روانپزشکی از اراده معطوف به معنا سخن می گوید که از ویژگی های کمال عقل است. این مکتب بر دو خصوصیت دوری از خود و فراروی از خود تاکید می کند؛ دوری از خود این امکان را می دهد تا شخص از خود فراتر رفته و بر خود تمرکز کند. این کار سبب می شود تا شخص تلقی ای نسبت به جهان و خودِ مرکب از ذهن و بدن پیدا کند. و از این طریق می تواند پاسخی برای هر نوع درد اجتناب ناپذیر پیدا کند. نویسنده در ادامه معتقد است معنادرمانی به خاطر جهت گیری کل نگرانه اش، می تواند در طیف وسیعی از رشته ها (از پزشکی، مشاوره، و مراقبت های درمانی گرفته تا علوم تربیتی و مدیریت) به کار گرفته شود. به علاوه، این مقوله می تواند در تمام حوزه ها و زمینه های زندگی نیز به کار گرفته ‌شود آنچنان که می توانیم از طریق آن استعدادهای بالقوۀ خود را تحقق بخشیم. مقالة «تحليل انتقادي دين و سلامت رواني» به بررسي نقادانۀ دانش موجود در حوزة تاثير دين‌ورزي بر سلامت رواني مي‌پردازد و نيز مسائل مربوط به روش‌شناسي در اين زمينه را بررسي مي‌كند.
    عليرضا رضايت

 
  • روان درمانی و معنویت

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    روان درمانی و معنویت

    گفت وگو با محمود گلزاری
    علی بابایی


    سلامت روان یکی از مهم ترین بحث های حوزۀ روان شناسی است. برخی از پژوهشگران رابطۀ بین سلامت روان و معنویت را بسیار مهم می دانند. برای بررسی این رابطه نزد دکتر محمود گلزاری رفتم و با او گفت وگو کردم. ایشان دانشيار روان شناسی دانشگاه علامه طباطبايی است و علاوه بر تدريس درس های تخصصی روان شناسی بالينی، بيش از بيست سال سابقه مشاوره و روان درمانی دارد. او در ده سال گذشته، سهم زيادی در معرفی، تدريس و پژوهش در حوزه های روانشناسی دين و معنويت و روان شناسی مثبت گرا داشته است. سردبيری ماهنامه رشد معلم به مدت هشت سال و صاحب امتيازی مجله تحليلي- نظري «سپيده دانايی» بخشی از فعاليت هاي مطبوعاتی دكتر گلزاری است.
    ***
    جناب آقاي دكتر گلزاري از آنجا كه اين گفت و گو قصد دارد به معرفي دو حوزة دين و سلامت روان و همچنين رابطة بين آنها بپردازد. ناگزيرم از كلي ترين پرسش هاي مربوط به اين دو حوزه آغاز كنم. براي نخستين گام از شما مي خواهم كه به خوانندگان ما بگوييد براساس ادبیات تخصصی در حوزۀ روان‌شناسی، سلامتی به چه معناست؟
    در سال 1948 سازمان بهداشت جهانی (WHO) سلامت را این‌گونه تعریف کرد: «وضعیت بهباشی ـ well-being ـ کامل جسمانی، روانی و اجتماعی و نه صرفاً نبود بیماری یا ناتوانی.» در اواخر دهه 1950، دکتر «هابرت دون» مباحثی را درباره مرزهای بالاتر سلامت یا فراسوی سلامت مطرح کرد. او نخستین فردی بود که تعبیر (wellness) را به کاربرد. Wellness یعنی نیکی یا نکویی، ولی در حوزۀ سلامت می‌توان «خوش زیستی» یا «سلامت بهینه» (optimal Health) را معادل آن قرار داد. مُراد «دون» سطح بهینه و مطلوب بهباشی است. او در پیوستاری که با خطی عمودی مشخص می‌شود، سلامت را نقطۀ وسط و حالت نسبتاً خنثی و انفعالی وجود می‌داند. خوش‌زیستی را در حد بالا و بیماری را در حد پایین این پیوستار مشخص می‌کند و تأکید دارد که خوش‌زیستی یا سلامت بهینه و بیماری، دو نقطه ایستا نیستند بلکه فرآیندی پیوسته در تغییر، در دو جهت بالا و پایین وضعیت وجودی انسانند. امروزه سلامت بهینه را کارکردی منسجم و پویا می‌دانند که مسئولیت فرد را در قبال خویش تا جایی که ممکن است افزایش می‌دهد و نتیجۀ آن طول عمر بانشاط و پربرکت، آرامش، شادکامی و برخورداری از معنویت، کارآمدی و روابط اجتماعی سالم و سازنده است. شعار یکی از صاحب‌نظران حوزۀ سلامت این است: «به گذشته ننگرید، به افق روشن پیش رویتان چشم بدوزید و با پربار کردن سال‌های آیندۀ عمر خود، بهترین زندگی را بسازید.» در آثار جدید سلامت، از ابعاد هفتگانه خوش‌زیستی یاد می‌شود. این ابعاد عبارتند از:
    بُعد جسمانی: توجه به کارکردهای جسم، تندرستی و مقاومت دستگاه‌های اصلی و حیاتی بدن، تغذیه، خواب، ورزش منظم، خواب کافی و نداشتن عادت‌های رفتاری ناپسند.
    بُعد هیجانی: سازگاری با چالش‌های زندگی، مقابله مثبت با تنش‌ها و استرس‌ها، گرفتار نشدن در اضطراب و افسردگی و خشم، شاد بودن، آرامش داشتن و ارزیابی واقع‌بینانه از توانایی‌ها و محدودیت‌های خود.
    بُعد ذهنی و فکری: بسنده نکردن به تحصیلات رسمی، تلاش برای یادگیری‌های جدید، مطالعه کتاب‌ها و مجلات مفید در حوزۀ علائقی که وجود دارد، بازدید از حوزه‌ها و نمایشگاه‌های هنری، علمی و فرهنگی.
    بُعد اجتماعی: برقراری روابط اجتماعی صمیمانه با دوستان و آشنایان، عضویت در سازمان‌های مردم نهاد و خیریه، برخورداری از حمایت‌های اجتماعی در هنگام مشکلات، دلبستگی و پیوند گرم با اعضا خانواده.
    بُعد محیطی: منظور از محیط در این جا محیط زیست است. به سهم خود پاکیزه نگه‌داشتن محیط‌زیست و اجتناب از آلوده کردن آن. حفظ منابع طبیعی و حیات وحش.
    بُعد شغلی: اشتغال در یک فعالیت مولد، داشتن رضایت شغلی، احساس مسئولیت نسبت به شغل و همکاران خود، برقراری تعادل بین زمان کار و ایام فراغت.
    بُعد معنوی: هدفداری، اختصاص دادن زمان‌هایی برای ارتباط با خداوند از طریق عبادت، نیایش و انجام فرائض دینی، داشتن صفات پسندیده صداقت، امانت‌داری، احسان و خدمت به نیازمندان، پای‌بندی به ارزش‌های اخلاقی.
    این هفت بُعد در ارتباط متقابل با هم هستند. همدیگر را تقویت می‌کنند و فرد را به بالاترین سطح عافیت و خوب زیستن می‌رسانند.

    روان‌شناسان هنگامی که از سلامت روان سخن می‌گویند، منظورشان چیست و سلامت روان به چه عواملی وابسته است؟
    حدود هفتاد سال پیش در آمریکا و کشورهای غربی مدل طبی (medical model) اساس توصیف سلامت روان قرار گرفت. بنا به تعریف این مدل «فرد سالم کسی است که ناراحتی‌های روحی بسیار اندک و زود گذری دارد و کارکردهایش در محیط زندگی و شغلی نرمال و بهنجار است. مسایل دینی و معنوی در سلامت روان نه تنها سهمی ندارند بلکه گاه زمینه‌ساز بعضی آسیب‌ها و بیماری‌ها هم می‌شوند!»
    بر مبنای این مدل اولین راهنمای تشخیصی و آماری بیماری‌های روانی یا DSM-1 در سال 1952 منتشر شد. دیری نگذشت که روان‌شناسان و روانپزشکان چه سکولار و چه مذهبی، ایرادهای جدی بر این مدل گرفتند. از جمله دید سلبی آن که فقط بر نبود بیماری‌های روانی تأکید می‌کرد و نیز مبهم بودن وضعیت نرمال و بهنجار. چند سال بعد «ماری ياهودا» روان‌شناس اتریشی در کتابی به نام «سلامت روانی آرمانی» شش ویژگی را برای افراد بهنجار مشخص کرد: 1. ادراک خوب و کارآمد از خویشتن، 2. پذیرش و عزت نفس، 3. مهار ارادی رفتار، 4. ادراک واقعی از جهان، 5. حفظ روابط و مهرورزی و 6. خود فرمانی و بارآوری.
    در سال‌های اخیر در بحث‌های روان‌شناسی، توجه زیادی به جنبه‌های مثبت رفتار و صفات و منش افراد شده است. کِی‌یز (keyes) یک جامعه‌شناس مثبت‌نگر است. او با مطالعات و بررسی‌های علمی زیاد به این نتیجه رسید که بیماری روانی و سلامت روانی در یک پیوستار در امتداد هم نیستند، بلکه هر کدام پیوستاری جداگانه دارند. کی‌یز سلامت‌ روان را دارای سه بُعد می‌داند؛ بهباشی روانی شامل نگرش مثبت به خود، جنبه‌های مختلف زندگی، چیرگی بر محیط، روابط مثبت با دیگران، رشد شخصی، خودمختاری و داشتن هدف. بهباشی هیجانی شامل احساس شادی و نشاط، داشتن آرامش و روحیۀ بالا و رضایت کلی از زندگی یا از جنبه‌هاي خاص زندگی. بهباشی اجتماعی که پنج مؤلفه دارد:
    مشارکت اجتماعی، یکپارچگی اجتماعی، خودشکوفایی اجتماعی، انسجام اجتماعی و پذیرش اجتماعی، اینها در مجموع 3 بُعد و 13 مؤلفه هستند.

    مهم‌ترین مؤلفه‌های تشکیل‌دهندۀ سلامت روان که اکثر روان‌شناسان برآن توافق دارند، چیست؟
    من در پاسخ‌ به پرسش‌های قبل، گفتم که سازمان بهداشت جهانی، سلامت را به‌طور کلی، فقط نبود بیماری‌ها و ناتوانایی‌ها نمی‌داند، بلکه علاوه بر آن بر بهباشی جسمی، روانی و اجتماعی تأکید می‌کند. دیدگاه خوش‌زیستی، پنج بُعد برای سلامت را بر می‌شمارد، ياهودا از 6 معیار نام می‌برد و کی‌یز از 3 بُعد با 13 مؤلفه. بگذارید نظر روان‌شناسی مثبت‌گرا را که از آن به رویکرد روان‌شناسی در هزارۀ سوم میلادی نام می‌برند، نیز بیان کنم تا به یک جمع‌بندی برسیم.
    مارتین سلیگمن بنیان‌گذار روان‌شناسی مثبت‌گرا در کتاب «شادکامی اصیل» خود که در سال 2002 میلادی منتشر شد. Happiness یا شادکامی را موضوع روان‌شناسی مثبت‌گرا و هدف آن را رضایت از زندگی معرفی کرد. Happiness از زمان ارسطو با کتاب اخلاق نیکوماخُس او مطرح بوده و در آثار فلسفی و اخلاقی ما از آن به سعادت تعبیر می‌شود.
    سلیگمن شادکامی را شامل زندگی خوشایند و لذت‌بخش، زندگی با اشتیاق و زندگی معنادار می‌داند. زندگی خوشایند عبارت است از دارا بودن هیجان‌های مثبت دربارۀ گذشته، حال و آینده که در کتاب خود آنها را مشخص می‌کند. برای نمونه، قناعت، ‌خرسندی ، امید، رضایت، خوش‌بینی، لذت‌های حسی و اعتماد...
    زندگی با اشتیاق، داشتن فعالیتی مثبت و مورد علاقه است که پرداختن به آن در بیشتر اوقات، فرد را به حالت استغراق یا غرقگی ببرد و زندگی با معنا یعنی استفاده از برترین توانمندی‌ها برای پیوستن و خدمت کردن به چیزی بزرگتر از خود. هدفمند بودن و با اهداف بزرگ تر از زندگی معمولی پیوند برقرار کردن. سلیگمن، سال‌های بعد در دیدگاه خود درباره شادکامی تجدیدنظر کرد و کتاب شکوفایی را که خوشبختانه به فارسی هم ترجمه شده است، منتشر کرد. او در این کتاب می‌نویسد: من با آن که از سه مؤلفه یا ویژگی برای شادکامی نام برده بودم، اما وقتی دقت کردم دیدم دو خصوصیت اشتیاق و معنا به نحوی طفیلی زندگی شاد و لذت‌بخش هستند و من با تکلّف آنها را به این مؤلفه چسبانده‌ام.
    نه موضوع روان‌شناسیِ مثبت شادی و هیجان مثبت است و نه هدف آن فقط رضایت از زندگی، بلکه موضوع این رویکرد امیدبخش، بهباشی یعنی سطح بالای سلامت در ابعاد اصلی زندگی انسان و هدف آن شکوفایی است. او برای تحقق این هدف دو ویژگی یا شرط را به سه ویژگی قبلی اضافه می‌کند و با سرواژه‌های آنها کلمه PERMA را می‌سازد. این پنج ویژگی که از آنها به نام اجزای پنج‌گانه سلامت روان یاد می‌کند، عبارتند از: هیجان‌های مثبت، اشتیاق و روابط خوب و سازنده با دیگران، هدف و معنا در زندگی و دستاوردهای موفقیت‌آمیز.
    این پنج دیدگاهی که از آنها یاد کردیم، حدود سی مؤلفه را برای سلامت ‌روان برمی‌شمارند. با توجه به موارد مشترک و مورد توافق می‌توانیم بگوییم از نظر روان‌شناسان معاصر فردی دارای سلامت روان است که دارای خصوصیات زیر باشد:
    1. به بیماری‌های روانی شدید مبتلا نباشد و به صورت درازمدت از ناراحتی‌های خفیف روانی رنج نبرد.
    2. روحیۀ مثبت و هیجان‌های خوشايند داشته باشد. مهم‌ترین این هیجان‌ها، شادی، آرامش، خوش‌بینی، امید و احساس رضایت هستند.
    3. روابط اجتماعی خوبی با مردم برقرار کند. با ناآشنایان خوش برخورد باشد و با نزدیکان و اعضاء خانواده مهربان و صمیمی و یاری رسان.
    4. درک واقع‌بینانه‌ای از جامعه، محیط و تحولات اجتماعی زمانه خویش داشته باشد.
    5. احساس ارزشمندی نماید، از جنسیت، جسم، وابستگی‌های ملی و خانوادگی خود که قابل تغییر نیستند، راضی باشد و بالاتر این که از آنها خوشش بیاید و بر آنها ببالد.
    6. واقع‌بین باشد یعنی توانایی‌ها و محدودیت‌های خود را به درستی ارزیابی کند و بر طبق این ارزیابی واقع‌بینانه برنامه‌هایش را سروسامان دهد.
    7. شغل و حرفه و یا فعالیتی مطابق توانایی و علاقۀ خود انتخاب کند. برای آن وقت بگذارد و با احساس رضایت و تلاش در آن کار به موفقیت برسد.
    8. در کنار ارتباط صمیمانه با دیگران، وابسته آنها نباشد. درتصمیم‌ها و برنامه‌های خود مستقل عمل کند و در صورت لزوم از مشورت دیگران بهره ببرد.
    9. افکار و رفتارش تحت سلطۀ تکانه‌ها، وسوسه‌ها و اندیشه‌های مزاحم نباشد. با اختیار و آزادگی تصمیم بگیرد و عمل کند.
    10. هدف یا اهداف بلند و والایی برای خود برگزیند که او را فراتر از زیست عادی و مادی به پیش برد.
    11. در رویارویی با مشکلات، استرس‌ها و چالش‌های زندگی، شیوه‌های مثبت و کارآمد مقابله و سازواری (coping) را به کار گیرد.
    12. برای رشد و شکوفایی شخصی خود در زمینه‌های اصلی و حوزه‌هایی که در آنها استعداد و توانایی دارد، برنامه‌ای منظم و تلاش مستمر داشته باشد.

