خطا
  • DB function failed with error number 1194
    Table 'jos_session' is marked as crashed and should be repaired SQL=SELECT guest, usertype, client_id FROM jos_session WHERE client_id = 0

اطلاعات حکمت و معرفت

  • ويژه يكصدمين شماره ماهنامه اطلاعات حكمت و معرفت

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    ويژه  يكصدمين شماره ماهنامه  اطلاعات حكمت و معرفت

    انشاء الله  رحمتي


    خداي را سپاس مي‌گويم كه با عنايت حضرتش و همه سبب‌سازي‌هايش اينك شاهد انتشار صدمين شماره اطلاعات حكمت و معرفت هستيم. اين موفقيت را به همكاران عزيزم در مؤسسه اطلاعات، تحريريه مجله و مديران بخش‌هاي مختلف مجله تبريك مي‌گويم. در همة اين سال‌ها مرهون همه محققان، مؤلفان و مترجماني بوده‌ايم كه دستاورد تلاش‌هاي ارجمندشان را در اختيار مجله براي انتشار قرارداده‌اند و قدردادن همه اين عزيزان و خوانندگان فرهيخته كه سرمايه‌هاي اصلي مجله‌اند، هستيم. و همه سعي مجله بر آن بوده و خواهد بود كه ارتباط شايسته‌اي ميان اين دو گروه برقرار شود و ارتقائي در نحوه و سطح گفتگوهاي فكري معاصر در ايران اسلامي حاصل شود.
    به همين مناسبت فرصت را مغتنم مي‌شمارم و كلامي چند دربارة روش و منش فكري اين نشريه بيان مي‌دارم. عموماً هرگونه تعليمي، بايد خويش را به داوري علم منطق بسپارد. زيرا اصولاً تعليم در قالب قواعد كلي جريان مي‌يابد و اين قواعد كلي مبناي استدلال‌هايي قرار مي‌گيرند كه مي‌توان دربارة صحت و سقم‌شان داوري كرد. و بديهي است كه آئين‌نامه‌ لازم براي داوري در اين خصوص، هماني است كه در قالب علم منطق تدوين شده يا بهتر است بگوئيم به عنوان موهبتي ارجمند از جانب خداوند در اختيار بشر قرار گرفته است. اطلاعات حكمت و معرفت نيز با توجه به اينكه به نوعي عهده‌دار تعليم است، طبعاً بايد نسبت خويش را با علم منطق مشخص سازد. بديهي است كه اين داوري بحث دراز دامني است و حق همه مخاطبان مجله است كه در اين سال‌ها هميشه از داوري‌هاي‌شان بهره برده‌ايم و در ‌آينده نيز اميد است كه آن را از ما دريغ نكنند.
    در اينجا براي آنكه به نوعي نسبت كار ما با علم منطق مشخص شود و هم خود ما بتوانيم به قوّت و ضعف كارمان واقف شويم و هم ديگران بتوانند آنها را به ما يادآور شوند، به يك مطلب نسبتاً كلي مي‌پردازم. در علم منطق (در تقرير سنتي آن) هم درباره صورت استدلال‌هاي ما داوري مي‌شود (منطق صوري) و هم در مورد مادة آنها (منطق مادي). در منطق مادي (هر چند كه ممكن است امروزه مباحث اين علم در ذيل رشته‌هاي ديگري چون معرفت‌شناسي، فلسفه علوم و... مطرح شود) انواع استدلال‌ها به حسب مواد به كار رفته در‌ آنها به پنج قسم برهان، مغالطه، جدل، خطابه و شعر تقسيم مي‌شود (صناعات خَمس). استدلال مغالطي اساساً مردود است. در حقيقت اين صناعت نه به خاطر فايدة ذاتي‌اش، بلكه به خاطر فايده عارضي‌اش آموخته مي‌شود، به همان سان كه پزشك به تحقيق درباره آفات و امراض مي‌پردازد با اين هدف كه در نهايت راه جلوگيري از آنها را بياموزد. اما چهار صناعت ديگر، داراي فايده ذاتي‌اند و جامعه بشري براي بقاء و بالندگي خويش سخت به آنها نيازمند است. ليكن اين صناعات در صورتي پاسخگوي نياز جامعه‌اند كه هر يك در جاي خود و در حدود تعريف شده خود مورد استفاده قرار بگيرند و البته استفاده نابجا از هر يك و يا استفاده از هريك به جاي ديگري، خود از مصاديق مغالطه است.
    در حقيقت اينها صناعات يا مهارت‌هاي علمي‌اي هستند كه هريك در جاي خود بسيار ارجمند است. ليكن بايد از درآميختن آنها سخت برحذر بود، وگرنه درآميختن آنها رنج ما را براي رسيدن به حقيقت يا حتي دستيابي به مصلحت حقيقي را برباد مي‌دهد. اين سه صناعت هم در غايت و هم در موضوع (ماده استدلال) با هم تفاوت دارند.
    غايت برهان دستيابي به يقين به معناي "باور صادق مطابق با واقع" يا لااقل «باور صادق موجه» است، در حالي كه جدل به اِسكات (ساكت كردن) خصم (طرف مقابل) و غلبه يافتن بر او مي‌انديشد و خطابه به اقناع مخاطب. به لحاظ ماده نيز، مواد و مقدمات استدلال برهاني فقط از يقينيات تشكيل مي‌شود حال آنكه كه در مقدمات جدل و خطابه از مقدمات غيريقيني مانند مسلّمات و مقبولات، مخيّلات نيز مي‌توان استفاده كرد. و يك تفاوت اساسي كه ميان برهان و دو صناعت ديگر وجود دارد، اين است كه جدل و خطابه همواره ناظر به غير است، به اين معنا كه هدف آنها به تسليم واداشتن ديگري يا اقناع اوست و اما برهان هم ناظر به خود فرد اقامه كننده آن است و هم ناظر به ديگران، و حتي مي‌توان گفت در وهله اول ناظر به خود اوست. زيرا از ميان همه صناعات فقط هدف برهان كشف حقيقت است و آدمي حقيقت را در وهله نخست براي خودش و براي نجات خودش جستجو مي‌كند و پس از آنكه بدان دست يافت، در پي تعليم آن به ديگران برمي‌آيد. به هرحال در تعريف برهان مي‌توان گفت: «قياسي است مركب از مقدمات يقيني و داراي تركيب صوري صحيح كه نتيجه‌اي يقيني از‌ آن حاصل مي‌آيد.» مي‌دانيم كه اقسام استدلال به لحاظ صورت عبارت است از قياس، تمثيل و استقراء. و نزد اهل منطق و فيلسوفان علم اين بحث به طور جدي مطرح است كه تمثيل و استقراء صورت استدلالي‌شان به گونه‌اي است كه مفيد يقين نيستند.
    دليل اصلي سوء فهم‌ها و از جمله دلائل سوءرفتارها در شرايط كنوني جهان و جامعه ما، اين است كه صاحبان انديشه به عمد يا غيرعمد، شرايط منطقي (صوري و مادي) تعليم را رعايت نمي‌كنند و بنابراين به انواع مغالطات دچار مي‌شوند. در صورتي از صناعات ديگر، جدل و خطابه و حتي شعر نيز فايده‌اي راستين حاصل مي‌شود كه آنها نيز در نهايت به برهان برگردند و در خدمت برهان باشند. زيرا آن صناعات نيز در نهايت ارزش ابزاري دارند و ارزش ذاتي فقط از آن برهان است. اگر بپذيريم كه هيچ مصلحتي برتر از حقيقت نيست و فقط حقيقت، نجات‌بخش است، بنابر اين آن صناعات نيز بايد در خدمت همين قرار بگيرند و فقط در حكم واسطه‌هايي براي بيان حقيقت مطابق با سطوح مختلف درك باشند و براي درك خود حقيقت زمينه‌سازي كنند. و آيه كريمه‌اي نيز كه همواره بدان استناد مي‌شود، ناظر به همين است: «اُدعُ إلي سبيلِ رَبِّكَ بالحكمة و الموعظة الحسنه و جادِلْهُمْ بالتي هي احسن»، «با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت كن و با آنها به شيوه‌اي كه نيكوتر است، مجادله نماي» (نحل، 125).