    به نظر می‌رسد تفاوت سلامت روان با بهداشت روان در این است که دومی حاوی دستورالعمل‌های اجرایی برای رسیدن به سلامت روان است. پرسش این است که چه کسانی به تنظیم این الگوها و بایدها و نبایدها می‌پردازند؟ هم‌چنین دو حوزۀ سلامت روان و بهداشت روان چگونه با یکدیگر تعامل می‌کنند؟
    تا همین سال‌های اخیر، وقتی به طور کلی صحبت از «بهداشت»، چه جسمی و چه روانی می‌شد، سه سطح پیشگیری به یاد می‌آمد و بر زبان جاری می‌شد.
    سطح اول: شناخت عوامل خطر (Risk factors) به منظور رفع یا مقابله با آنها یا در جایی که نمی‌توان آنها را دور کرد یا از شدت‌شان کاست. متوجه تأثیر آنها بر شکل‌گیری اختلال و انحراف شدن. مثلاً وجود پدر مصرف‌کننده مواد در یک خانواده، عامل خطر برای فرزندان است. در مواردی وراثت، جنسیّت، سن بلوغ ... جزو عوامل خطرند که نمی‌شود آنها را از بین برد ولی می‌توان به نقش و سهم آنها توجه کرد و حساس بود.
    سطح دوم: شناخت به موقع نشانه‌های بیماری به منظور مقابله با تشدید و پیشروی آن. افت تحصیلی بی‌سابقه، غیبت از مدرسه، تغییر شبکه دوستان از نشانه‌های روی‌آوردن یک نوجوان به مواد مخدر به حساب می‌آیند.
    سطح سوم: حالا دیگر با فرد بیمار و فرو رفته در مشکل روبرو هستیم. درمان او و بازپروری‌اش، به منظور بازگشت سالم به جامعه، هدف سطح سوم پیشگیری است.
    به این الگوی سه‌گانه یا سه مرحله‌ای پیشگیری، ایرادهایي وارد شده است. که مهم‌ترین آن تداخل پیشگیری و درمان است.
    انجمن طب آمریکا در الگوی جدید سه سطح دیگری از پیشگیری را به صورت یک هرم معرفی می‌کند.
    سطح اول: سطح عمومی (universal) که عموم مردم را دربرمی‌گیرد، آموزش‌هایی که از طریق رسانه‌های جمعی به مردم داده می‌شود که نسبت به سلامت خود حساس باشند و عوامل و نشانه‌های بیماری‌ها را بشناسند و با رعایت آنها خود را از مبتلا شدن به ناراحتی‌های جسمی و روانی دور نگه‌ دارند، سطح 1، قاعده هرم را می‌پوشاند.
    سطح دوم: سطح انتخابی (selective)، در اینجا همت بر پیدا کردن افرادی است که عوامل خطر را دارند. این کار با غربال‌گیری صورت می گیرد، که به نسبت هر بیماری و اختلال، روش‌های آن متفاوت است. افرادی که نشانه‌های خطر را دارند یا به تعبیری بالقوه بیمار هستند شناسایی می‌شوند و با برنامه‌های اختصاصی متناسب با عوامل مربوط، به آموزش آنها می‌پردازند.  با این آموزش‌ها امید می رود که حرکت آنها به‌سوی مرز بیماری متوقف شود.
    سطح سوم: یا سطح نشانگر (Indicative)، در این سطح افرادی مشخص می‌شوند که نه بالقوه، بلکه بالفعل چند نشانۀ خطر در آنها نمایان شده است. تا نزدیکی‌های مرز بیماری رفته‌اند و اگر جلو پیشروی این چند علامت گرفته نشود بزودی از منطقه سلامت عبور می‌کنند و بیمار می‌شوند. افراد در این سه سطح در منطقه سلامت و دور از منطقه بیماری قرار دارند. گروه اول، خیلی دور هستند، گروه دوم نزدیک و گروه سوم لب مرز.
    بعد از این سطوح بهداشت، با درمان و توانبخشی در منطقه بیماری سر و کار داریم.
    با این توضیح این روزها از سیستم ارتقاء سلامت بحث می‌شود که افراد را با توجه به برخورداری از ميزان سلامت، وجود عوامل خطر و داشتن نشانه‌های بیماری تقسیم‌بندی می‌کنند و برای هر گروه برنامه خاصی دارند. چه کسی این الگوها را مشخص می‌کند؟ برای سلامت جسمی بر مبنای تحقیقات و کاری که روی بیماران صورت می‌گیرد و با نوعی مهندسی معکوس و همتاسازی و مقایسۀ افراد بیمار و سالم به عوامل خطر می‌رسند. برای سلامت روان کار پیچیده‌تر است. درست است که با پژوهش روی بیماران و استفاده از روش‌های علمی پیشرفته می‌توان به عوامل و زمینه‌های بیماری رسید ولی این برای تعیین ویژگی‌های افراد بهنجار و سالم کافی نیست. رویکردهای مختلفی در کتاب‌های آسیب‌شناسی روانی بیان شده است. من در مقالۀ مفصلی که چند سال پیش در کنگره هزاره شیخ کلینی ارائه کردم، معیارهای رفتار بهنجار و نابهنجار را از نظر روان‌شناسان معاصر، علمای اخلاق و منابع دینی برشمرده‌ام و به اندازه بضاعت خود به نقد آنها پرداخته‌ام.

    سازمان بهداشت جهانی، بعد چهارم سلامت روان را بعد معنوی معرفی کرده که در رشد و تکامل انسان مؤثر است. بعد معنوی که در این تعریف آمده دقیقاً به چه معناست و مقصود از تکامل چیست؟ آیا تکامل به معنای دینی مدنظر است؟
    تردیدی نیست به خاطر توجه جامعه علمی به نقش دینداری و معنویت در ارتقاء سلامت روان، این بحث در نشست ها و همایش های WHO مطرح می شود اما تا آنجا که می‌دانم هنوز در کتاب‌های منتشر شدۀ سال‌های اخیر، چنین تعریفی نیامده است. در سال 2004 میلادی، سازمان بهداشت جهانی، کتاب یا جزوه‌ای را در ژنو منتشر کرد که در آن از «بهداشت روانی مثبت» نام برده شده است که به نظر می‌رسد تدوین‌کنندگان آن تحت تأثیر جنبش روان‌شناسی مثبت‌گرا بوده‌اند. در این جزوه آمده است که فردی دارای بهداشت روانی مثبت است که در غیاب هر نوع علامت بیماری روانی، شاد و با نشاط باشد، بر محیط خود کنترل داشته باشد. از عهده چالش‌های زندگی برآید، بتواند با دیگران رابطۀ خوبی برقرار کند، شغل یا فعالیتی مولد و بارآور داشته باشد، معنا و هدفی خاص، زندگی او را به پیش برد و هدایت کند.
    می‌بینیم اولاً اینها جزو همان معیارها و ویژگی‌هاست که در مطالب قبلی بیان کردیم و ثانیاً صحبتی از معنویت و تکامل به میان نیامده است.

    افراد از کجا متوجه می‌شوند که از سلامت روان برخوردار هستند؟
    بیایید بحث سلامت روان را با سلامت جسم مقایسه کنیم تا به پاسخ نزدیک شویم. از کجا بفهمیم که از نظر جسمی سالم هستیم؟ افراد را از نظر تندرستی می‌توان  در سه گروه قرار داد: یک گروه که نشانه‌های بیماری در آن‌ها آن‌قدر شدید است که به سادگی می‌توان بیماری را تشخیص داد. تعادل ندارند، از حال می‌روند، نمی‌توانند به راحتی غذا بخورند، از دردهای مختلف می‌نالند، ... علائم بیماری آن‌چنان زیاد و آشکارند که اطرافیان سرآسیمه اورژانس خبر می‌کنند و آنها را به درمانگاه و بیمارستان می‌برند. گروه دوم مشکلاتشان به حدی نیست که نتوانند از عهده وظایف فردی و اجتماعی خود برآیند. در یکی دو عضو خود ناراحتی دارند و به خاطر رنجی که در ساعاتی از شبانه روز به سراغشان می‌آید، شاداب نیستند و در کارهایشان حداکثر بازدهی را بروز نمی‌دهند برای مثال هر چند مدت یک بار، دچار سردرد می‌شوند، گه‌گاهی سوزش معده دارند، یا این که با مقداری فعالیت به نفس تنگی می‌افتند...
    به این افراد توصیه می‌شود یادتان باشد با مصرف مسکن‌ها، علائم را در کوتاه مدت از بین می‌برید اما علت‌ها را ریشه‌کن نمی‌سازید. اگر خودتان عامل ناراحتی‌تان را نمی‌شناسید به پزشک مراجعه کنید تا با انجام آزمایش‌های مناسب و بررسی‌های تخصصی جلو پیشروی بیماری را بگیرد. دردهای جسمی در این گونه افراد نعمت بزرگی است که آنها را به سوی درمان می‌کشاند و اگر به موقع سراغ پزشک حاذقی بروند می‌توان امیدوار شد که با از بین بردن عامل بیماری به سلامتی پایدار دست یابند.
    گروه سوم زمینه‌های پنهان و آشکار بیماری‌هایی را دارند، اما یا از آن‌ها غافلند و یا چنان با وضعیت جسمی خود خو گرفته‌اند که حاضر نیستند قبول کنند مشکل دارند. بعضی افراد چاق را دیده‌اید که وزن زیاد خود را جدی نمی‌گیرند؟ از یادآوری دیگران ناراحت می‌شوند و هم‌چنان رفتارهای منفی افزاینده وزن را از پرخوري و بی‌تحرکی ادامه می‌دهند یا حاضر نیستند چک‌آپ‌های پزشکی منظمی داشته باشند تا ببینند اگر چربی و کلسترول بد خونشان بالاست، برای پیشگیری از بیماری قلبی اقدامات درمانی انجام دهند.
    من این روزها کتاب بسیار مفیدی را با عنوان «راه خوب زیستن» می‌خوانم که به زبان انگلیسی است و در سال 2011 به چاپ نهم رسیده است. نویسندگان این کتاب با استناد به آمارهای دقیق می‌گویند سه عامل اصلی مرگ و میر تا ده سال آینده، تصادفات رانندگی، سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی هستند. آنها در هر فصل از شانزده فصل کتاب، در کادری با عنوان «اعداد سخن می‌گویند»، ناآگاهي درصد بالایی از جمعیت را، از عوامل و نشانه‌های اولیه این بیماری‌های مرگ آفرین به رُخ خواننده می‌کشانند تا حساس شود و از غفلت بدر آید.
    در طبقه‌بندی کلاسیک اختلالات روانی، با سه دسته ناراحتی روبرو هستیم. که از آن‌ها به عنوان‌های «روان‌پریشی»، «روان رنجوری» و «اختلالات شخصیت» نام می‌برند. «کُراز» در کتاب بیماری روانی که توسط دو نفر از استادان بزرگوار و فرهیختۀ من آقای دکتر منصور و مرحوم خانم دکتر دادستان به فارسی ترجمه شده است با بیان ملاک‌های عینی، راه‌های تشخیص این سه نوع اختلال را ذکر می‌کند. خلاصه آن که نشانه‌های بیماری افراد روان‌پریش، آن‌چنان شدید و نمایان هستند که تشخیص اختلال مشکل نیست، باید بیمار را بستری کرد و زیر نظر روانپزشک به درمان او پرداخت. روان رنجورها، به ناراحتی خود بصیرت و آگاهی دارند از آن رنج می‌برند. عملکردهای فردی و اجتماعی آنها مختل نمی‌شود، نیاز به بستری شدن ندارند، همین رنج، نعمت و عامل برانگیزاننده‌ای است که آنها را به سوی درمان می‌کشاند.
    امّا مشکل با افرادی است که اختلال شخصیت دارند. کارکردهای اجتماعی آنها چندان به هم نمی‌خورد، از رنج و دردی نمی‌نالند، نیاز به بستری شدن ندارند، دارو و درمانی برایشان مؤثر نیست. دیگران و به خصوص نزدیکان از رفتار آنها در رنج و سختی هستند.
    قرآن می‌فرماید: بعضی‌ها در مسیر گمراهی قرار دارند و اعمال منفی و بدشان به دیگران آسیب می‌رساند اما خودشان گمان می‌کنند در بهترین وضعیت هستند و در آیات دیگر تصریح شده شیطان اعمال بدشان را برای آنها زینت داده است. نه تنها رنج نمی‌برند بلکه به آنها دل‌خوشند و مغرور! سعدی در باب هشتم گلستان می‌گوید:
    توان شناخت به یک روز در شمایل مرد
    که تا کجاش رسیده است پایگاه علوم
    ولی ز باطنش ایمن مباش و غره مشو
    که خُبث نفس نگردد به سالها معلوم!
    حداکثر دو درصد از جمعیت جامعه درگیر روان‌پریشی هستند که گفتیم تشخیص آن برای اطرافیان چندان دشوار نیست. عده‌ای از ما یا روان‌رنجوریم یا دارای اختلال شخصیت، نشانه‌های اضطراب، غمگینی طولانی‌مدت همراه با ناامیدی که ظن افسردگی به آن می‌رود. آستانه تحمل پایین، افکار و رفتارهای تکراری و غیر اختیاری، مشکلات خواب، راحت نبودن در روابط اجتماعی، کمرويی، ناسازگاری، زودرنجی، احساس ارزشمندی پایین، نشانه‌هایی از روان‌رنجوری هستند. البته این نشانه‌ها باید زودگذر نباشند و حدود دو هفته‌ای بروز آنها طول بکشد. توجه به آن ملاک‌های دوازده‌گانۀ سلامت روان، برای تشخیص سطح ناراحتی یا سلامت ما مفید است. اگر یکی از اختلال‌های ده‌گانۀ شخصیت را که در طبقه‌بندی بیماری‌های روانی مشخص شده داشته باشیم، خودمان چندان متوجه نمی‌شویم و انگیزه پیگیری نداریم. اظهارنظر صادقانه و صمیمانه چند نفر از کسانی که سال‌ها ما را می‌شناسند می‌تواند به ما کمک کند. البته اگر تحمل شنیدن داشته باشیم! مراجعه به روان‌شناس بالینی می‌تواند نه برای درمان بلکه برای تشخیص مؤثر باشد.
    از سوی دیگر، روان‌شناسان مثبت‌گرا می‌گویند کافی نیست ما فقط به بیماری‌ها و ناتوانی‌ها حساس باشیم. بالاتر از سطح خنثای بیمار نبودن ما باید صفات مثبت و توانمندی های مثبت داشته باشیم. آنها این نقاط قوت منش (ترجیح می‌دهند بجای شخصیت که زمینه‌های غیر ارادی دارد از منش استفاده کنند) را در 24 عنوان و زیرمجموع 6 فضیلت آورده‌اند و پرسشنامه‌ای با عنوان VIA در 240 سؤال ساخته‌اند که می‌توان با رفتن به سایت شادکامی اصیل به صورت آنلاین به سؤالات آن پاسخ داد و نتیجه را یعنی 5 نقطه قوت منش خود را به دست آورد.

    آیا برای رسیدن به سلامت روان نیاز به روان‌درمانی است؟
    مثل این که بپرسید برای رسیدن به سلامت جسمی نیاز به درمان‌پزشکی داریم؟ جواب این است بستگی دارد در چه مرحله‌ای باشیم. درمان، چه جسمی و چه روانی، برای افراد بیمار به کار می‌آید. اگر کسی سالم باشد یا نشانه‌های بیماری روانی در او آشکار نباشد بیشتر نیاز به رعایت برنامه‌های بهداشت روانی جهت ارتقاء سلامت خود دارد. این همان چیزی است که روان‌شناسان مثبت‌گرا می‌گویند. نظریه سليگمن را در رسیدن به شکوفایی توضیح دادیم: افزایش هیجان‌های مثبت، برقراری روابط سالم و دو طرفه با دیگران، پرداختن به فعالیتی مورد علاقه و مولد که موجب شود فرد در بخشی از زمان به غرقگی برسد، برنامه‌ریزی و تلاش برای رسیدن به دستاوردهای ثمربخش و سرانجام داشتن هدفی والا که به زندگی و فعالیت‌ها معنا بدهد. اما اگر کسی با توجه به شاخص‌ها و ملاک‌های سلامت روان و یا نشانه‌های روان رنجوری، اطمینان پیدا کرد یا احتمال بالایی داد که در چنبرۀ نوعی ناراحتی روانی گیر افتاده است، عقل سلیم حکم می‌کند که از یک روان درمانگر کمک بگیرد و برای بهبود خود گام بردارد.

    در یکی از تعاریف، هدف روان‌درمانی را درمان مشکلاتی توصیف کرده‌اند که ماهیت عاطفی دارند و این درمان براساس روش‌های شناختی به وسیله یک فرد متخصص صورت می‌گیرد که با بیمار ارتباط حرفه‌ای دارد. روان‌درمانگر کیست و چگونه عمل می‌کند؟
    اولاً همه مشکلات روانی (با این که مردم دوست ندارند کلمه روانی را به کار ببریم و بیشتر مایلند بگوئيم مشکلات روحی. ولی روانی در برابر جسمی، هم صحیح‌تر است و هم‌بار فلسفي و متافیزیکی ندارد. یک ترس غیرمنطقی مثل هراس از بلندی مشکل روانی است چون جسمی نیست نه این که مشکل روانی خاص بیماران شدید و به قول عوام دیوانگان باشد.) بلی می‌گفتم اولاً همه مشکلات روانی ماهیت عاطفی ندارند و ثانیاً ناراحتی‌های عاطفی فقط با استفاده از روش‌های شناختی درمان نمی‌شوند:
    ویراست پنجم راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی (DSM-5) که انتشارات رشد در سال 1394، آن را ترجمه و منتشر کرده است حدود 1600 صفحه دارد. در 15 صفحه از فهرست کلی 20 صفحه‌ای این اثر بیش از 550 اختلال اصلی فردی با کدهای تشخیصي آنها مشخص شده است.
    اختلال‌های عصبی ـ تحولی، ارتباطی، روان‌پریشی، دوقطبی، اضطرابی، افسردگی ایذایی و کنترل تکانه، اختلال وسواس فکری ـ عملی، کژکاری‌های جنسی، ناهنجاری‌های جنسی، و نیز اختلال‌های یادگیری، اختلال ناشی از مصرف مواد، اختلال شخصیت، اختلال‌های عصبی ـ شناختی اختلال‌های خوردن و خواب از اصلی‌ترین این اختلال‌های روانی هستند. حدود 30 درصد از مردم در بخشی از زندگی خود دچار اضطراب، افسردگی، انواع هراس‌ها و وسواس‌هاي فکری ـ عملی می‌شوند. این‌ها شایع‌ترین روان‌رنجوری‌ها هستند. در یک اصطلاح غیر تخصصی اضطراب و افسردگی را که باز در بین روان‌رنجوری‌ها رواج بیشتری دارند «اختلالات عاطفی» می‌گویند. درمان بیشتر بیماری‌های روانی، در حیطه سه تخصص روان‌پزشکی، روان‌شناسی بالینی و مشاوره قرار دارد. مشاوره معمولاً چندان به بیماری‌ها و درمان آنها نمی‌پردازد. او می‌تواند به کسانی که در تصمیم‌گیری برقراری ارتباط با نزدیکان ابراز وجود و یا شیوه‌های مقابله با استرس‌های رایج مشکل دارند کمک کند. روان‌شناس بالینی چه در کلینیک تخصصی خود، چه در بیمارستان روانی با تیم درمان که شامل روان‌پزشک، روان‌شناس بالینی و مددکار اجتماعی است، از درمان‌های غیر دارویی استفاده می‌کند. روان‌پزشک، پزشکی است که دوره تخصص روان‌پزشکی را در تشخیص اختلالات روانی و درمان‌های عمدتاً دارویی دیده است. روش‌های درمان‌ روان‌شناختی مبتنی بر نظریه‌های درمان هستند و پروچاسکا و نورکراس دو نفر روان‌شناس بالینی نامدار در فصل اول کتاب نظریه‌های روان درمانی خود می‌نویسند پاولف در سال 1976 بیش از 130 نوع درمان را مشخص کرد. مجله تایم در سال 1979 تعداد درمان‌ها را بیش از 200 نوع گزارش داد. برآوردهای جدید این تعداد را به بیش از 400 نوع و در حال افزایش می‌داند! آنها خود 13 نظام روان‌درمانی را معرفی می‌کنند و اصول آن‌ها را توضیح می‌دهند. این‌ها نظام‌هایي هستند که دست کم یک درصد متخصصان بهداشت روانی آمریکا (روان‌شناس بالینی، روان‌پزشک، مشاور...) یکی از آنها را به عنوان جهت‌گیری نظری اصلی خود پذیرفته‌اند. درمان‌های شناختی یکی از این نظام‌های درمانی است که چندین نوع روش درمانی را در خود جای می‌دهد. لازم به یادآوری است که سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره ایران به کارشناسان ارشد مشاوره و روان‌شناسی که بعد از فارغ‌التحصیلی حداقل 500 ساعت دوره کارآموزی تشخیص و درمان را در یک مرکز درمانی معتبر گذرانده باشند و از عهده آزمون و مصاحبه تخصصی برآیند، پروانه اشتغال روان‌درمانی و مشاوره می‌دهد.
    متأسفانه عده نسبتاً زیادی هم هستند که بدون تخصص و مجوز به کار مشاوره و روان درماني می‌پردازند. مراجعان ناآگاه هم گمان می‌کنند هر کسی دارو ندهد و از طریق گفتار به راهنمایی افراد بپردازد صلاحیت مشاوره و روان‌درمانی را دارد.
    هزار نکته باریک تر ز مو اینجاست         نه هرکه سر بتراشد قلندری داند!

    ویلیام وست یکی از چهره‌های سرشناس حوزۀ روان‌درمانی و معنویت، در کتابی با همین نام براین نظر است: «بسیاری از ما ادعا می‌کنیم تجربه‌ای معنوی داشته‌ایم. معمولاً می‌گوییم تجربۀ ما فراتر از واژه‌ها و فراتر از تفکر و ذهن است ولی به ناچار، هنگامی که از این تجربه‌ها سخن می‌گوییم زبان از نظر فرهنگی مبنای کار قرار می‌گیرد. هنگامی که دربارۀ معنویت سخن می‌گوییم، نمی‌توانیم ادعا کنيم که معنویت موضعی مستقل و فراتر از هر چیز دارد، بلکه همین که از معنویت سخن می‌گوییم آن را در بافت فرهنگی ابراز می‌کنیم. ص 21» آیا می‌توان از معنویت یک تعریف کلی و مشخص ارائه داد و یا باید آن تعریف را در فرهنگ‌های مختلف متفاوت دانست؟
    سال‌های متمادی روان‌شناسی غرب ـ به دلیل سلطه ‌سیاسی، اقتصادی و نظامی آمریکا و کشورهای اروپایی و با نظریۀ جهانی شدن - نه تنها به فرهنگ بومی مهاجران غیر غربی توجه نمی‌کرد بلکه ملاک‌های تشخیص بیماری‌های روانی و روش‌های درمان آنها را برای همه ساکنان غرب و حتی برای مردم دیگر کشورها همان‌هایی می‌دانست که از بررسی خصوصیات افراد طبقه متوسط سفید پوست غربی به دست آمده بودند.
    آمریکا را دیگ ذوب فرهنگ‌های متنوع می‌دانستند که در آن بر یکسان‌سازی تمام فرهنگ‌ها تأکید می‌شد. بیشتر روان‌ درمانگران معتقد بودند که رویکرد آنان را می‌توان در مورد همه درمان جویان، صرف‌نظر از نژاد، قومیت و فرهنگ آنها به کار برد. اما خیلی زود معلوم شد که روان‌شناسي به خصوص روان‌درمانی را برای حل مشکلات انسان ابداع کرده‌اند و هر نوع فرآوردۀ ابتکار انسان بنا به تعریف، فرهنگی است. تشخیص‌ها و درمان‌هایی که برای غربی سفید پوست طبقه متوسط به کار می‌رفت برای آفریقایی تبارها، آمریکای لاتینی‌ها، آسیایی تبارها و سرخ‌پوستان بومی آمریکایی کارآمد نبود. این واقعیت همراه با تلاش جدی و انسانی دانشمندانی که خود اغلب دورگه بودند، کثرت گرایی فرهنگی (Caltural pluralism) را به صحنه پژوهش و مشاوره و درمان کشاند. یکی از این روان‌شناسان برجسته «استنلی سو» است که پدرش چینی است و خودش در آمریکا به دنیا آمده و رشدکرده است. او با دو برادر روان‌شناس خود کتاب معروف و پر فروش درک رفتار نابهنجار را تألیف کرده و با یکی از برادرانش «مشاوره با تنوع فرهنگی: نظریه و کاربرد» را نوشته است.
    «دویری» روان‌شناس فلسطینی، که استاد توانایی در دانشگاه‌های آمریکاست در کتاب «روان‌درمانی و مشاوره با مسلمانان و اعراب» به همکاران آمریکایی خود ویژگی‌های فرهنگی اعراب و مسلمانان را که تفاوت زیادی با خصوصیات فرهنگی غربیان دارند گوشزد می‌کند تا در تشخیص درمان چنین مراجعانی دچار اشتباه نشوند. این کتاب توسط آقای دکتر براتی سده به فارسی ترجمه و با عنوان «مشاوره و روان‌درمانی با مسلمانان» منتشر شده است. به گفته روان‌شناس معاصر «باروت»، فرهنگ مثل هوایی است که تنفس می‌کنیم. فرهنگ عمدتاً نادیدنی، اما در همه جا حاضر، با نفوذ و حیات بخش است. فقط وقتی کسی توجه ما را به هوا جلب کند، یا وقتی هوا را متفاوت و بالقوه نامطبوع تشخیص دهیم وجود و تأثیر آن را حس می‌کنیم. فرهنگ عامل اصلی تعیین کنندۀ  شخصیت است، فرهنگ مجموعۀ یکپارچه دانش، باور و رفتار انسان است که آموخته شده و به نسل‌های بعد انتقال یافته است. متأسفانه در تعریف معنویت و شناخت ابعاد و مؤلفه‌های آن و یا در همین تفاوتی که بین معنویت و دین در آثار روان‌شناسان ایرانی می‌بینیم این غفلت از جهت‌گیری فرهنگی نمایان است.
    اسپیلکا و همکارانش در کتاب «روان‌شناسي دین بر اساس رویکرد غربی» که با ترجمه خوب آقای دکتر محمد دهقانی منتشر شده است؛ اذعان می‌کنند: «در حقیقت ما در بلاتکلیفی بسر می‌بریم در این کتاب با سنت دینی غرب سر و کار داریم چون اکثر پژوهش‌ها در این حوزه صورت گرفته است» از این رو پیشنهاد من این است که همکاران روان‌شناس و جامعه‌شناس، با روش‌های علمی دیدگاه گروه‌های مختلف از مردم را درباره دین و معنویت و مؤلفه‌های این دو بدست آورند و هم با مطالعه در میراث مکتوب ما، به مفهوم‌سازی اصیل و راه‌گشایی دست یابند برای مثال آیا نمی‌توان با دقت در مفاهیم شریعت، طریقت و حقیقت در آثار عرفانی مانند گلشن‌ راز و مثنوی، معنویت درهم تنیده با دین را نشان داد؟ آیا نمی‌توان دین‌ورزی ریا ستیزانه حافظ را تبيینی امروزی کرد؟