 
  • فلسفه از راز و رمز تا سبزي فروشي ها

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    فلسفه از  راز و  رمز تا سبزي فروشي ها

    گفت‌وگو با عبدالحسين آذرنگ*
    منيره پنج تني


    در سال هايي که در مطبوعات فعاليت مي کنم و در برخي از حوزه هاي تخصصي مورد علاقه ام پژوهش هاي مختصري انجام مي دهم، رابطه ميان فلسفه و ژورناليسم برايم چالش برانگيز بوده است. اين که فلسفه خوانده باشي و روزنامه نگاري کني و اين که بخواهي هم پژوهشي با مخاطب اندک انجام دهي و هم در حوزه عمومي تر بنويسي، اندکي متناقض به نظر مي رسد. طرح اين دغدغه از آن جا نشأت مي گيرد که منتقدان درباره رابطه ميان فلسفه و ژورناليسم موضع گيريههاي متفاوتي دارند. دستههاي آن را سطحي و برخي آن را ضروري مي دانند. براي بررسي اين رابطه دوگانه نزد عبدالحسين آذرنگ رفتم که بارها بارها با او گفت و گو کردههام و مي دانستم صريح و بي پرده، مختصر و مفيد سخن مي گويد.
    ***
    عدههاي بر اين نظرند که آب فلسفه و ژورناليسم با هم در يک جوي نمي رود، فلسفه مي خواهد در اعماق شنا کند و ژورناليسم به سطح مي پردازد و بيشتر شبيه اقيانوسي است به عمق يک سانتي متر. به نظر شما رابطه ميان اين دو چگونه است؟
    بنده با احکام کلي جدّاً مخالفم. نمي شود چيزي هم کلّي باشد، هم درست. فلسفه با هيچ چيز در تعارض نيست، مگر با ساده و سطحي نگري. ژورناليسم هم الزاماً نه ساده نگر است، نه سطحي نگر. اگر ژورناليسم در دوره هايي و در جاهايي به ابتذال دچار مي شود، دلايلش را نه در سرشت روزنامه نگاري که در جاهاي ديگري بايد جست، به ويژه در عرصهههاي فرهنگ، سياست و جامعه.

    رابطه ميان فلسفه و ژورناليسم در کشورهاي ديگر چگونه است؟ آيا فلسفه به معنايي که در «صفحات انديشه» روزنامه هاي ما حضور دارد، در روزنامه هاي غربي جايگاهي دارد؟
    از همه کشورها اطلاع ندارم، اما در چندين کشوري که ديده ام و تا جايي که توانسته ام روزنامه هايشان را بررسي کنم، انواع نشريه ها را در سطوح مختلف مي توان ديد. در هر جامعههاي انواع متخصصان درباره انواع مسائل نظر مي دهند. فيلسوفان و انديشمندان هم درباره هنر، ورزش، فيلم هاي سينمايي، آموزش و پرورش، اداره پارک ها، نظافت شهري، آلودگي هوا، مسائل جوانان و بسياري مسائل ديگر فرهنگي، اجتماعي، عمومي اظهار نظر مي کنند و نظرشان در جرايد چاپ مي شود. پيداست فيلسوفي که درباره مسئله اي عمومي در روزنامه نظر مي دهد، با زباني صحبت مي کند که براي مخاطبان مفهوم باشد، در عين حال که حرف هايش از عمق و تامل برخوردار است. کتاب هستي و نيستي ژان ـ پل سارتر را فقط کساني مي توانند بفهمند که با فلسفه وجودي و فلسفه خوب آشنا باشند، اما گفته هاي فراواني که از سارتر به مناسبت هاي مختلف در روزنامه ها چاپ شده است، براي فرانسوي هاي روزنامه خوان و غير فرانسويان فرانسه دان به خوبي قابل فهم است. خوشا به حال جامعه اي که متفکرانش با جامعه و با زبان و بياني مفهوم در جرايد حرف بزنند. اين، به راستي سعادت است. بي سعادتي آنجاست که ژورناليسم بخواهد با انتشار مطالبي در جرايد، که فقط اهل انديشه و مجهز به مباني لازم، و آن هم در خلوت و با تمرکز کامل مي توانند بخوانند و بفهمند، به طرزي تصنعي خود را عميق، پيشرو، يا سطح بالا نشان دهد. مثلاً يک صفحه را به ديدگاه هاي هابرماس يا ژيژک اختصاص دهد، آن هم با زبان و اصطلاحاتي که فقط در منابع صرفاً فلسفي مي توان ديد. پيداست که سزاي اين ارائه نابجاي انديشه فلسفي پيچيدن سبزي در آن نشريه است، تره و جعفري لاي ژيژک در نشريه اي جهان سومي!