    معنویت را به معنای امر روحانی در نظر می‌گیرید یا آن را با معنای زندگی مترادف می‌دانید؟ به دیگر سخن اگر کسی به هیچ امري ماورای خودش باور نداشته باشد، اما در زندگی هدفمند باشد و اهدافش زندگی را برایش معنا کند می‌توان گفت معنویت در زندگی این شخص حضور دارد و از سلامت روان برخوردار است؟
    فرانکل معناخواهی را ویژگی بنیادی هستی می‌داند. و نیچه می‌گوید: «کسی که چرایی برای زندگی کردن دارد با هر چگونگی می‌سازد.» به نظر فرانکل جستجو برای یافتن معنا در زندگی، اساس سلامت روانی و پادزهر خودکشی است. پژوهشگران معتقدند که جست و‌جوی معنا و هدف، سزاوارتر از جست‌وجوی شادکامی است. به نظر طیب رشید، روان‌شناس پاکستانی که همکار نزدیک مارتین سليگمن است، افرادی که فعالیت‌های هدفمند مشخصی دارند ـ که آنها را با اهداف بزرگتری پیوند می‌دهد ـ به چیزی می‌‌رسند که آن را زندگی با معنا می‌گوییم.
    در کتاب‌های روان‌شناسی دین، روان‌شناسی معنویت، روان‌شناسی مثبت واژه‌ها و تعابیر معنا و هدف در کنار هم و اغلب در ارتباط با دین و معنویت به کار رفته است.
    «لوئیس هاپ واکر» می‌گوید: مقصود من از معنای زندگی آن است که زندگی دارای هدف، منطق یا طرحی ذاتی است. و بعد تصریح می‌کند که این معنا و هدف با خداباوری اصالت پیدا می‌کند. اگر خداباوری صحت داشته باشد و موجودی متعالی، خیرخواه، و حاکم بر جهان وجود داشته باشد هشت مدعای زیر صادق خواهد بود:
    1. ما تبیین قانع کننده‌ای از منشأ و قوام جهان داریم.
    2. خیر بر شر غلبه خواهد کرد.
    3. خدا ما را دوست دارد و دل نگران ماست.
    4. ما پاسخی داریم به این سؤال که چرا اخلاقی باشیم.
    5. عدالتِ عالم‌گیر، بر جهان حاکم است.
    6. همه انسان‌ها ارزش برابر دارند.
    7. لطف و غفران الهی پایانی خوش برای همه دارد.
    8. زندگی پس از مرگ وجود دارد.
    اگر خداباوری کاذب باشد و سکولاریسم صادق، هیچ مبنای واضحی برای تساوی انسان‌ها وجود ندارد، هیچ دلیلی وجود ندارد که با همه مردم با احترام مساوی رفتار کنیم. هیچ پاسخ واضح و بی‌پیرایه‌ای به این پرسش داده نمی‌شود که چرا باید اخلاقی باشیم. حتی وقتی که اخلاقی به سود ما نیست؟ یا هیچ هماهنگی و هدفی در جهان احساس نمی‌شود.
    ویلیام کامپتون و ادوار هوفمان در کتاب «روان‌شناسی مثبت: علم شادکامی و شکوفایی» که ویراست دوم آن در سال 2013 منتشر شده است در فصل دهم با عنوان «دین، معنویت و بهباشی» می‌نویسند: دین دست كم از طریق هر عامل به بهباشی و سلامت جسم و روان ما اثر مطلوب می‌گذارد، یکی از این عوامل «معنابخشی و تعیین هدف برای زندگی» است.

    معنویت و دین یکی از انواع مؤثر در سلامت‌روانی معرفی شده‌اند. با توجه به این که معنویت اعم از دین است و به نظر می‌رسد رابطه بین معنویت و دین عموم و خصوص مطلق باشد، بفرمائید معنویت و دین چگونه به سلامت روان افراد کمک می‌کند؟
    در پاسخ به یکی از پرسش‌های قبل گفتم که بحث دین و معنویت و تفاوت این دو با هم و این که کدام یک از آن‌ها‌ اعم از دیگری است، از مباحثی است که در روان‌شناسی معاصر غربی مطرح شده است. یعنی در آثار گذشتگان غربی مطلب چیز دیگری است و در فرهنگ اسلامی ـ ایرانی‌ ما هم دین و معنویت این‌گونه از هم جدا نیستند. به هر صورت من با توجه به کتاب‌های روان‌شناسی معاصر نکته‌هایی را عرض می‌کنم.
    وولف در کتاب بسیار ارزنده «روان‌شناسي دین» که با ترجمه شیوای برادر عزیز آقای دکتر محمد دهقانی منتشر شده و با همه پر برگ و باری آن در اثر اقبال خوانندگان فرهیخته به چاپ دوم رسیده است، می‌نویسد: جدایی معنویت از سنت دینی تحول نوینی است در ترجمه‌های لاتین عهد جدید، Spritualis یا شخص معنوی کسی است که زندگی‌اش تحت امر یا نفوذ روح‌القدس یا روح خداست. اسم معنی «معنویت» که دست کم در قرن پنجم میلادی به کار رفته این معنای انجیلی را حفظ کرد. لیکن در قرن دوازدهم، کم‌کم دلالت‌های نوعی کارکرد روان‌شناختی مجازی را پیدا کرد که در تضاد با جسمانیت یا مادیت بود. در قرن‌های هجدهم و نوزدهم این کلمه در هاله فراموشی فرو رفت شاید به این سبب که ولتر و دیگران آن را به گونه‌ای تحقیرآمیز به کار برده بودند تا این که در اوایل قرن بیستم باز به معنای اصلی عبادی و مذهبی خود ظاهر شد گرساچ همکار اسپلکا در تألیف کتاب روان‌شناسی دین با رویکرد تجربی ترجمه دکتر دهقانی، عقیده دارد: دلالت‌هایی که معنویت به همراه دارد، بیشتر شخصي‌اند تا نهادی. حال آن که دلالت‌های دین بیشتر نهادی‌اند. چنان که معنویت بیشتر جنبه روان‌شناختی دارد و دین بیشتر جنبه‌ جامعه‌شناختی. معنویت ناظر به عقاید، ارزش‌ها و رفتار شخص است؛ لیکن دین داری به پیوند شخص با سنت و نهاد دینی مربوط می‌شود.
    با آن که روان‌شناسان معاصر غربی بعد از دوران انکار دین و اعراض از آن تقریباً اغلب با دین میانۀ خوبی ندارند و باورمندان آنها نیز ترجیح می‌دهند خود را معنوی بنامند تا دین‌دار، اما داناهیو می‌نویسد: «هیچ معنویت راستینی جدا از دین وجود ندارد» و پارگامنت که اخیراً کتاب بسیار ارزنده‌ او با عنوان «روان‌درمانی آمیخته با معنویت» با ترجمه خوب همکار دانشگاهی بنده دکتر کلانترگوشه و دو نفر از دانش‌آموخته‌های روان‌شناسی منتشر شده است، جریان جدایی طلب را در این حوزه با دیدۀ تردید می‌نگرد و توصیه می‌کند که از مرزبندی میان این قلمروها پرهیز شود. وولف قبول دارد که در سنت غربی معنویت در برابر مادیت و جسمانیت مطرح بوده است نه در برابر دین و دینداری.
    این قصه جدایی دین و معنویت تا آنجا پیش رفته که به نوشته وولف، در معنویت امروز آن چه آشکارا جدید است غیاب مکرر و آشکار وجود متعالی در بیرون در خود است. در معنویت جدید زندگی دیگر نه در ارتباط با خواست روح‌القدوس و دیگر نیروهای الهی، بلکه با ارجاع به امکانات روح آدمی تنظیم می‌شود! در یکی از آثار جدید روان‌شناسی مثبت با نام «ایمان از منظر روان‌شناسی مثبت» نوشته «میلر پرین» و «کرومری مانکوسو» که در سال 2015 منتشر شده است. مؤلفان با یک بررسی علمی و دید باز و مثبت، ایمان را به عنوان ترکیب دین و معنویت به کار برده‌اند تا هم به این سردرگمی‌ها پایانی نیکو بخشند و هم فایده‌ها و آثار یکپارچگی و دین و معنویت را در چشم‌انداز خواننده قرار دهند. آثار سازنده و مثبت پای‌بندی به دین و معنویت با تأکید بر پژوهش‌های تجربی در کتاب‌ها و مقالات زیادی گزارش شده است که من آن چه را که در کتاب‌های فارسی آمده بدون توضیح بر می‌شمارم:
    «روان درمانی و معنویت»، ویلیام وست ترجمه شهیدی و شیرافکن:
    - افراد دارای زندگی معنوی، بي شک در نظر روان‌شناختی افراد سالمی هستند. (ص 34)
    - معنویت بخش مهمی از زندگی مردم را تشکیل می‌دهد و تأثیر مهمی بر سلامت و بهزیستی آنان دارد. (ص 47)
    - معنویت سالم حامی آزادی فرد، استقلال، عزت‌نفس و همین‌طور مسئولیت اجتماعی است. (ص 138)
    «روان‌درمانی آمیخته با معنویت»، کنت پارگامنت، ترجمه کلانتر گوشه، حسینی و مطهری:
    - معنویت به افراد کمک می‌کند که با محدودیت‌هایشان همراه باشند. معنویت راه‌حل‌هایی را برای مشکلات ارائه می‌دهد که در قبال راه‌حل‌های سکولار و غیر معنوی که حتی بعضی از روان‌شناسان طرفدار آن هستند بی‌ بدیل است. (ص 34)
    - برای افراد خداشناس، رابطه فردی با خداوند در شرایط بحرانی ارزش بسیار زیادی دارد. (ص 163)
    - مطالعات گروه‌های گوناگون، از بیماران جسمی گرفته تا قربانیان سوءاستفاده جنسی و بیماران با بیماری‌حاد، نشان می‌دهد که 50 تا 85 درصد افراد در این گروه‌ها احساس کردند که دین و معنویت به آنها کمک کرده است. (ص 169)
    «روان‌شناسی دین براساس رویکرد تجربی» اسپيلكا، هود، هونسبرگر، گرساچ  ترجمه محمد دهقانی:
    - دین با ارتقای سرمایه‌های محیطی و روان‌شناختی که مانع خطرپذیری می‌شوند، سوءمصرف الکل و دارو را به طور غیرمستقیم کاهش می‌دهند (ص 588)
    - دین در تشویق رفتارهای مثبت از طریق ارتقای هماهنگی خانوادگی و حمایت والدین، و نیز از طریق اشاعه ارزش‌های حامی جامعه مؤثر است (ص 588)
    - عقاید مذهبی برای دانشجویان به صورت ضربه گیر عمل می‌کند و آنها را از تصمیم‌گیری آغازین برای مصرف الکل یا داروی مخدر باز می‌دارد. (ص 589)
    - دین هر نوع بیان و رفتار جنسی خارج از ازدواج را نادرست می‌داند. (ص 592)
    - عقاید و دل مشغولی‌های مذهبی شدید بنابر گزارش خود افراد در حد وسیعی یا کاهش فعالیت جنسی غیر زناشویی بویژه سکس پیش از ازدواج در پیوندند. (ص 593)
    - می‌توان امیدوار بود که دین بتواند در مقابل بزهکاری‌ها و رفتارهای مجرمانه به صورت مانع قدرتمندی عمل کند. (ص 601)
    - دین از طریق سازوکار معنابخشی به زندگی انسان و باور به قدرت مهار درونی، روش‌های مؤثری را برای سازواری و رویارویی با تنش‌ها در اختیار می‌گذارند. (ص 667)
    «روان‌شناسي دین» دیوید وولف، ترجمه محمد دهقانی
    دین داری درونی با رضایت از زندگی، سازگاری روان‌شناختی خویشتن داری، عملکرد  بهتر شخصیتی،  عزت‌نفس،  هدفمندی،  سلامت روحی روحیه و سازگاری در کهنسالی همبستگی مثبت و با اضطراب به ویژه اضطراب مرگ، روان رنجور گرایی، افسردگی تکانش‌ورزی و خودشیفتگی همبستگی منفی دارد. (ص 357)
    «روان‌شناسی دین» آذربایجانی و موسوی اصل
    - آرامش روان‌، خشنودی و رضایت از زندگی، تعبیر خوش‌بنیانه از مرگ، سلامت جسمی در سطح فردی و انسجام اجتماعی، کاهش جرم و انحراف، نوع دوستی و کمک به دیگران در سطح اجتماعی از فواید مهم دینداری هستند. (ص 149ـ72)