    جملات آخر شما تصويري را جلوي چشمم آورد که تقريبا هيچ گاه فراموش نمي کنم. سال 87 ستون ثابتي با عنوان تنديس واره هاي خرد در روزنامه همشهري داشتم که متناسب با زادروز و روز مرگ فيلسوفان، يادداشت کوتاهي درباره زندگي و آرايشان مي نوشتم. يک روز که رفته بودم سبزي بخرم، فروشنده سبزي ها را در يادداشتم که درباره مالبرانش بود بسته بندي کرد. حال عجيبي داشتم و با خودم گفتم واقعا شايد ارزشش بيشتر از اين هم نباشد! چند روز بعد هم در هواي باراني ديدم که نگهبان يکي از روزنامه ها روي صفحه اي ايستاده که در آن درباره ديلتاي نوشته بودم. شايد نوشته هاي من هم به سزاي شان رسيدند. بيش از اين افشاگري نکنم استاد! بگذريم. گاه برخي از استادان فلسفه به برخي ديگر خرده مي گيرند که چرا وارد حوزه روزنامه نگاري شده اند و با ورودشان، به مباحث سطحي دامن مي زنند يا شأن و جايگاه فلسفه را پايين مي آورند. دسته ديگر هم به گروه مقابل مي گويند که چرا حضور مفيد را فقط حضور در دانشگاه ها و تأليف کتاب و ترجمه مي دانند و از بدنه اصلي جامعه و مسائل ملموس آن غافل اند. گروه دوم بر اين نظرند که براي داشتن انديشه اي انضمامي و عيني بايد از مسائل واقعي مردم مطلع شد و از تريبون هاي عمومي با مردم سخن گفت. شما حق را به جانب کدام گروه مي دهيد؟
    اين حرف ها در همه جوامع هست، فقط خاص ما نيست، و فقط خاص اهل فلسفه هم نيست. در همه رشته ها متخصصاني را مي توان يافت که فقط با زبان تخصصي و خطاب به کساني که اين زبان و آن رشته را خوب بشناسند، حرف مي زنند،درس مي دهند يا مي نويسند. در ميانشان کساني هستند که حتي ساده گويي و ساده نويسي و آسان فهمي را تحقير مي کنند. تخصص در هر رشته اي زماني به سود جامعه است و به جامعه کمک مي کند که از قلمرو خودش بيرون بيايد و بر قلمروهاي ديگر تاثير بگذارد. تصور بفرماييد منطق از قلمرو خود بيرون نمي آمد و وارد زندگي عملي نمي شد و آن را ترويج نمي کردند. جامعه نا آشنا با منطق و استدلال چه جامعه اي خواهد بود؟ يا مثلاً خون شناسان دستاوردهاي رشته خون شناسي را وارد زندگي عملي نکنند، اين دانش را در اختيار پزشکان عمومي و داروسازان قرار ندهند و بگذارند مردم از ابتلا به بيماري هاي خوني بميرند. پيداست که تا دانش ها و معارف بشري به هم گره نخورند، رشد و پيشرفت به بار نمي آيد. هرچه حوزه ها به هم نزديک تر و پل هاي ارتباطي ميان آنها بيشتر و بهتر زده شود، داد و گرفت ها افزايش مي يابد و محتواي زندگي غني تر مي شود. اينها نکته هايي بديهي است که انحصارطلبان مخالف آن هستند، زيرا انحصار طلبي، برتري خواهي و برتري جويي، متمايز بودن و دگر نمودن و خيلي چيزهاي ديگر با افزايش سطح فکر و دانش جامعه از بين مي رود و دکان عده اي تخته مي شود. عده اي هم از اين راه به نام و نان مي رسند که حرف هايشان را ديگران نفهمند و چون نمي فهمند، جايگاهشان را در جامعه بالا ببرند و آنها را متمايز کنند.

    مي دانيم که برخي از فيلسوفان جديد رابطه بسيار خوبي با ژورناليسم دارند. از بسياري مي توان نام برد که علاوه بر تدريس در دانشگاه، تاليف کتاب و مقاله، در روزنامه ها هم مي نويسند. در اين زمينه مي توان از هابرماس ياد کرد. اين در حالي است که در کشور ما برخي از انديشمندان رابطه خوبي با مطبوعات ندارند و به زعم آن ها بايد به فعاليت هاي تخصصي مشغول بود و اين حوزه را به ديگران واگذار کرد. به نظر شما چرا هنوز برخي از انديشمندان چنين مرزهايي ميان فلسفه و ژورناليسم مي کشند؟
    در اين باب حتماً بايد موضوع را دو سويه ديد. ظاهراً شما و من موافق حضور در مطبوعات و روند مفاهمه هستيم، و با کساني مخالفيم که طرفدار حصر و انحصار و نرده کشي و امتيازدهي و امتياز ستاني هستند. اما مطبوعات هم يکسان و يکدست نيست. روند توليد مطبوعاتي هم هميشه سالم نيست. وقتي شما و من با مطبوعاتي رو به رو مي شويم که براي بقا و تداوم به هر چيزي متوسل مي شوند، صفحه پر مي کنند و مطالب بي فکر و ذکر انتشار مي دهند و فقط به دو عامل زمان و صفحات پر نظر دارند، به آن متخصص بايد حق بدهيم که خود را آلوده نکند. همکاران پژوهشگرم از دست بعضي نشريات آبکي و همکاران  کتاب نخوانده و کتاب نخوان، تندکار و پرکار، اما بي دقت آنها، گله هاي فراوان دارند. شادروان استاد ايرج افشار، که خودش عمري در ژورناليسم فرهنگي تجربه اندوخته بود و سردبير چندين نشريه بود، واژه«روزنامه نگاران» را در گفت و گوهاي خصوصي در معناي تحقير آميز و براي آن دسته از کارکنان مطبوعاتي به کار مي برد که مدام به او تلفن مي زدند، نظرش را درباره مباحث مختلف جويا مي شدند، و بعد هم متني پر از غلط و غير دقيق چاپ مي کردند. اين هم هست. شما و من که طرفدار مفاهمه هستيم، بايد از پل ارتباطي دفاع کنيم، اما پايه هاي پل بايد با هم تناسب داشته باشد و تعادل و توازن در هر دو سوي پل عامل پايداري مفاهمه باشد. آن چيزي که مد نظر شماست، از دو سو بايد حرکت کند و به هم برسد: دور کردن ابتذال، منفعت جويي، ابن الوقتي از مطبوعات، روي آوردن اهل انديشه به دانش گستري، انديشه برانگيزي و ايجاد تامل و دقت در جامعه. اگر هر دوسو با تفاهم و توافق به سمت هم آمدند، پل زده مي شود.

    برجسته ترين تعاريف "نقد" چيست؟ شما نقد را چگونه تعريف مي کنيد؟
    نمي توانم بگويم برجسته ترين تعريف چيست. اين تعريف را از صاحب نظران در زمينه نقد بايد خواست. اما اگر از من بپرسيد چه نوع نقدي را دوست داري، مي توانم جواب بدهم: نقدي که در وهله نخست از آن بوي عدالت و انصاف استشمام کنم، با حقيقت مطلب رو به رو شوم، و آن نقد مرا به بازنگري و بازانديشي، يا حتي به بازخواني اثر وادارد. براي مثال، وقتي نقد آلبر کامو را بر نان و شراب سيلونه خواندم، ناگزير شدم اين داستان را بار ديگر بخوانم و بر پايه اشاره هاي کامو، به نکته هايي پي بردم که خودم در بار اول خواندن پي نبرده بودم. اگر هرکسي شمار زيادي نقد خوب بخواند و به ياري نقدها در خوانده هايش بازنگري و بازانديشي کند، حتماً تحول چشمگيري در ديدگاه و تحليل او رخ خواهد داد.

    هر چند به نوعي پاسخم را گرفتم اما مايلم براي ما بگوييد نقاد کيست و نقادي چه آدابي دارد؟
    مثل همان مورد پيش است. منتقدي را مي پسندم که نقدش مرا وادار کند در برداشت هايم از اثر بازنگري و بازانديشي کنم. منتقد عادل و منصف مي کوشد با حقيقت اثر رو به رو شود، ارزش ها و ضد ارزش هاي احتمالي آن را بازبشناسد و با خواننده در ميان بگذارد. نکته هاي مثبت و منفي را بنماياند، دستاورد نويسنده را به خواننده معرفي کند، راه و بن بستي که اثر با آن رو به روست، به گونه اي معرفي شود که ديگران به تفاوت هاي ميان راه و بن بست پي ببرند. نقدهاي درخشان بدون استثنا چشم اندازهاي تازه اي را فراروي خوانندگان مي گشايند. به من اجازه بدهيد از اين فرصت استفاده کنم و  به جوانان علاقه مند به مبحث نقد پيشنهاد کنم که نشريه هاي فارسي نقد و بررسي دهه 1340ش را حتماً با دقت ببينند تا معلوم شود که سير نقد در جامعه ما چگونه افول کرده است. بسياري از نقد هاي درخشاني که در آن دهه در نشريه هاي نقد و بررسي چاپ مي شد، اکنون نظيرشان خيلي کمتر پيدا مي شود. متاسفانه افول نقد نشانه خوبي نيست.