    آیا معنویت در مقایسه با دین، نقش متفاوتی در سلامت روان دارد؟
    نه معنویت مفهوم عینی و واحدی دارد و نه دین‌داری به يك نوع و الگو منحصر است. اگر منظورمان از معنویت آن باشد که پارگامنت می‌گوید یعنی ادراک و شناسایی امر مقدس که قلب و روح معنویت است در مفهوم خدا، الوهیت و واقعیت متعالی تعریف شود و از طرفی بپذیریم که مهم‌ترین عملکرد دین در اصل معنوی است و به گفته پاراگامنت، ضروری‌ترین عملکرد دینی، تمایل به نوع رابطه با چیزی است که آن را امر مقدس می‌نامیم... بین دین و معنویت جدایی و تفاوتی نیست اما اگر برخلاف تجربه بیشتر مردم حتی در غرب دینداری و معنویت را دو سر پیوستاری قرار دهیم که یک طرف آن معنویت خوب باشد و یک طرف دین بد، معلوم است که آن چه خوب است در افزایش سلامت روان مؤثر است و قطب منفی برعکس، آسیب‌رسان و بیماری‌زا به حساب می‌آید.
    به نوشتۀ وست، ال كينز، معنویت را شامل نُه بُعد و خصوصیت اساسی می‌داند، بُعد روحانی و فرا مادی، بُعد معنا و هدف در زندگی، داشتن رسالت در زندگی تقدس زندگی، اهمیت ندادن به ارزش‌های مادی، نوعدوستی، آرمان‌گرایی، آگاهی از تراژدی (این که درد و مصیبت و مرگ واقعیت هايی از زندگی هستند که به آن روح می‌بخشند) و سرانجام ثمرات معنوی. از طرفی می‌دانیم که آلپورت دو نوع دینداری را مشخص کرد: دینداری بیرونی و ظاهری و دینداری درونی و باطنی. خود او بعدها بسیاری از روان‌شناسان نشان دادند که دینداری باطنی بر خلاف دینداری ظاهری و منفعت جویانه، ثمرات و برکات زیادی دارد.
    به نظر می‌رسد این دو جنبه، یعنی معنویت فرامادی كه ایمان به خداوند و ارزش‌های اخلاقی هستۀ مرکزی آن است با دینداری درونی ماهیتی یکسان دارد. به موادی از مقیاس جهت‌گیری دینی آلپورت ـ راس توجه کنید:
    - اغلب به شدت از حضور خدا یا وجود الهی آگاه بوده‌ام.
    - دعاهایم در تنهایی، به اندازه دعاهایم در مراسم کلیسا دارای معنی و بار عاطفی شخصی است.
    - دین در نظر من اهمیت ویژه دارد زیرا به پرسش‌های بسیاری در مورد معنای زندگی پاسخ می‌دهد...
    آیا اینها همان ویژگی‌ها و باروهای اساسی فرد معنوی در جستجوی امر مقدس نیستند؟!
    گاهی برخی از مفاهیم دینی می‌تواند به جای تقویت سلامت روان‌ فرد او را دچار تنش و اضطراب کند. برای مثال مفهوم گناه. یک فرد می‌تواند آن چنان دچار پریشانی و ترس از گناه بشود که عملاً به فروپاشیدگی برسد. در چنین مواردی نقش دین در سلامت روان چیست؟
    ریچاردز و برگین ویراست دوم کتاب خود راهبردهای معنوی در مشاوره و روان‌درمانی را که انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) در سال 2005 منتشر کرده است. با این جملات آغاز می‌کنند: در پایان قرن بیستم و در سپیده دم هزاره سوم میلادی، شاهد علاقه روزافزون مردم به ایمان و معنویت هستیم. بحث‌های مربوط به این حوزه‌ها از محافل دینی بیرون آمده و  از راه روزنامه‌ها و مجله‌های معروف و پر تیراژ و هم‌چنین برنامه‌های عمومی رادیوها و تلویزیون‌ها بر سر زبان‌ها افتاده است.
    هزاران پایگاه اطلاعاتی اینترنتی و شبکه‌های مجازی به صورت‌های گوناگون از دین و معنویت سخن می‌گویند. اما این تنها یک روی سکه است. رویدادهای هراس انگیز جهانی مانند جنایت‌های تروریست‌های مذهبی، جنگ‌های خشونت بار بین فرقه‌ای در، همه‌ی ادیان، آزار جنسی بعضی از روحانیون مسیحی به کودکان و نوجوانان جنبۀ تاریک دین را نمایان می‌سازد. این دو روان‌شناس برجسته که در معرفی و ترویج مشاوره و روان درمانی با رویکردهای دینی و معنوی بسیار فعال و موفق هستند، معتقدند روان شناسان دین‌باور باید این جنبه‌های منفی دین را بشناسند و در آموزش‌های خود به روان‌شناسان جوان یا به مراجعانشان از آنها یاد کنند و دقیق‌تر این که ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری دینداران کژاندیش و بدکردار را به مدد پژوهش‌های علمی بدست آورند. آنها هم‌‌چنین تأکید می‌کنند که ضروری است روان درمانگران با بررسی گفته‌ها و نوشته‌های مراجعان خود بدفهمی‌های دینی را که سبب ساز شکل‌گیری یا تشدید بیماری‌های روانی هستند به دست آورند. ضرورت دارد روان‌شناسان مسلمان ایرانی نيز این توصیه‌ها را جدی بگیرند و عمل کنند.
    در فرهنگ غرب که ریشه در باورهای مسحیت دارد احساس گناه در گروه متدینان بسیار زياد شده است. چون گناهکاری ذاتی یا گناه جبلی از اصول عقاید اغلب مذاهب و فرقه‌های مسحیت است. این گناه میراث سرشت فرزندان آدم است که دل به وسوسه حوا و شیطان سپرد و گناه کرد. به تعبیر «بلانشارد» نوزاد انسانی با داغ این گناه به جهان می‌آید و اگر فیض ربانی دستگیری نکند، نه با غسل تعمید و نه با «هفت آب» یا «صدآتش» هم از لوث این گناه پاک نمی‌شود.
    اسپیلکا در روان‌شناسی دین با رویکرد تجربی می‌نویسد: دین همان قدر که می‌تواند التزام اخلاقی را تقویت کند خوش‌بینی را افزایش دهد و محرک رشد «من» باشد، ممکن است تفکر و رفتار اختلال‌آمیز را هم فعال کند. این نکته بخصوص در ارتباط با دین با گناه پررنگ‌تر مطرح می‌شود. دین را از یک سو موجب تسلط سازنده بر رفتار و از دیگر سو باعث احساس گناه، افسردگی، و ناراحتی دانسته‌اند. نیاز به رفع گناه و کاهش احساس خطاکاری انگیزه‌ نیرومندی است و ممکن است کار فرد را به آسیب شدید روانی بکشاند.
    همان‌طور که گفتیم این مسائل بیشتر در سنت مسیحیت ریشه دارد. اما اسلام اولاً گناه را ذاتی انسانی نمی‌داند و قرآن به صراحت تأکید می‌کند که هر کس در گرو اعمال خویش است. «هیچ کس متحمل بار گناه دیگری نیست» و ثانیاً راه‌های توبه از گناهان را به روشنی نشان می‌دهد و بر آنها پا می‌فشارد. اسلام نومیدی از رحمت خداوند را بزرگ ترین گناه به حساب می‌آورد و با سازوکار کفاره ... مانع تثبیت احساس گناه ـ هر چند بزرگ باشد ـ در وجود فرد می‌شود ... یک بار دیگر تأکید می‌کنم روان‌شناسان ایرانی نباید مسائل دینی و معنویت و زمینه‌ها و روش‌های مشاوره و روان‌درمانی را در بست از روان‌شناسی دین و معنویت غرب بگیرند. ما از همکاران خارجی خود نگاه علمی و روش‌های آزمایشی را می‌آموزیم ولی با تسلط بر مبانی مکتب خود بايد برای مشاوره و روان درمانی دینی طرحی نو در اندازیم.
    خلاصه آن که آثار منفی دینداری یا از بدفهمی‌های دینی‌ است یا جزم اندیشي‌ها و تعصب‌ها و یا برخورد ابزاری با دین و به نام و رنگ آن در پی هوای نفس و منفعت شخصی بودن که باید همه این‌ها را به خوبی شناخت و از دینداری با طنی مخلصانه تفکیک کرد.

    روان‌درمان‌‌گر چگونه می‌تواند بُعد معنوی را در چهارچوب رابطه درمانی بگنجاند؟
    اول آن که خود باید باورهای معنوی و دینی روشن و نیرومندی داشته باشد، این باور ریشه درختی است که میوه‌های شیرین و آبدار آن صفات نیکوی اخلاقی است. خوش‌رویی، مسئولیت‌پذیر بودن، دلسوزی برای مراجعان همراه؛ حفظ اقتدار علمی، هم حسی و همدردی با آنها در زمانی که از مشکلات خود می‌گویند همه این‌ها ابعاد معنویت هستند. اما مهم‌تر از این‌ها ایمان و توجه به خداوند و درخواست توفیق از او که به علمش روشنگری بدهد و در كلامش اثرگذاری.
    آراسته بودن به این صفات و رفتارهای پسندیده، هم مراجع دین‌مدار را جذب می‌کند و هم مراجعی را که تعلق خاطری به دین ندارند. اما فراتر و مستقیم‌تر از این‌ها زمانی است که خود مراجع نیز زمینه دینی دارد و یا از گفته‌هایش بر می‌آید که می‌خواهد راهنمایی‌های علمی را با جهت‌گیری دینی باورپذیر سازد. در چنین حالتی اگر مشاور و درمانگر مسلط به مباحث دینی باشد از آنها استفاده می‌کند و راهنمایی‌های دقیق و علمی خود را به سوی تحلیل‌های دینی و معنوی جهت می‌دهد. متأسفانه تحت تأثیر برداشت‌های روان‌شناسی انسان مدار و مخالفت هایی که جامعه روان‌شناسان غرب با دین داشته‌اند، روان‌شناس ایرانی هم نادانسته و متعصبانه بر طبل مخالفت خوانی و انکار دین می‌کوبد. غافل از آن که بیشتر مراجعان آن‌هم مردم این سرزمین که قرن‌ها قبل از ظهور اسلام هم فرهنگ دینی نجیبانه‌ای داشته‌اند و به باور ما، با فطرت توحیدی به دنیا آمده‌اند و در عمق وجودشان حق طلب و خداجو هستند، از انکار و عناد با دین چندان خرسند نخواهند بود، هر چند به اقتضای حضور در مرکز مشاوره و نزد یک متخصص روان‌شناس بودن، سخن می‌گویند.

    آیا روان درمانگران برای پرداختن به مسائل معنوی نیاز به آموزش دارند؟
    صددرصد!. چگونه است که برای اجرای یک مداخله ده جلسه‌ای روان‌شناسان در کارگاه‌های آموزش شرکت می‌کنند و هزینه‌های زیادی می‌دهند اما نمی‌خواهند برای به کار بردن مداخله‌های دینی و حضور آموزش ببیند! کنت پارگامنت، ویلیام وست، ریچاردز و برگین در کتاب‌های خود که نامشان را بردیم قواعد و برنامه‌های آموزشی حوزه دین و معنویت را بیان کرده‌اند. پاراگامنت در جدولی نُه برنامه روان‌درمانی نظامند معنوی را که با مراجعان مشکل دار صورت گرفته، فهرست کرده است. برای نمونه:
    از گناه به سمت پرهیزکاری،    چهار جلسه گروهی
    درمان‌ خود طرحواره معنوی،    8 هفته مداخله گروهی
    فراافکنی راه، 8 جلسه مداخله
    ریچاردز و برگین در کتاب راهبردهای معنوی در مشاوره و روان‌درمانی برنامه‌های آموزشی روان درمانگران را آورده‌اند و علاوه بر آن در کتاب دیگری شرح کار با مراجعان را بر پایۀ آموزش‌های کتاب اصلی، با دقت ثبت کرده‌اند.

    ما در کجای این راه دراز و پرفراز و نشیب هستیم؟ چه تفاوتی بین وظایف و عملکرد روان‌درمان‌گران معنوی با روحانی‌های ادیان وجود دارد؟ به عبارت دیگر فرد چگونه در می‌یابد كه باید به کدام یک رجوع کند؟
    روان‌درمانی و نیز مشاوره کاری تخصصی و مبتنی بر مبانی علمی است. فردی پیش ما می‌آید و از این که آستانه تحملش پایین است و زود عصبانی می‌شود شکایت می‌کند. ساده‌ترین و بی اثر‌ترین کار این است که بگوییم عصبانیت بد است، هم به جسم شما آسیب می‌رساند، هم اطرافیان را از شما فراری می‌دهد و هم قطب‌نمای عقل را از کار می‌اندازد. در هنگام خشم، چهره خود را در آینه بنگرید، ببینید شباهت با درندگان پیدا کرده‌اید! و نگاه کنید که چگونه به خودتان، به اشیاء دور و برتان و خداي ناکرده به اطرافیانتان آسیب‌های شدید و گاه مرگ‌آور زده‌اید. یا سخنان تند و زشتی به زبان آورده‌اید که بذر کینه را در دل‌ها انداخته و عزت و آبرویتان را زیر سؤال برده است. راستی کدام بخش از این اندرزها را فرد خشمگین نمی‌داند؟ او بیش از مشاور، در عمل این پیامدها را دیده که برای درمان نزد درمانگر آمده است. سخنان مشاور که تمام می‌شود نتیجه می‌گیرد: سعی کنید دیگر عصبانی نشوید و اگر بخواهد راهنهایي عملي هم بکند می‌گوید محیط را ترک کنید و با قدم زدن آرامش خود را به دست آورید.
    ما به اینها نصیحت می‌گوییم یعنی خیرخواهی اما راه‌گشایی نیست روان‌شناسي علم شناخت انگیزه‌های رفتار است. خشم چیست؟ خوانده‌ایم یک هیجان است... هیجان‌ها چگونه شکل می‌گیرند و عمل می‌کنند؟ شاید لازم باشد حدود 2000 صفحه بخوانیم و درس بگیریم تا به هیجان‌ها از جمله خشم، علم پیدا کنیم آیا خشم زیاد این فرد، عامل جسمانی (غدد درون ریز، ...) دارد؟ آیا افکار منفی و اسنادهای نادرست آن را پدید آورده است؟ اسنادهای نادرست یعنی چه؟، آیا محصول یادگیری است؟ آیا راهی است آگاهانه برای رسیدن به مقصود خود؟ آیا اعتماد به نفس پایین زمینه‌ساز آن است؟ محرک‌های خارجی چه؟
    یک  دانشجوی روان‌شناسي در طول تحصیل این مطالب را درس می‌گیرد، مطالعه می‌کند به کار می‌گیرد، امتحان می‌دهد و بر آنها مسلط می‌شود، اگر آگاهی‌های دینی داشته باشد آیات و روایات و آموزه‌های دینی را به مدد دانش‌هايی که کسب کرده است، تبیین می‌کند. این التقاط نيست، استفاده از اصول متقن علمی برای فهم نکات دینی است اگر علی علیه‌السلام می‌فرمایند: الغیبة جهدُ العاجز = غیبت کردن تلاش انسان ناتوان است. می‌خواهند بگویند انگیزه و زمینه روانی غیبت کردن ناتوانی فرد است، ناتوانی در ابراز وجود و ناتوانی در کسب موفقیت‌ها و موفقیت‌های اجتماعی، تا این ضعف‌ها از بین نرود ریشه غیبت‌کردن خشکیده نمی‌شود. بعضی‌ها با ژست غرب ستیزی فکر می‌کنند باید روان‌شناسي را رد کرد. حقایق علمی به فرموده آیت الله جوادی آملی را نمی‌توان به دیني و سکولار تقسیم کرد. اگر یک نفر کارشناس دین مجهز به مبانی و روش‌های علمی روان‌شناسی باشد می‌تواند در کنار استفاده از تعالیم مذهبی البته متناسب با مشکل و ظرفیت مراجع، از تعالیم روان‌شناسی مدد بگیرد و مشکل او را حل کند وگرنه تلاش بدون آگاهی‌های علمی اگر به فرموده پیامبر اکرم به افساد کشیده نشود، تأثیری ندارد یا در حد همان جلسه می‌ماند... معتقدم وقتی منِ مذهبی نتوانم براي رفع مشكل اقدامي بكنم، به ياد آوري عذاب هاي الهي مي پردازم. مشکل که حل نمی‌شود بماند احساس گناه و اضطراب و وسواس فکری را در طرف مقابل ایجاد یا تشدید می‌کنم. خوشبختانه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، عده‌ای از فضلای جوان حوزه تحصیلات خود را در رشته روان‌شناسی تا مقاطع کارشناسی ارشد و دکتري ادامه دادند و اینک در مراکز مشاوره حضوری فعال و مؤثر دارند.

    روان‌شناسان غیر مذهبی در بحث سلامت روان چه مؤلفه‌هایی را پیشنهاد می‌کنند؟
    همه آنچه که در پاسخ به سؤال‌های آغازین گفتیم، رویکرد روان‌شناسان غیر مذهبی است؛ یعنی در هیچ کدام، مؤلفه دینی و معنوی را نمی‌بینيم. البته می‌دانید هر مطلبی که به ظاهر مستند به دین نباشد، الزاماً مخالف با دین نیست.

    آیا تمام انسان‌های مذهبی و متدین و باورمند، از سلامت روان برخوردارند؟ به نظر می‌رسد این امر درباره گروه‌های افراطی و بنیادگرا صادق نیست؟
    با بیان نظریه جهت‌گیری دینی آلپورت گفتیم که عده‌ای از دین داران که از دین برای کسب حقیقت و یا افزایش وجهه اجتماعی بهره می‌گیرند، نه تنها از نظر روانی سالم نیستند، بلکه بیش از بعضی مردم عادی که به ظاهر عامل به احکام شریعت عمل نمي كنند گرفتار بیماری‌های جسمی، روانی و اخلاقی می‌شوند. فقط جزم اندیشان و افراطیون خشن نیستند که حلاوت آرامش در کام وجودشان نمی‌ریزد، بلکه به قول حافظ زاهدان خشک ریایی، کسانی که اهل سالوس و تزویرند، نیز هر چند در حفظ ظواهر شرع می‌کوشند اما از سلامت روان زیادی برخوردار نیستند، قرآن در سوره یونس می‌فرماید:
    الا اِن اولیاء الله لا يخوفٌ علیهم و لا هم یحزنون الذین آمنوا و کانوا یتقون. کسانی که ایمان و تقوای مستمر (کانوا یتقون) و خویشتنداری مداوم دارند دچار نگرانی، اضطراب، غمگینی و افسردگی نمی‌شوند.
    یا در سوره انعام می‌فرماید: الذین آمنوا و لم یلبسوا ایمانهم بظلم اولئک لهم الامن و هم مهتدون.
    مؤمنانی که ایمان خود را با بیدادگری و هر نوع رفتار قانون شکنانه نپوشانده‌اند فقط آنان امنیت و آسودگی دارند. می‌بینیم سلامت روان مؤمنان مشروط به شرایطی است که ایمان داشتن یکی از آنهاست و نه همه آن‌شرایط!.

 
  • شفاي از درون: تأثير معنويت بر روند سلامت رواني

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    شفاي از درون: تأثير معنويت بر روند سلامت رواني

    لري کاليفورد ـ ترجمه عليرضا رضايت


    مفهوم معنويت مفهومي شمولگراست و بر هر کسي تأثير مي‌گذارد. اين مفهوم با دين نوعي همپوشاني دارد اما برخلاف معنويت، دين به طور بالقوه نوعي قطعيت و حدود و ثغور دارد و به طور مشخص عدة خاصي آن را اقتباس مي‌کنند. وقتي فعاليت‌هاي معنوي غيرديني را لحاظ مي‌کنيم و کمتر درخصوص استدلال‌هاي مربوط به باورها چون‌وچرا مي‌کنيم، چشم‌اندازي ارزشمند براي کل حوزة سلامت رواني در اختيار خواهيم داشت. شواهد تحقيقاتي نشان مي‌دهند که باورها و اعمال ديني و معنوي از بيماري‌هاي روحي و جسمي و البته ذهني پيشگيري مي‌کنند و توأمان ميزان عود بيماري و علايم وخامت آن را کاهش مي‌دهند از طرفي سرعت بهبودي را تسريع و احتمال بازگشت به حال اوليه را افزايش مي‌دهند. در کنار اينها، اين باورها و اعمال آستانة تحمل ناتواني‌ها و معلوليت‌ها و نيز استرس‌ها را نيز بالا مي‌برند مهم‌تر اينکه عوامل معنوي و ديني به طور معناداري بر اختلالات ذهني تأثير مي‌گذارند.
    ***
    تعريف معنويت
    معنويت واژه‌اي است که در انبوهي از بافت‌ها به‌کار مي‌رود و معنا و کاربرد آن نزد مردمان مختلف، در زمان‌هاي مختلف و فرهنگ‌هاي گوناگون تفاوت دارد. معنويت گرچه قرن‌هاست از طريق و در قالب دين، هنر، طبيعت و محيط خود را نشان داده‌است، اما در عين حال، تجليات اخير اين مفهوم بسيار پيچيده‌تر و متنوع‌تر شده‌است و اين امر سبب شده‌است تا طيفي از واژه‌ها و اصطلاحات براي توصيف و بيان آن به کار گرفته شود. برخي از موضوعات رايج‌تر و عام‌تر در منابع، اين مفهوم را به يکي از کاربردهاي زير معنا کرده و به کار گرفته‌اند:
    • به معناي هدف و مقصد
    • به معناي پيوند يا ارتباط با خود، ديگران و خدا
    • به معناي جست‌وجوي اتحاد و يکپارچگي
    • به معناي جست‌وجوي اميد و هارموني
    • به معناي باور به موجود يا موجودات متعالي
    • به معناي سطحي يا مرتبه‌اي از تعالي يا اينکه حيات ديگري غير از حيات و عمل مادي وجود دارد
    • به معناي آن دسته از فعاليت‌هايي که به زندگي افراد ارزش و معنا مي‌دهند
    در اساس بسياري از اين موضوعات، اين فرض نهفته است که يک فعاليت يا عملکرد غريزي انسان، عملکردي است که مي‌کوشد معنايي از جهان پيرامون ما به دست دهد. معنويت در عين حال وسيله‌اي است که‌ اين معنا به وسيلة آن يافت يا کشف مي‌شود و به حسب سن، جنس، فرهنگ، ايدئولوژي سياسي، سلامت رواني يا جسمي و بسياري از عوامل ديگر تغيير مي‌کند.
    از نگاه عده‌اي، اين وسيله، دين است. آمارها نشان مي‌دهد که از کل جمعيت بريتانيا تقريباً 42 ميليون نفر خود را مسيحي مي‌دانند، يک‌ونيم ميليون نفر مسلمان، بيش از 500 هزار هندو، 340 هزار سيک، بيش از 250 هزار يهودي و شمار قابل‌توجهي نيز پيروان اديان و فرقه‌هاي کوچک هستند. در درون هر يک از اين گروه‌ها طيف وسيعي از سنت‌ها و اعمال وجود دارد که معنويت از طريق آنها تجربه مي‌شود و تجلي مي‌يابد. عمدة تحقيقات مربوط به معنويت و سلامت رواني بر عناصر قابل مشاهده يا سنجش‌پذيرِ ديني (از جمله کليسا، مسجد، معبد، کنيسه، يا زماني که صرف دعا، نماز و مراقبه مي‌شود) مبتني است، در عين حال نه ميليون نفر باقيمانده از جميعت بريتانيا مي‌گويند که به دين خاصي تعلق ندارند و در ميان اين عده، معنويت به اشکال گوناگون وجود دارد.
    سوئين تون بر اين باور است که معنويت به لحاظ معنايي گسترده است و در کل مي‌توان آن را يک نياز انساني دانست که حتي فارغ از ساختارهاي ديني نهادينه‌شده، تأمين مي‌شود. از نگاه او، معنويت تجلي بيروني اعمال دروني روح انساني است. معنويت از يک منظر، بُعد پنهان يا فراموش‌شدة سلامت رواني انسان و ساحت مقدس تجربة انساني است. معنويت حس معنايابي و هدفمندي انسان است که تعلقش به جامعه را معنادار مي‌کند. از آنجا که معنويت در زمان استرس، رنج، بيماري جسمي و روحي، فقدان و خسران، مرگ و مردن اهميت مي‌يابد و برجسته مي‌شود، نه‌تنها در روانپزشکي اهميت دارد بلکه در کل حوزه‌هاي پزشکي نيز بدان بايد توجه شود. معنويت حالتي است که مستلزم الهام‌بخشي، احترام، تقدس، هيبت، معنا و هدف است حتي نزد کساني که به خدا باور ندارند. معنويت آن بُعد از وجود انساني است که به او انسانيت مي‌بخشد. به معناي دقيق کلمه، معنويت شامل جست‌وجوي معنا، غايت حيات، دانش متعالي، روابط معنادار، عشق تعهد، و نيز نوعي حس تقدس (قدسي شدن) است. طبق گزارش سازمان جهاني بهداشت، بيماران و پزشکان ارزش عناصري مانند ايمان، اميد و شفقت را در فرايند شفابخشي مؤثر دانسته‌اند. اين مقوله ذيل چهار عنوان طبقه‌بندي مي‌شود که عبارتند از تعالي، روابط شخصي، رسومات زندگي و باورهاي خاص.
    از منظر معنويت، حيات فرايندي يا سفري است اکتشافي و رو به کمال که طي آن شخص به نوعي پختگي و رشد نائل مي‌شود. صداقت، شهامت، صبر و شکيبايي، تساهل، شفقت، مهرباني، سخاوت، وجد و شادي، اميد و عشق از جمله عناصر و مؤلفه‌هاي مهم معنويت هستند.

    معنويت و سلامت رواني
    در چند دهة گذشته، رويکردي کل‌گرايانه به شناخت افراد، راه را براي تحقيق درخصوص معنويت به‌مثابة يکي از ابعاد شناختي، رفتاري، ميان شخصي و روان‌شناختي انسان هموار کرد. اگرچه در ايدئولوژي‌هاي شرقي (مانند بوديسم)، بين معنويت و سلامت رواني نوعي پيوند برقرار کرده‌اند، شکاف بين دين و علم در غرب در نهايت منجر به علاقة نسبي به ‌اين حوزه در بريتانيا شده است.  اين علاقه به رابطة بين معنويت و سلامت رواني به انحاي گوناگون مورد بررسي قرار گرفته است. محققان در رشته‌هاي مختلف از جمله روانشناسي، روانپزشکي، الهيات، پرستاري و پيري‌شناسي در مورد پيوند بين عناصر مختلف اين دو حوزه وجود انساني تحقيق کرده‌اند. سوئين‌تون مي‌گويد معنويت يک تجربة ميان‌فردي (inter personal)، درون‌فردي (intra personal)، و تراشخصي (trans personal) است که از گذر تجارب افراد و جوامعي که آنها در آن زندگي مي‌کنند، هدايت مي‌شود. به سخن ديگر معنويت واجد عناصر دروني، گروهي، اجتماعي و استعلايي است. بنابراين تعامل آن با سلامت رواني يک شخص به نظر پيچيده، تعاملي و پويا خواهد بود. اگرچه برخي تحقيقات در پي رابطه‌اي خطي (طولي) بين برخي ابعاد و تجليات معنويت و پيامدهاي سلامت رواني هستند، ارزش يک رويکرد تلفيقي جهت شناخت و آگاهي از سلامت رواني شخص مهمي درخور توجه است، در عين حال، بايد در نظر داشت که رابطة بين اين دو رابطه‌اي دوجهته و تعاملي است و قدر مسلم عوامل ديگري نيز بر اين رابطه تأثيرگذار هستند.
    پيامدهاي عملکرد معنوي براي سلامت رواني
    به مدت يک قرن، منافع و مزاياي عملکرد معنوي براي سلامت جسمي مورد بررسي قرار گرفته و مستندسازي شده است. در سطح ابتدايي، برخي از انواع عملکردهاي معنوي سبب افزايش طول عمر آدمي شده است. اخيراً تحليلي از 42 مطالعه درخصوص رابطة بين اخلاق و عملکرد معنوي نشان مي‌دهد افرادي که از ميزان بالايي از دين‌ورزي برخوردارند، در قياس با هم‌نوعان غيرديني خود، عمري طولاني‌تر دارند. تحقيقات ديگر به مزيت عملکرد معنوي براي افراد داراي اختلالات قلبي-عروقي، ايدز و برخي سرطان‌ها پرداخته‌اند.
    در پژوهش‌هاي جديد، 45 درصد از دست‌اندرکاران حوزة سلامت رواني گمان مي‌کنند که دين مي‌تواند محافظ افراد در برابر بيماري رواني باشد. برخلاف فرويد که دين را روان‌رنجوري وسواسي براي انسان مي‌دانست، بايد گفت که ارتباط بين سلامت رواني، دين و معنويت رابطه‌اي پيچيده و گاهي ابهام‌آميز مي‌شود. يکي از الهيدانان مدعي شده است که دين، آخرين تابوي روانپزشکي است و در عين حال بسياري بر اين باورند که‌اين ديدگاه ناشي از عدم توجه به عنصر معنوي دين است.
    اخيراً اين وضعيت تغيير کرده است. در دهة گذشته، الهي‌دانان (معمولاً الهي‌دانان مسيحي) به‌تفصيل در باب ارتباط بين معنويت و سلامت رواني تحقيق کرده‌اند و عدم ارتباط بين اين دو بيش‌ازپيش از سوي کارشناسان ديگر رشته‌ها از جمله روانشناسي، روانپزشکي، پيري‌شناسي و پرستاري زير سؤال رفته است. در 1997 بنياد سلامت رواني آمريکا نخستين پژوهش کاربردي را در حوزة سلامت رواني اجرا کرد و مشخص شد که بيش از نيمي از استفاده‌کنندگان از خدمات مختلف نوعي باور معنوي دارند و اين باورها مثبت و مؤثر بوده و از حيث سلامت رواني براي آنها اهميت دارد. پس از آن از اين افراد خواسته شد تا نقش معنويت و اعمال و باورهاي معنوي و ديني را در زندگي خود توصيف کنند. حاصل توصيفات آنها موضوعاتي از اين دست بود: اهميت هدايت و ارشاد، حس هدفمندي، آرامش، پايه‌ريزي، بيان درددل‌هاي شخصي، ايجاد عشق دروني و حس شفقت نسبت به ديگران. اينها همه عناصري مثبت براي سلامت رواني بودند.
    شواهد جديد در کل، اين تغيير در رويکرد را تأييد مي‌کند و به نوعي به تأثير حفاظتي يا سودمند دين يا معنويت براي سلامت رواني اشاره دارد. اگرچه ‌اين ارتباط بسته به چگونگي بيان معنويت يا اينکه کدام جنبه از آن مورد نظر و سنجش است، متغير است، اما پيوندهاي مثبتي بين برخي سبک‌هاي دين‌ورزي يا معنويت‌گرايي و آرامش عمومي، ميزان رضايتمندي از زندگي و کارکرد عمومي روان‌شناختي کشف شده است. عواملي که ‌اين تأثيرات را به يکديگر پيوند مي‌دهند، به نوعي به جاي يکديگر عمل مي‌کنند. به علاوه، برخي تحقيقات نشان مي‌دهد که يک فعاليت يا عملکرد معنوي يا ديني مي‌تواند بر سلامت رواني افراد مبتلا به افسردگي، اضطراب، اختلال فشار رواني پس آسيبي، شيزوفرني تأثير معناداري بگذارد.