    با اين که کار چندان ساده اي نيست اما از شما مي خواهم به اختصار مجله ما و بخش هاي مختلف آن را نقد کنيد؟
    اجازه بدهيد برداشتم را با شما در ميان بگذارم. اطلاعات حکمت و معرفت از جمله مجله هايي است که تا به دستم مي رسد آن را با علاقه ورق مي زنم و مقاله هايي را  که به کارم بخورد، نشان مي کنم که در اولين فرصت بخوانم. به اصطلاح تماتيک(موضوعي) بودن و تاکيد بر مبحث خاصي در هر شماره، از محاسن اين مجله است. طبيعتاً مخاطبان نشريه در همه شماره ها نمي توانند ثابت باشند، جز مخاطبان بخش هاي غير موضوعي. اطلاعات حکمت و معرفت اصول و آداب را مراعات مي کند، از غوغا و جنجال پرهيز دارد و از تلاشش پيداست که در حوزه انديشه در پي مبحث هاي تازه اي  است که در زبان فارسي طرح آن تازگي داشته باشد، يا مطلب درباره آنها کم باشد، يا به دلايلي اهميت يافته باشد. زبان نشريه خوب و سالم است. در جنبه هاي صوري ايراد خاصي نمي بينم، اما با توجه به مخاطبان اصلي آن، گمان مي کنم قلم حروف قدري ريز است. پس از مدتي خواندن چشمم خسته مي شود و نمي توانم مدت زيادي به خواندن ادامه بدهم. بنا به برآوردي که دارم، گمان مي کنم عده اي قابل توجه مثل من باشند.
    معرفي کتاب هاي فارسي از بهترين معرفي هاي کتاب در نشريه هاي زبان فارسي است و  بخش کتاب شناسي منابع خارجي خوب است. گفت و گو ها هم از بخش هاي موفق و پرسش ها مرتبط است. نشان مي دهد که پرسش گر نشريه پيش از گفت و گو مطالعه مي کند، يادداشت بر مي دارد و مي داند بر چه نکته هايي تاکيد کند؛ جداً مثل نشريه هاي ديگر نيست که پرسش هاي کلي شان بند را به آب مي دهد و معلوم است پرسش گر با نگاهي سطحي به چند صفحه خواسته است شماري پرسش استخراج کند و سر و ته موضوع را به هم بياورد.
    اطلاعات حکمت و معرفت از معدود نشريه هايي است که شماره هاي زيادي از آن را نگه مي دارم و شماره هايي که به کارم نمي آيد به کتابخانه هاي مناسب مي دهم. اگر اين نشريه، مقاله هاي نامربوط با حوزه اصلي کارش را چاپ نکند، هماهنگي مطالبش بهتر مراعات خواهد شد. بخش گزارش ها جنبه هاي قابل توجهي دارد، اما تا جايي که من پرس و جو کرده ام، خوانندگان زيادي ندارد. شايد يک علتش تفصيل گزارش ها و استفاده نکردن از فنون عنوان گذاري و جلب توجه باشد. به ويژه در گزارش ها ضرورت دارد که توجه خواننده به نکته هاي اصلي و مهم جلب شود. در گزارش ها عکس اهميت زيادي دارد و منطق انتخاب عکس با منطق بخش هاي ديگر متفاوت است. نشست ها گاه به منزله حادثه است، حادثه اي که من خواننده نتوانسته ام در آن حاضر باشم، اما گزارش خوب مي تواند مرا به صحنه ببرد، به گونه اي که جنبه هاي زنده را زنده حس کنم.  نظم و وقت شناسي در انتشار و توزيع اطلاعات حکمت و معرفت خوب است. همين امتيازها خواننده را وامي دارد که براي همه همکاران اين نشريه باارزش موفقيت آرزو کند و اعتلاي نشريه را خواستار باشد. با سپاس از شما.

    سپاسگزارم از نکاتي که گفتيد. اميدوارم نکات مثبت مجله شماره به شماره بهتر شود و جنبه هاي منفي به کمترين حدش برسد. به نظر شما براي بهبود کيفيت مجلات تخصصي در حوزه هاي مختلف چه مي توان کرد؟
    راهي بهتر از همکاري متخصصان و افراد صاحب اهليت نيست. کار را به کاردانان بسپريم. البته در نظر داشته باشيم که اطلاعات حکمت و معرفت نه نشريه اي صرفاً تخصصي و نه نشريه اي صرفاً عمومي است، راهي است ميان اين دو و به همين علت ايجاد توازن و هماهنگي در آن ساده نيست. از قضا انتشار نشريه هاي کاملاً تخصصي کم مسئله تر از نشريه هاي نيمه تخصصي و عمومي است. اميدوارم اين گونه نشريه ها به آينده نظر داشته باشند و در نظر بگيرند که آينده از آنِ جوانان است. شناختن و درک کردن جوانان و پي بردن به علاقه ها و نيازهاي آنان کار آساني نيست. از اين دشوارتر، ايجاد راه هايي است که جوانان امروز را به عرصه هاي انديشه فردا سوق دهد. اين کار به گمانم کارستان است.
    * نويسنده، پژوهش گر، عضو شوراي علمي دانشنامه ايران.