    معنويت و افسردگي
    افسردگي شايع‌ترين مشکل رواني است که عموماً در ميان افراد به چشم مي‌خورد و خود را به اشکال گوناگون رفتاري و رواني و البته به درجات مختلف نشان مي‌دهد. اين اختلال علايم مختلفي دارد از جمله احساس غم و اندوه، خستگي بي‌مورد، کوفتگي، احساس اينکه انجام کوچک‌ترين کارها غيرممکن است، از دست دادن اشتها، نگراني بي‌جهت و زياد، احساس شکست، احساس بي‌دليل گناه، احساس نااميدي و بي‌خاصيت بودن، مشکلات مربوط به خواب (از جمله بي‌خوابي، بدخوابي يا کابوس) و حتي مشکلات جسمي مثل کمردرد يا دردهاي معده. عمدة تحقيقات مربوط به ارتباط بين معنويت و سلامت رواني بر افسردگي متمرکز است. با وجود اين، مطالب ارزشمندي نيز دربارة رابطه بين معنويت و ديگر مشکلات رواني ارايه مي‌دهند. سوئين تون معتقد است افسردگي که نااميدي، نبود معنا و هدف در زندگي و پايين بودن عزت‌نفس از شاخصه‌هاي غالب آن است، اساساً با آنچه بسياري از افراد آن را امر معنوي مي‌نامند، در ارتباط است. او تحقيق کوتاه اما عميقي در مورد شش نفر که به مدت دو سال به افسردگي دچار بودند انجام داده است. هدف اين تحقيق اراية توصيفي کامل از تجارب آنها و کشف اهميت امر معنوي در درمان افسردگي بوده است.
    يکي از موضوعات اصلي برآمده از اين تحقيق، اهميت داشتن معنا و هدف در زندگي است. يکي از شاخصه‌هاي اصلي افسردگي را مي‌توان گذرا‌بودن يا بي‌ثباتي اين بُعد از زندگي شخص دانست. معناداري به افراد کمک مي‌کند تا بر مشکلات رواني فايق آيند. يکي از شرکت‌کنندگان در تحقيق سوئين تون مي‌گويد: «من به معناي فردي در زندگي يا شرايط خودم باور نداشتم. من خوشحال بودم که در اين دنيا هر آنچه براي افراد اتفاق مي‌افتد صبغة شانس و اتفاق دارد. اما انسان بايد باور کند که همة آنچه اتفاق مي‌افتد، در چهارچوبي معنادار رخ مي‌دهد.»
    در عين حال، نبود اين معنا سبب مي‌شود تا فرد نتواند بر مشکلات زندگي فايق آيد. همين شخص مي‌گويد: «من در مرحله‌اي هستم که مي‌توانم باور کنم خدايي هست که به جهان معنا مي‌بخشد در اين صورت، مي‌توانم اميدوار باشم. مشکل آنجاست که من نتوانم اين را باور کنم و اين امر وحشتناک است. و قدر مسلم، مهلکه‌ اينجاست.»
    افسردگي مي‌تواند سبب شود شخص هر آنچه را در آن احساس امنيت مي‌کند زير سؤال برد: من چرا اينجا هستم؟ هدف زندگي‌ام چيست؟ در اين شرايط همان چيزهايي که زماني به شخص کمک مي‌کردند تا زندگي‌اش را معنادار و قابل تحمل کند، از ميان رفته‌اند. اين مسأله شبيه مواجهه با چشم‌اندازي کاملاً نااميدکننده و غم‌آلود است که زماني در آن هر نوع امکان رشد و تکاملي وجود داشت اما اکنون برهوت است. کلمات از بيان اين وضعيت قاصرند. امور و پديده‌ها براي شخص کاملاً تغيير کرده، او آنها را مي‌بيند اما هيچ‌گونه حس و درکي از آنها ندارد. در فرايند پرسشگري، ناگهان ترديد در مورد چيزهايي که پيش‌تر واجد معنا و هدف بودند، بر فرد غالب مي‌شود. در طول فرايند افسردگي، اين عناصر کليدي زندگي کاملاً از منظر شخص ناپديد مي‌شوند. بسياري از سنت‌هاي ديني و معنوي مدعي‌اند به افراد و حيات آنها معنا مي‌بخشند حتي اگر مبتلا به افسردگي و اين وضعيت اسفبار بي‌معنايي و بي‌هدفي باشند. بنابراين يکي از خدمت‌هاي اصلي معنويت به زندگي اين اشخاص «قدرتي» است که آنها به وسيلة آن بتوانند معنا، هدف و اميد ازدست‌رفته را احيا کنند.
    يکي از راه‌هاي احياي معنا از طريق معنويت در زندگي اشخاص مبتلا به افسردگي، درک ايشان و همدلي با آنهاست. تقريباً در تمامي تحقيقات از جمله تحقيق سوئين تون اين درک و همدلي ابزار اصلي و محوري‌اي است که رنج افسردگي از طريق آن به نحو ملموسي کاهش مي‌يابد. اگرچه در برخي موارد دريافت‌کنندگان و مددجويان مي‌گويند که حرف دينداران يا متصديان سلامت رواني را متوجه نمي‌شوند، اما وقتي درک و همدلي وجود داشته باشد، آنها احساس توانمندي بيشتري مي‌کنند. در همين رابطه، يکي‌ديگر از شرکت‌کنندگان تحقيق سوئين تون مي‌گويد: «من به‌شدت نااميد بودم و در عين حال اين وضعيت را نمي‌توانستم قبول کنم. اين مسأله را يک‌بار با پرستارم در ميان گذاشتم. او مسيحي نبود. من چيزهاي زيادي در مورد مسيحيت و ايمان مسيحي به او گفتم، سپس در حالتي قرار گرفتم که مي‌خواستم خودکشي کنم و او سعي مي‌کرد مرا از اين کار باز دارد. (حال که به خاطر مي‌آورم خنده‌ام مي‌گيرد.) من گفتم نمي‌توانم اين وضعيت را قبول کنم و او مي‌گفت نه ‌اين کار تو درست نيست و بايد قبول کني که ‌اين وضعيت گذراست و مي‌تواني آن را قبول کني. اين مسأله براي من عجيب بود، چطور کسي که به مسيحيت باور ندارد، مي‌تواند اين‌گونه مرا از کاري نادرست باز دارد.»
    دعا و نماز از ديگر منابع مهم معنا و اميد در زندگي هستند که در سنت‌هاي معنوي رواج دارد. به نظر مي‌رسد وقتي که افسردگي سبب مي‌شود افراد از لحاظ فکري با دين و ايمان خود چالش کنند، عناصر آييني، نمادها و عادات معنوي و ديني که در پيوند با سنت‌ها هستند مي‌توانند شخص را در تحمل شرايط سخت ياري کنند. اگرچه به لحاظ فکري و حسي ممکن است شک و ترديدهاي زيادي داشته باشيد، اما مي‌توانيد آنها را در مراسم عبادت و آيين نماز با ديگران قسمت کنيد (به نوعي در ميان بگذاريد). اين امر خود نوعي متجلي کردن ايمان است، حتي وقتي که ذهن يا حس شما نمي‌تواند يکسره ‌ايمان را بپذيرد. افزون بر پژوهش سوئين تون، شماري از مطالعات هستند که ابعاد مختلف معنويت و افسردگي را از حيث کمّي بررسي کرده‌اند. هاج چهار بُعد از معنويت را توصيف مي‌کند و معتقد است هر يک از اين ابعاد رابطه‌اي خطي و معکوس با افسردگي دارند. اين ابعاد عبارتند از معناي زندگي، ارزش‌هاي ذاتي، باور به امر متعالي و جامعة معنوي.
    از نگاه کساني که از طريق دين يا معنويت زندگي را معنادار يا هدفمند مي‌دانند، حضور در کليسا اغلب (البته نه هميشه) با سطح پاييني از افسردگي همراه است و اين مسأله در مورد بزرگسالان، کودکان و جوانان صادق است. يکي از راه‌هاي شناخت اين تأثير، اين احتمال است که برخي جوامع ديني، بر مؤلفة جماعت تأکيد دارند و اين مسأله بر فايق آمدن بر افسردگي تأثير مي‌گذارد. لذا اين خود يک مکانيسم به شمار مي‌رود. همچنين عمدة تحقيقات نشان مي‌دهند که دينداران يا افرادي که به نوعي با حوزة دينداري سروکار دارند و وجود مجموعه‌اي از ارزش‌ها را تأييد مي‌کنند، کمتر در معرض خطر ابتلا به افسردگي هستند. آمارها نشان مي‌دهد که به ازاي هر 10 درصد افزايش در دين‌ورزي، 70 درصد ابتلا به افسردگي کاهش مي‌يابد. به طور خلاصه مي‌توان گفت که بسياري از مؤلفه‌ها و عناصر معنويت در کاهش علايم افسردگي مؤثرند و در عين حال ميزان آرامش رواني را به طور کلي افزايش مي‌دهند.