 
  • دين، ژورناليسم، فلسفه

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    دين، ژورناليسم، فلسفه

    گفت و گو با دکتر همايون همتي
    علي بابايي


    وقتي بناست که با دکتر همايون همتي درباره «فلسفه و ژورناليسم» گفت و گو کنم ناگزير بايد از تحول و تطور مفهوم فلسفه در طول تاريخ آغاز کنم، تا پس از روشن کردن اين سير بتوانم بپرسم فلسفه و ژورناليسم چه رابطه اي با هم دارند و چگونه با يکديگر تعامل مي کنند. البته در اين گفت و گو علاوه بر اين از رابطه دين و ژورناليسم ورابطه دين پژوهان با ژورناليسم هم پرسش مي کنم و نظر ايشان را درباره جايگاه مجلات تخصصي جويا مي شوم و در آخر از ايشان مي خواهم که نظرشان را درباره مجله «اطلاعات حکمت و معرفت» و عملکرد آن در طي اين صد شماره براي ما بگويند.
    ***
    جناب دکتر برخي بر اين نظرند که ميان فلسفه و ژورناليسم رابطه تباين برقرار است و اساسا وارد کردن فلسفه به حوزه مطبوعات کاري نادرست است. پيش از اين که نظر شما را در اين باره جويا شوم، بايد بپرسم با توجه به تغيير تعريف فلسفه در طول زمان، خواه به عنوان يک حوزه  معرفتي و خواه به عنوان  رشته اي که با رشته هاي متعدد تعاملي مداوم دارد، آن را چگونه تعريف مي کنيد؟
    روشن است که همه ابعاد بحث را نمي توان در يک مصاحبه کوتاه مطرح ساخت و بديهي است که بسياري از مسائل ناگفته باقي خواهد ماند که اميدوارم در فرصت هاي ديگري به آنها نيز بپردازم. فلسفه اي که در جهان اسلام پديد آمد در آغاز امتداد فلسفه يونان بود که نوعي مابعد الطبيعه يا متافيزيک محسوب مي شد  و از هستي موجودات بحث مي کرد. موضوع آن " موجود بما هو موجود" بود و هستي عريان و بي تعيّن کليه موجودات را مورد بحث قرار مي داد يعني هستي نامشروط و نامقيّد. به ديگر سخن، خواص عام هستي داشتن را تبيين مي کرد که وجود داشتن يعني چه و چه خصوصياتي دارد. بعدها در آثار فيلسوفان مسلمان همين نکات را مشاهده مي کنيم. در کتاب هاي معروف فلسفه اسلامي مثل آثار فارابي، غزالي، ابن سينا، سهروردي، ملاصدرا، حکيم سبزواري، علامه طباطبايي و استاد مطهري، استاد جوادي آملي و استاد مصباح يزدي و ديگر اقران و همگنان فلسفه را بحث از وجود، درجات و مراتب وجود، علل و نحوه وجود اشيا معرّفي کرده اند. البته مرحوم مطهري و استاد مصباح يزدي در آثار خود به برخي معرفت هاي درجه دوم و "فلسفه هاي مُضاف" (Philosophy of) هم توجّه کرده اند که بسيار مُغتنم است. متأسفانه تأکيد افراطي و انحصاري فيلسوفان مسلمان بر بحث وجود، اين گمان را تقويت کرده است که گويا فلسفه منحصر در مابعد الطبيعه و مباحث وجود است و بنابراين در عمل فلسفه در ميان مسلمانان به "هستي شناسي" تقليل يافته است که امروز به آن "اُنتولوژي" (Ontology) نيز گفته مي شود. اين يک خطاي رايج و جاافتاده است که فلسفه به هستي شناسي، فرو کاسته شده و به ديگر شاخه ها و شُعبه هاي فلسفه هيچ توجهي نشده است. اين خطا و غفلت، منجر به زيان هاي بسياري شده است. فلسفه چندين بخش دارد که در همه متون درسي رسمي فلسفه در دانشگاه هاي معتبر غرب نيز ذکر شده اند. بخش هايي مثل دين شناسي، معرفت شناسي، هنر و زيباشناسي، منطق، متافيزيک و گاهي از 6 تا 9 بخش اصلي براي فلسفه ذکر کرده اند در حالي که ميان ما منحصر و محدود به مابعدالطبيعه شده که جزئي از فلسفه است نه کلّ آن و در اينجا در واقع نوعي " مغالطه جزء و کل" رخ داده است که هوشمندانه بايد از آن حذر کرد. در تاريخ فلسفه، معنا و تعريف و تلقي فلسفه نزد افلاطون و ارسطو همان " بحث از وجود اشياء" است. گفتيم که نزد فيلسوفان مسلمان نيز عمدتاً همين تلقي از فلسفه وجود دارد. تنها سقراط بود که به نقد افکار و نيز تحليل مفاهيم توجه داشت که به "روش سقراطي" معروف گشته است. او به حوزه " فلسفه اخلاق" نيز پرداخته است. به طور کلي مباحثي مثل وجود و عدم، جوهر و عَرَض، احکام ماهيت، علت و معلول، حُدوث و قِدم، حرکت و زمان، انواع سَبَق و لُحوق، بخش عمده مباحث فلسفي را مي سازند که به "امور عامه" يا "الهيات بالمعني الاعم" معروف است و بخش ديگر فلسفه مباحث مربوط به وجود واجب (يعني خدا)، صفات و افعال او، مسأله ارتباط او با جهان و مخلوقات، پيدايش شرّ، مسأله عدل الهي، معاد و رجوع موجودات به خداوند را در بر مي گيرد که نام اصطلاحي آن " الهيات بالمعني الأخص" است. بعضي فيلسوفان مسلمان به طرح پاره اي مباحث اعتقادي مثل نبوت و امامت نيز در آثار خود پرداخته اند يا بخشي کوتاه در باب اخلاق نيز به آن افزوده اند مثل کتاب "شرح منظومه" حکيم سبزواري. در سراسر قرون وسطا نيز همين تلقي از فلسفه سيطره داشت و فيلسوفان مسيحي و يهودي به طرح همين مباحث آمده از يونان مي پرداختند. اُکام و به تبع او لوتر، نقدهايي بر فلسفه يوناني و ارسطويي وارد ساختند.

    پس از اين دوران هم که دوران تجديد حيات علمي رخ داد و مي توان گفت از رُنسانس به بعد با ظهور دکارت " فلسفه جديد" پديد آمد.
    بله. دکارت به مسايلي مثل شک، يقين، معرفت، ذهن، ارتباط تصورات ما با جهان خارج توجّه کرد و پس از او فيلسوفاني مانند لاک، برکلي، هيوم و کانت همين راه را ادامه دادند البته با تفاوت هايي در نگاه و رويکرد. و از اينجا بود که گفته شد فلسفه متضمن نوعي روانشناسي است، روانشناسي فلسفي (که نزد فلاسفه مسلمان به آن "علم النفس" گفته مي شد). هگل، فلسفه را به عنوان " علم مطالعه شيوه هاي انديشيدن" قلمداد نمود و از اينکه فلسفه را علم مطالعه ذَوات و حقايق جزئي و معيّن يا فعاليت هاي شخصي دروني بداند حذر کرد. بنابر اين با هگل، فلسفه به منطق تحويل يافت. در آغاز قرن بيستم، مخالفان هگل بر او حمله كردند به خصوص در بريتانيا، برتراند راسل و جي.اي.مور عليه هگل گروي شوريدند آنها وظيفه اصلي فلسفه را تحليل مي دانستند. ويتگنشتاين نيز در "رساله منطقي- فلسفي" به نقد فلسفه سنتي پرداخت. او در "“تراکتاتوس”" استدلال کرد که فلاسفه بايد هر گونه ادّعاي فتوادهي درباره چيستي واقعيت را کنار بگذارند يعني بايد فلسفه مابعدالطبيعه را رها کنند. او معتقد بود تنها راهمان براي شناخت چگونگي اشيا از طريق علوم طبيعي است. در واقع تنها گزاره هاي علوم طبيعي دقيقاً از چيزي سخن مي گويند. به نظر ويتگنشتاين، فلسفه يک نوع کوشش و فعاليت است که کارش ايضاح مفاهيم (Clarification) مي باشد. اين وضوح بخشيدن به مفاهيم، تحليل يا تحليل فلسفي ناميده مي شود. در واقع ويتگنشتاين اظهار کرد که تمام فلسفه، نقد و سنجش زبان است. اين ديدگاه در فلسفه معاصر بسيار مؤثر واقع شده است. نبايد نهضتي را ناديده بگيريم که تأثيري عظيم در فرانسه و آلمان و ايالات متحده به جا گذاشت. يعني نهضتي که به پديدار شناسي معروف است و اسم و شهرت خود را مديون اِدموند هوسرل مي باشد. هوسرل بر اين عقيده بود که کار فيلسوف، بررسي پديدارها به معناي افعال ذهن و واقعيت هاي بي واسطه آن مي باشد. چنين پديدارهايي قابل شناخت مي باشند و بدون خطا شناخته مي شوند. پديدارشناسي تأثيري ترديدناپذير بر فيلسوفان اگزيستانسياليست گذاشت و منتقداني نيز ايرادهايي بر آن وارد ساختند که اکنون جاي طرح اين مبحث نيست. گفتيم که با ويتگنشتاين، فلسفه به تحليل زبان، فروکاسته شد اما درباره اينکه ماهيت تحليل، دقيقاً چيست ديدگاه هاي مختلفي وجود دارد. پوزيتيويست هاي منطقي که خودشان را "حلقه وين" ناميدند معتقد بودند که نظر ايشان درباره ماهيت فلسفه با آنچه که در "“تراکتاتوس”" آمده، تفاوت عمده اي ندارد. آنها در اين نظر موافق ويتگنشتاين بودند که فلسفه مابعدالطبيعه به عنوان مُهملات (None sense)، کنار گذاشته شود و در اين نکته نيز با ويتگنشتاين هم رأي بودند که کار فيلسوف، روشنگري يا تحليل است.