    معنويت و اضطراب
    مطالعات مشابه به ارتباط بين معنويت و اضطراب يا استرس پرداخته‌اند. علايمي که عموماً با اضطراب ارتباط‌ دارند عبارتند از علايم حسي، فکري، جسمي يا اجتماعي. اين علايم شامل احساس شرم، غم، تنهايي، مشکل در تمرکز يا عدم توانايي در فراگيري جزئيات تازه، افزايش تپش قلب و تنفس بالا، مشکلات در خواب و مشکلات مربوط به غذا خوردن، درک و دريافت اجتماعي، انزوا يا پرهيز بي?جا و ميزان نامعقولي از پرخاشگري. افزون بر اين، برخي محققان معتقدند که استرس و اضطراب مي‌تواند علايم معنوي نيز داشته باشد که عبارتند از:
    ازدست دادن معنا در زندگي، افکار و اعمال وسواسي، حس بي‌تفاوتي و از خود بيگانگي، نبود باور معنوي پيشين، بي‌معنا بودن آينده، ترس از مرگ، ترس از پيامدهاي گناه يا رفتار بد و نامطلوب از نگاه دين، عدم توانايي در توجه و تمرکز بر «خدا» يا انجام «مراقبه».
    يکي از حوزه‌هاي رايج‌تر پژوهشي در اين زمينه، به ارتباط بين اضطراب و معنويت در ميان افرادي پرداخته است که به بيماري‌هاي مزمن يا خطرناک (مهلک) مبتلا هستند. به عنوان مثال در يکي از اين مطالعات، بيماران پيوند قلب که در کليسا حضور داشتند غالباً کمتر اضطراب داشته‌اند و عزت‌نفس‌شان در قياس با کساني بيشتر بود که به کليسا نمي‌رفتند يا کمتر مي‌رفتند. به علاوه، در يکي از پژوهش‌ها بررسي شده‌است که‌ آيا معنويت‌ورزي و باور و مکانيسم‌هاي معنويِ حل مشکل مي‌تواند تغيير در ميزان اضطراب را در ميان زناني توجيه کند که به سرطان رحِم مبتلا هستند. دانشمندان دريافتند که اضطراب در ميان کساني شايع‌تر است که از مکانيسم‌هاي معنوي حل مشکل مثبت استفاده نمي‌کنند. اين مسأله به طور خاص در مورد زنان جوان‌تري شايع‌تر است که بيماري در آنها بسيار پيشرفت کرده نيز صادق است. رابطة ميزان پايين اضطراب، با فعاليت و عملکرد معنوي در اجتماعات ديگر نيز بررسي شده است، از جمله کساني که در مراحل ديگر حيات به بيماري دچار مي‌شوند، زنان مبتلا به سرطان پستان، افراد ميانسال و مبتلا به بيماري‌هاي قلبي و کساني که عمل ستون فقرات را انجام داده‌اند.
    يکي از فعاليت‌هاي معنوي که در اين اجتماعات مورد بررسي قرار گرفته نماز (دعا) يا مراقبه است اين نوع فعاليت‌ها در سلامت رواني افراد تأثير بسزايي دارد. به عنوان مثال در پروژة معنويت Somerset، يکي از مصاحبه‌شوندگان گفته است که نماز مکانيسم مهم او براي فايق آمدن بر مشکلات است: «خدا همچون دوست من است، من با او درددل مي‌کنم، او بارها را از دوش من برمي‌دارد و من خلاص مي‌شوم.»
    يوگا و مراقبه نيز با بهبود سلامت رواني و کاهش اضطراب مرتبطند. با وجود اين، تحقيقات اندکي درخصوص پيوند بين يوگا/مراقبه و اضطراب انجام گرفته است. بررسي‌هاي نظام‌مند اخير نشان مي‌دهد که هشت مطالعه به طور خاص به تأثير يوگا بر اضطراب پرداخته‌اند و چنين نتيجه گرفته‌اند که اگرچه نتايج اميدوارکننده است اما ميزان ناکارآمدي روش‌شناختي به ‌اين معناست که تحقيقات بيشتري در اين زمينه نياز است. تحقيقات نشان مي‌دهد زناني که دوبار در هفته در کلاس‌هاي يوگا حاضر مي‌شوند و هربار 90 دقيقه يوگا مي‌کنند، در قياس با بقية افراد تا 60 درصد قادرند بر اضطراب خود غلبه کنند. با اين همه گفتني است که ميزان اثربخشي اين فرآيندها در کاهش ميزان اضطراب بستگي به شيوة عملکرد معنوي دارد. به عنوان مثال، اضطراب بالا اغلب در ميان کساني به چشم مي‌خورد که تربيت ديني نامتناسب و سختگيرانه دارند و در عين حال، استرس‌هاي عاطفي نيز عمدتاً در ميان افرادي غالب است که به لحاظ معنوي به قدر کافي رشد نکرده‌اند و باورهايشان افراطي و متعصبانه است. در مقابل کساني که به لحاظ معنوي در مسير درست و کمال حرکت مي‌کنند اضطراب کمتري را تجربه مي‌کنند.
    در مجموع اين تصوير هنوز کامل نيست. بسياري از محققان که ‌اين قبيل رابطه‌ها را بررسي کرده‌اند، از سنجه‌هاي معنوي استفاده مي‌کنند که داراي متغيرهاي بالقوه و متناسب هستند. اگرچه به طور کلي مي‌توان به نقش و ارتباط معنويت در کاهش علايم احساساتي مانند اضطراب خوش‌بين بود اما براي اثبات هرچه بيشتر ماهيت درست اين ارتباط و نقش به مطالعه و پژوهش بيشتري نيازمنديم.  
    معنويت و اختلال فشار رواني پس‌آسيبي
    اين اختلال نوعي واکنش تأخيري به يک تجربة حياتي آسيب‌زا مانند جنگ، تروريسم، سانحة هوايي، تصادف، بلاي طبيعي، سوء مصرف روان‌شناختي، فيزيکي، جنسي، يا عاطفي است. شواهد نشان مي‌دهد که دين و معنويت در زمان بحران، آسيب و اندوه بسيار براي افراد ارزشمند است. البته تحقيقات چشمگيري درخصوص ارتباط بين اختلال فشار رواني پس‌آسيبي و معنويت انجام نگرفته است. در عين حال، شاو (2005) در بررسي ادبيات موجود در اين زمينه، يازده پژوهش را شناسايي کرده‌است که ارتباط بين دين، معنويت و مشکلات مربوط به سلامت رواني آسيب‌زا را بررسي کرده‌اند. نگاهي به ‌اين يازده پژوهش، سه يافتة اصلي را در پي دارد. نخست اينکه ‌اين مطالعات نشان مي‌دهند که دين و معنويت معمولاً (البته نه هميشه) براي افراد در مواجهه با عواقب آسيب مؤثرند. دوم اينکه آنها نشان مي‌دهند تجارب آسيب‌زا مي‌تواند منجر به تعميق دين يا معنويت شود. سوم اينکه، فايق آمدن بر مشکل به کمک دين، گشايش ديني، سهولت در مواجهه با پرسش‌هاي وجودي، مشارکت ديني و دين‌ورزي ذاتي نوعاً با احياي پسا‌آسيبي ارتباط دارند.
    يکي از شيوه‌هاي معنوي که سبب کاهش استرس و علايم مربوط به آن در ميان بازماندگان جنگ مي‌شود، مراقبه روي واژه يا عبارتي است که ارزش معنوي دارد (که معمولاً مانترا ناميده مي‌شود). محققان در پژوهشي از 62 مددجو خواستند که در اين نوع مراقبه براي مدت 90 دقيقه در هفته شرکت کنند که‌ اين فرآيند 5 هفته به طول انجاميد. آنها نتيجه گرفتند که تکرار مانترا به طرز معناداري علايم استرس، اضطراب و عصبانيت را کاهش و کيفيت زندگي و آرامش معنوي را افزايش داد. اگرچه نويسندگان دريافته‌اند که وجود نمونة بزرگ‌تر و گروه کنترل براي اثبات مزاياي اين نوع مراقبه ضروري است، مکانيسم‌هاي احتمالي که ذيل اين تأثير نهفته است، به طور کامل مورد بررسي قرار نگرفته‌اند.
    يکي از شاخه‌هاي پژوهشي نشان مي‌دهد که تأثيرات آسيب روي سلامت رواني را از طريق چشم‌اندازي وسيع‌تر که شامل بهبودپذيري، احيا و صدمه و نشانه‌شناسي مي‌شود بهتر مي‌توان تشخيص داد. اين چشم‌انداز وسيع‌تر توجيه‌کنندة احتمال پيامدهاي مثبت پس از تجربه آسيب (از جمله خوداکتشافي، احساس نيل به معناي تازه در زندگي، و افزايش قوت و قدرت دروني) است. اين تغيير که شامل پيامدهاي مثبت براي آسيب است، سبب شده‌است تا دانشمندان در مورد عواملي که‌ اين وضعيت را تقويت مي‌کنند و احتمال آن را بالا مي‌برند، بيشتر مطالعه کنند. به عنوان مثال، در يکي از پژوهش‌ها از مدل برابري ساختاري براي آزمودن ميزان رشد پساآسيبي استفاده شده است. نمونه‌اي از مددجوياني که مبتلا به اچ. آي. وي بودند، پرسش‌نامه‌هايي را پر کردند که در آنها در مورد عوامل مؤثر در ارتباط با رشد شخصي پرس‌وجو شده بود. معنويت و حمايت اجتماعي با رشد پساآسيبي ارتباط دارد. در عين حال، نبود اطلاعات و داده‌هاي کيفي به ‌اين معناست که شناخت دقيق نوع تعامل و تأثير متقابل بين اين عوامل، امري دشوار است. در يکي از مطالعات کيفي، به ارتباط مسائل مربوط به احياي زنانِ داراي اختلالات رويدادي که از آسيب سالم مانده‌اند، مي‌پردازد. در مصاحبه‌هاي نيمه‌ساختاري، از 27 زن بازمانده از آسيب خواسته شد تأثيراتي را توصيف کنند که اهميت بسزايي در حفظ و احياي آنها داشته‌اند. هفت موضوع در اين تحليل شناسايي شد که چهار موضوع احيا را تأييد کرد و سه موضوع همچنان مانع بود. آن موضوعاتي که احيا را تأييد کردند و موجب رشد پساآسيبي شدند، عبارت بودند از ارتباط، خودآگاهي، حس هدفمندي و معنا و معنويت. زنان اين پژوهش گزارش کردند که اگرچه روابط مراقبتي ابزار حمايتي خوب و مهمي براي حفظ احيا بوده است اما برخي از اين روابط سبب افزايش استرس‌هاي عاطفي و مانع احيا مي‌شوند.

    معنويت و شيزوفرني
    در روانپزشکي، شيزوفرني نوعي بيماري رواني پايا و شديد به‌شمار مي‌رود که شاخصة آن توقف تشخيص، ادراک و احساس است. اين امر بر زبان، فکر، ادراک، احساس و شناخت فرد از خود تأثير مي‌گذارد. مجموعه‌اي از علايم اين بيماري عبارتند از نشانه‌هاي رواني مثل شنيدن صداهاي دروني يا تجربة حس‌هاي ديگر که ربطي به منبع مشخصي ندارند و تلقي‌هاي نامعمول و اسناد چيزهاي نامعمول به حوادث معمول، باورهاي غلط و غيره. علامت واحد خاصي را نمي‌توان در اين‌باره شناسايي کرد بلکه مجموعه‌اي از نشانه‌ها و علايم به همراه کارکرد ناسالم اجتماعي و فکري در کار است.
    براي بسياري از کساني که با شيزوفرني زندگي مي‌کنند، دين و معنويت نقش مهم و مؤثري دارد. در تحقيقي که در مورد تأثير دين و معنويت بر فايق آمدن بر مشکلات افراد مبتلا به شيزوفرني مزمن انجام شده، آمده است که دين نقش محوري در فرآيند بازسازي فهم از «خود» و احيا دارد. يافتة ديگر آن است در افرادي که مشترکاً داراي ارزش‌هاي ديني با خانواده خود هستند، دين‌ورزي مي‌تواند عاملي حمايت‌کننده و وحدت‌بخش باشد. تحقيقات ديگر نشان مي‌دهد که افراد مبتلا به شيزوفرني در باورها و اعمال ديني نوعي اميد، معنا و آرامش را مي‌يابند. برخي افراد از سوي جامعة ديني حمايت و از طريق اعمال معنوي احيا مي‌شوند و به وسيلة باورهايشان قوت و قدرت مي‌گيرند. در عين حال برخي ديگر از جامعة معنوي و ديني طرد مي‌شوند، فعاليت‌هاي معنوي را باري بر دوش خود حس مي‌کنند. در پروژة معنويت Somerset، در مورد مسألة شيزوفرني، چند تجربه اتفاق افتاد که از شرکت‌کنندگان در تحقيق نقل مي‌کنيم:
    «چيزهايي که در درون روح و نفس من در جريان بود قطعاً فراتر از هر نوع تجربه‌اي است.»
    «اين تجربه، تجربة جهنم و بهشت بود. عمق و نهايت نااميدي بود اما گاهي از آن لذت مي‌بردم. سرشار از محتواي ديني بود. تصور مي‌کردم که گويا جسمم به صليب کشيده شده و همچون عيسي مصلوب شده‌ام. هولناک‌تر از هر هراسي بود که بشر تجربه کرده است.»
    دغدغه‌اي که افراد در پروژة معنويت Somerset مطرح مي‌کنند، در ديگر مطالعات کيفي نيز بازتاب داشته است. به عنوان مثال، گزارش سوئين تون از ديويد 26 ساله که مبتلا به شيزوفرني است به مددجويان سلامت رواني در برابر غفلت از اهميت ارزش معنويت شخصي هشدار مي‌دهد. از نگاه ديويد، معنويت او شکلي از زباني است که او براي بيان تمايلش جهت جست‌وجوي معنا و هدف زندگي از آن استفاده مي‌کند، در واقع زباني که به کار مي‌برد برايش بسيار حايز اهميت است. حتي توهم‌هاي ديويد نيز چيزي فراتر از پاتولوژي صرف است.
    دين و معنويت در زندگي بسياري افراد مبتلا به شيزوفرني اهميت دارد و در بسياري موارد به نظر مي‌رسد که منافع قابل‌توجهي در تحمل بيماري و بهبود آن براي آنها دارد. اما در عين حال، ماهيت دقيق اين منافع و مکانيسم‌هايي که آنها به کار مي‌برند، کاملاً شناخته‌شده نيست و نيازمند تحقيق است. در مورد اينکه چه زماني، چرا و براي چه کساني ابعاد مختلف معنويت مؤثر و مفيدفايده خواهد بود، بايد بيشتر تحقيق کنيم.
    معنويت و رنج
    از نگاه برخي افراد، تأثير تجربة يک اختلال مربوط به سلامت رواني به نوعي تجربة رهايي‌بخشي يا دگرگوني است به ‌اين معنا که ‌اين مسأله در نهايت منجر به حس عميق‌تري از خوداکتشافي يا قوت و قدرتمندي مي‌شود. اين مسأله برخلاف يا حتي به دليلِ ابعاد منفي اين تجربه است. به‌ اين ترتيب، رنج که اغلب با مشکلات مربوط به سلامت رواني در ارتباط است، به گونه‌اي تفسير مي‌شود که کل تجربه را به‌مثابة سفري مي‌بيند که اميد را شکوفا مي‌کند: «با وجود اين من متقاعد شدم که افسردگي مي‌تواند يک سفر تلقي شود، سفري سخت و پرمشقت که در آن بايد حتي براي نابودي آماده بود تا به زندگي دوباره رسيد.»
    در اين چشم‌انداز راه‌هايي وجود دارد که در آن اديان مختلف رنج را تعريف مي‌کنند. به عنوان مثال، بوديسم رنج را در بطن جهان و وضعيت انسان قرار مي‌دهد. از منظر اين دين، رنج توأمان در دو بُعد جسمي (بيماري، جراحت، و مرگ) و رواني (ناراحتي، غم، ترس، اضطراب، نااميدي) وجود دارد و از طرف ديگر، رنج ريشه در ميل و تعلق به امور و اشياي گذرا و ناپايدار دارد. توقف رنج از طريق قطع اين ميل و تعلق امکان‌پذير است و حقيقت در واقع راه هشت مرحله‌اي است که به تدريج بايد طي شود و در نهايت به نيروانا مي‌رسد. از اين منظر، هر رنجي که در ارتباط با سلامت رواني با آن مواجه مي‌شويم، در نهايت مي‌تواند منجر به «خودبهبودي» شود و همه‌چيز در نيروانا (آزادي از تمام غصه‌ها و غم‌ها، دردسرها، پيچيدگي‌ها، و مفاهيم دوگانه و متناقض) آرام مي‌گيرد.
    اديان ديگر رويکرد متفاوت به رنج دارند. به عنوان مثال مسيحيت تعليم مي‌دهد که رنج از اقتضائات حيات است و کتاب مقدس توجه ويژه‌اي به آن کرده‌است. کتاب ايوب منحصراً به ‌اين مقوله مي‌پردازد. اما برخلاف بوديسم، مسيحيت رنج را نظم طبيعي اشيا نمي‌داند. بلکه رنج ناشي از غلبه شر و آنتي‌تزِ ملکوتي است که خدا در آن هر نوع ترسي را از پيش چشمان‌شان برمي‌دارد. در آنجا هيچ مرگ و اندوه و شيون و دردي نيست چراکه نظم پيشين اشيا از ميان رفته است.  
    اگرچه مسيحيت تعليم مي‌دهد که رنج وجود دارد اما خاطرنشان مي‌کند که از طريق دو مکانيسم مي‌توان آن را مغلوب کرد. نخست اينکه رنج مؤمن را قادر مي‌کند تا رنج مسيح و مصيبت او را دريابد و دوم اينکه نوعي استقامت، شخصيت و در نهايت، اميد را به وجود مي‌آورد. از نگاه برخي، رنج در ارتباط با مشکل مربوط به سلامت رواني در پرتو اين قبيل تعاليم تفسير مي‌شود. اين مسأله مؤمن را آرام مي‌کند و به او مي‌فهماند که اميد چشمه‌اي است که هيچ‌گاه خشک نخواهد شد و اين وضعيت وخيم پايدار نخواهد ماند.
    برخي افراد مي‌توانند رنج خود را مجدداً به گونه‌اي تفسير کنند که به زندگي خود معنا و هدف بخشند. اما ديگران نسبت به تفسير رنج خود حساسند خاصه اگر به باورهاي معنوي‌اي معتقد باشند که رويدادهاي منفي را حاصل صفات بد دروني مي‌دانند. به نظر مي‌رسد که برخي تجليات معنويت در ارتباط با تقويت سلامت رواني، مؤثر‌تر از برخي ديگر باشند و فرد را قادر مي‌کنند که بر آسيب‌هاي سلامت رواني فايق آيد. عده‌اي به‌درستي بر آن‌اند که شفا ناشي از دخالت امر الوهي است. در عين حال بايد گفت که افزون بر اين، مزاياي معنويت براي سلامت رواني مي‌تواند از طريق مکانيسم‌ها و طرق گوناگوني حاصل شود.                                       
    منبع:
    Culliford. i. (2006), Spritual Care and Psychiatric Treatment: An introduction in advances in Psychiatric Treatment, 8, 249 - 261.

 


صفحه 1 از 6