    حال که داريم سير تحول و تطور معناي فلسفه را در تاريخ فلسفه بررسي مي کنيم؛ لطفا اندکي درباره معناي تحليل نزد آن ها برايمان بگوييد.
    در واقع بايد بگويم که آنها همچنين در اين مطلب با ويتگنشتاين هم‌عقيده بودند که منظور از اين تحليل، عبارت است از ترجمه جملات زبان متعارف به زبان منطقاً رسا و ساخت اين زبان، اگر به طور عام سخن بگوييم از طريق منطق جديد ميسر مي شود و اما در حالي که ويتگنشتاين درباره موضوع محتواي اين زبان منطقاً رسا توضيحي نداد، پوزيتيويست هاي منطقي گفتند که زبان بايد مشتمل بر جملاتي باشد که بيانگر مشاهدات بالفعل و شدني باشد. آنها مي گفتند که قضيه وقتي معناي واقعي دارد که تنها و تنها از طريق حواس، قابل اثبات باشد. در واقع اين سلاح اصلي آنها عليه فلسفه مابعد الطبيعي بود. ويتگنشتاين در کتاب "“تحقيقات فلسفي”" که در 1953 و پس از مرگش منتشر شد، ديدگاهش را تغيير داد و به نقد آرايي پرداخت که خودش آنها را در “تراکتاتوس” مطرح کرده بود. نظريه جديد او درباره ماهيت فلسفه با يک تئوري نوين در باب چيستي معناداري مرتبط مي شد. او در “تراکتاتوس” گفته بود که معناي يک واژه کليدي مثلاً به اصطلاح او "اسم"، آن شيء عيني است که آن واژه براي آن وضع شده است ولي در کتاب “تحقيقات فلسفي”، اين نظر رد مي شود. سؤال از معناداري يک کلمه به معناي سؤال کردن از برخي حقايق خارجي نيست. بلکه سؤال کردن از قواعدي است که بر اساس آن کلمه استعمال مي شود. او معتقد شد که معناي کلمه، کاربرد (Usage) آن در زبان است. نگرش جديد ويتگنشتاين به فلسفه، بسياري از فلاسفه را تحت تأثير قرار داده است. فيلسوفان معاصر، هنوز هم معتقدند که کار فلسفه، تحليل است. اما ديدگاه آنها با پوزيتيويست هاي منطقي و همين طور با ديدگاه ويتگنشتاين در “تراکتاتوس” متفاوت است. فيلسوفان تحليلي ديگر در صدد روشنگري ساختار منطقي که در زبان معمولي نهفته است نيستند بلکه تلاش آنها در اين است تا تصويري روشن از قواعد حاکم بر کاربرد زبان به دست آورند. به اعتقاد آنها مسايل فيلسوفان "خود زاييده اند" (self-generated). آنها مي‌گويند ابتدا هوا را گردآلود مي کنيم و بعد مي ناليم که قادر به ديدن نيستيم. آنها به آشفتگي هاي زباني که ديگر فلاسفه ايجاد کرده اند حساس اند و معتقدند همه ما مسئول فلسفيدن کج و ناراستيم.
    انديشه هاي ويتگنشتاين با چه انتقاداتي روبرو شد؟
    نظرات ويتگنشتاين در مورد زبان و فلسفه از سوي مدافعان " فلسفه زبان متعارف" (Ordinary Language) که رهبرشان فيلسوف آکسفورد آوستين بود مورد حمله قرار گرفت. او در اين فکر با ويتگنشتاين هم رأي بود که بسياري از لغزش هاي فيلسوفان، "خودانگيخته اند" (self- Induced). اما برخلاف ويتگنشتاين که با هر نوع نظام سازي مخالف بود او اذعان داشت که يک نوع نظام سازي به شکل دسته بندي برخي شيوه هاي مهم جمله بندي، هم ممکن است و هم پر ثمر. فلسفه زبان متعارف پس از مرگ آستين در 1960 زياد دوام نياورد. اما ديگر منتقدان ويتگنشتاين بودند که آرايشان هنوز هم مؤثر مي باشد. مثل تئوري کاربرد معناداري که توسط تئوري " شرط صدق" (Truth-Condition) فرگه احيا شد. که ويتگنشتاين در “تراکتاتوس” از آن حمايت مي کرد ولي در کتاب “تحقيقات فلسفي” به ردّ آن پرداخت. اين تئوري به شکل جديدش مورد قبول فيلسوف آمريکايي- دونالد ديويدسون- واقع شد. تلاش هاي مربوط به پيدا کردن شرايط صدق تمام جملات معنادار، فني ترين بخش فلسفه جديد را تشکيل مي دهد که از شيوه هاي منطق صوري استفاده مي کند و اصطلاح معناشناسي (semantics)به آن داده شده است. برخي فيلسوفان غير از مسأله معناداري، وظيفه فلسفه را تحقيق در مورد "توجيه پذيري" (Justifiability) دانسته اند. در سال هاي اخير توجّه زيادي به فلسفه سياسي، فلسفه اخلاق و فلسفه دين شده است. در کنار آن به فلسفه علم، معرفت شناسي و فلسفه دين نيز عنايت ويژه اي مبذول گشته است و اکنون صدها فيلسوف در اروپا و آمريکا به اين شاخه هاي فلسفه مشغول هستند. چنانکه درآغاز گفتم، فلسفه مساوي و مترادف با مابعدالطبيعه نيست. امروز معرفت هايي که " فلسفه مُضاف" ناميده مي شوند کاملاً مورد اعتناي فيلسوفان قرار گرفته اند. مثلاً فلسفه ذهن، فلسفه حقوق، فلسفه دين، فلسفه اخلاق، فلسفه سياسي، فلسفه عمل يا کُنش، فلسفه زبان و نيز شاخه هايي مثل فلسفه زيست شناسي، فلسفه فيزيک، فلسفه ادبيات، فلسفه رياضيات، فلسفه روانشناسي و فلسفه هنر پديد آمده اند. امروز، فلسفه با مسايل عملي زندگي بشر پيوند يافته است که به آن " فلسفه کاربردي" (Applied Philosophy)مي گويند. در فلسفه کاربردي، غير از اخلاق زيستي، اخلاق حرفه اي و اخلاق کاربردي، به مسائلي مثل تعليم و تربيت، حقوق بشر، محيط زيست، خانواده و جوانان مي پردازند. اکنون در جهان صدها ژورنال، انجمن، مرکز و انستيتوبه فلسفه کاربردي اشتغال دارند. غير از فلسفه هاي مُضاف و معرفت هاي درجه دوم مثل متافلسفه، فلسفه منطق، فلسفه عرفان، دانش فلسفه را براي تحليل مقولاتي مثل معماري، تکنولوژي و معناي زندگي به کار مي گيرند و از فلسفه زندگي، فلسفه انسان و فلسفه آزادي سخن مي گويند. پس ملاحظه مي شود که فلسفه يک نوع نيست، فلسفه ها وجود دارند. ما با انواعي از نظام ها و مکتب هاي فلسفي رو به رو هستيم که فلسفه مابعدالطبيعه تنها يکي از آنهاست. غير از فلسفه‌هاي نقادي، تحليلي، فنومنولوژي، اگزيستانس، پوزيتيويسم، لينگوئيستيک، اتميسم منطقي، هرمنوتيکي، پويش، پراگماتيسم، توميسم، حکمت خالده، انواعي از فلسفه هاي تجربي، رئاليسم، ايده آليسم (پراگماتيسم)، ماترياليسم و فلسفه هاي نيهيليستي و الحادي و سکولار وجود دارند. و امروز نيز از فلسفه هاي مدرن و پُست مدرن سخن مي رود که خود داستان مفصلي دارد. متأسفانه در محيط ما به سبب فقر علمي و بي ارتباطي با مراکز علمي معتبر جهان چنين گمان مي رود که فلسفه تنها يک نوع است و آن نيز همان مابعد الطبيعه ارسطويي است که گاه نيز جاهلانه به آن حمله مي برند و خواهان تفکيک آن از دين و يا الغاء و اِمحاي آن مي شوند.

    اکنون با توجّه به نکات مهمي که تا کنون طرح کرديد يکبار ديگر پرسشم را طرح مي کنم که رابطه فلسفه و ژورناليسم چگونه است و وارد کردن فلسفه به حوزه مطبوعات چه حُکمي دارد؟
    رابطه فلسفه و ژورنالسيم قطعاً تباين نيست ولي تساوي و ترادف هم نيست. نه مي توان مطبوعات را يکسره از کار فلسفي و محتواي فلسفي تُهي ساخت که اساساً غير ممکن و نشدني است و نه مي توان کل فلسفه و همه انواع فلسفه و مباحث دقيق آن را به مطبوعات کشاند که آن مظروف فراتر از مجال اين ظرف است. تشريح اين نکات نياز به پاسخ مبسوط و تفصيلي دارد که جاي آن در اين مصاحبه نيست.

    بر اساس اين تعريف رابطه آن ها را چگونه ارزيابي مي کنيد؟
    حضور بحث هاي فلسفي در ژورنال ها ضروري است هم به لحاظ فرهنگي و هم اجتماعي. زيرا متضمّن نوعي آموزش به جامعه است و نيز بستري سودمند براي طرح آراي متفکران است و خود موجب تعامل اجتماعي بيشتر و برقراري ارتباط با قشرهاي مختلف و نيز تضارب آرا و تعاطي افکار و نقد سالم عقايد و نظرات مي شود که بسيار برکت خيز است. ولي بايد هوشيار و مراقب بود که در اين تعامل نه فلسفه عوامزده وسطحي شود و نه مسايل فني و دشوار فلسفي بي کم و کاست مثل درس هاي دانشگاهي نشريات را پُر سازد. وجود نشريات تخصصي از همين روست و آن گونه بحث هاي تخصصي فلسفه را در آنجا بايد مطرح ساخت ولي آموزش جامعه لازم است و نمي توان کل جامعه را از مواهب فلسفه و آموزش هاي آن محروم ساخت. ظرافت ها و ريزه کاري هاي اين اقدام را در سؤال هاي بعدي، قدري توضيح خواهم داد.

    به نظر شما دين و ژورناليسم چگونه با يکديگر تعامل مي کنند؟
    در مورد رابطه دين و ژورناليسم نيز وضع به همين مِنوال است. نه ژورناليسم را مي توان از اعتقادات ديني تهي ساخت يا پاکسازي کرد و نه شايسته است که نظرات و ديدگاه هاي آکادميک دين پژوهي را به ژورنال ها کشاند. اينجا نيز محتاج نشريات کاملاً تخصصي هستيم تا هم دين پژوهان، آراي خود را در آنها نشر دهند و هم زمينه و امکان نقد آرا و تبادل نظر ميان دانشمندان فراهم آيد. البته اين يک اقدام سترگ و خطرخيز است و نياز به رعايت اصول و آدابي دارد که در سؤال هاي بعدي به پاره اي از آنها اشاراتي خواهم داشت.

    آيا متفکران حوز? انديشه ديني و دين پژوهان، صرفا از ژورناليسم به مثابه وسيله اي براي تبليغ و يا ترويج دين استفاده مي کنند و رابطه ميان آن ها را رابطه اي يک سويه قلمداد مي کنند يا قائل به رابطه اي دو سويه هستند به اين معنا که ژورناليسم هم مي تواند بر پژوهش هاي ديني تأثير بگذارد و حتي به آن جهت دهد؟
    به طور قطع اين يک رابطه دوسويه است که هم ژورناليست ها بايد فعالانه در آن مشارکت کنند و هم فيلسوفان و انديشمندان بايد نقش و همکاري داشته باشند و البته محتاج دقت، انصاف، آزادگي، روحيه همکاري، تواضع، خير انديشي و سِعه صدر از هر دو طرف است. بسياري از متفکران ما در اثر همين بي اعتنايي يا احساس استغناء از ژورنال ها و بي توجهي و نخواندن آنها، در جريان افکار جديد، مسايل جديد، پرسش هاي نوين، حتي جريان هاي فلسفي نوين قرار نمي گيرند و مشکلات فلسفي جامعه و جوانان را نمي شناسند و کاري هم در اين مورد نمي کنند. اين عيب بزرگي است که متأسفانه بسيار مشاهده مي‌شود. بي ارتباطي بعضي متفکران ما با ژورناليسم، نقطه ضعف بزرگي است. روحيه تک روي، انزوا طلبي، بدبيني به ديگران ... و نيز بعضي رويدادها و جريان هاي سياسي به اين ضعف دامن زده است.

    جناب دکتر همتي آيا بايد انديشه هاي فلسفي را همگاني و ساده سازي کرد به نحوي که همه بتوانند به سطحي از آن دست يابند يا بهتر است فلسفه به عنوان رشته اي دانشگاهي و بالاتر از آن يک حوزه معرفتي باقي بمانند و فقط عده اي متخصص به آن مشغول باشند؟
    بله، ساده سازي فلسفه کاملاً ضروري است و در همه جهان هم امري پذيرفته و جا افتاده است. کتاب هاي زيادي در جهان با عنوان " فلسفه آسان" يا " فلسفه به زبان ساده" (philosophy made simple)وجود دارند. حتي کتاب هاي فلسفه در چند سطح نگاشته و منتشر مي شوند. مثل فلسفه براي کودکان، نوجوانان، بانوان، براي غير متخصص ها و ... که اين رسم بسيار خوبي است و مناسب است که ما نيز در جامعه خودمان از آن پيروي کنيم و فلسفه را در چند سطح آموزش دهيم. ما به هر دو نياز داريم هم به فلسفه تخصصي و هم به فلسفه همگاني و در چند سطح هم بايد کار کنيم. تجديد نظر گسترده در زبان آموزش فلسفه و نحوه طرح و ارائه مطالب و نيز تغيير متون آموزشي فلسفه از کارهاي فوري جامعه ما است. زبان ثقيل و هضم ناپذيري که تاکنون در طرح افکار فلسفي و آموزش فلسفه به کار رفته است بايد تغيير اساسي يابد: مسايل فلسفه نيز روزآمد شود و به جاي تکرار برخي مسايل کهن و بي فايده به پرسش هاي جديد فلسفي انديشيده شود. دلايل و استدلال ها نيز کمّاً و کيفاً بايد عوض شود. توجه به فلسفه هاي مُضاف، فلسفه هاي جديد، فلسفه تطبيقي از ضرورت هاي انکارناپذير است. خواندن دو يا سه متن در حوزه هاي علميه و حفظ کردن چند جزوه نامفهوم و پُر غلط در بعضي دانشگاه ها، آموزش فلسفه نيست. غفلت از تاريخ فلسفه، فلسفه هاي مُضاف و فلسفه تطبيقي از کمبودهاي ملموس نظام آموزشي ماست. همين طور بي توجهي به معرفت شناسي و فلسفه علم نيز آسيب هايي را پديد آورده است. فلسفه کاربردي بايد به گستردگي در جامعه ما تأسيس و ترويج يابد. همين طور بي توجهي به معرفت شناسي و فلسفه علم نيز آسيب هايي را پديد آورده است. کل نظام آموزشي ما در زمينه فلسفه، محتاج بازنگري و تغيير اساسي است، چه در حوزه ها و چه در دانشگاه ها. عهد دشوارگرايي و دشوارنويسي سرآمده است. دوران وضوح و شفاف گويي و شفاف نويسي است. امروز دشوار فهم بودن مباحث، يک عيب و يک رذيلت است. مطالب را بايد دسترس پذير، آسان فهم و زودياب نوشت و آموزش داد. ژورنال ها قطعاً فرهنگ سازي مي کنند و در هر جامعه اي از عوامل و ارکان اصلي فرهنگ سازي هستند و نبايد از جايگاه و اهميت آنها غافل بود. نقش آنها در روان سازي و قابل فهم ساختن مباحث فلسفي ترديدناپذير است. فلسفه نبايد محدود به عده اي متخصص باشد به ويژه در جامعه اي که در حال گذار است و يا عزم نوسازي و پيشرفت و توسعه دارد.

    به نظر شما مجلات تخصصي در حوزه هاي مختلف از چه منظري مهم و قابل اعتنا هستند؟
    من در اينجا فقط به ژورنال هاي تخصصي در حوزه دين و فلسفه نظر دارم. اهميت اين نوع ژورنال ها چنانکه در بالا گفتم هم به دليل فرهنگ سازي است و هم ميدان دادن به طرح آراي مختلف و فراهم آوردن عرصه اي براي بحث و نقد و تبادل نظر ميان انديشمندان. ضرورت و فايده عمده اين نشريه ها آگاهي بخشي به افراد جامعه، ارتقاي سطح درک و فهم مردم، حل مشکلات علمي و عملي جامعه در همه ابعاد، کمک به تحقق دموکراسي، تصحيح برخي خطاهاي فرهنگي، هشدار به مديران اجرايي جامعه و آموزش آنان، برقراري ديالوگ سالم و مستمر علمي بين دانشمندان داخل و خارج، معرفي فرهنگ و ميراث ارزشمند فرهنگي خودمان و بسياري فوايد ديگر است.

    جايگاه ژورنال هاي تخصصي در کشورهاي اروپايي و آمريکايي چيست؟ سطح کيفي آن ها چگونه است و مخاطبان آن ها عمدتا چه کساني  هستند؟ به نظر شما چه تفاوت هاي عمده اي ميان ژورنال هاي تخصصي کشور ما با ژورنال هاي تخصصي کشورهاي غربي وجود دارد؟
    تفاوت ها بسيار است. داشتن هيأت تحريريه و هيأت علمي و مشاوران توانا، دانشمند، پُرکار، مبتکر و تمام وقت، توجّه به آداب علمي نگارش و ويرايش، نحوه چاپ، توجه دقيق به متدولوژي، ضوابط دقيق براي انتخاب مشاوران و اعضاي هيئت تحريريه و .... تأمين مالي اعضا، اعطاي امتيازات به همکاران، دانشمندان و اهل قلم مثل بورسيه ها، کمک هاي مالي، انجام سفرهاي علمي و تفريحي، ايجاد امکان ملاقات با همتايان و دانشمندان براي آنها، وجود جامعه مدني حقيقي و قوي و حمايت هاي مادي و معنوي از اهل قلم و همکاران اين نشريه ها، برنامه ريزي و سياست گذاري واقع بينانه، منظم و دقيق، رعايت اصول تحقيق و نيز اصول حرفه اي در کار، چيزي که در جامعه ما کمتر مي توان مشاهده کرد، آموزش مستمر ژورناليست ها و به روز کردن دانسته هاي آنها، وجود آزادي هاي بيشتر در آن جوامع که گاه البته به افراط و ابتذال کشيده مي شود ولي در اينجا نظر ما فقط معطوف به ژورنال هاي علمي و تخصصي است نه نشريات عمومي يا مبتذل. در آن ديارها نظام توبيخ و تشويق نيز وجود دارد و کاملاً اجرا مي شود. نويسندگان به طور مستمر ارزيابي مي شوند. خودِ خوانندگان و نهادهاي مختلف بر کار ژورناليست ها نظارت دائمي دارند. سنّت نقد، نهادينه شده است و سخنان سست، به سرعت مورد نقد علمي قرار مي‌گيرد.
    اينها که گفتم متأسفانه در جامعه ما يا اصلاً وجود ندارد يا بسيار اندک و با کيفيت نازل و شعارآلود. خط قرمزها در جامعه ما چنان فراوان است که بسا اوقات متفکران را به احتياط، محافظه کاري و خودسانسوري مي کشاند و جرأت نوآوري، نوگويي و نوانديشي را از آنان مي ستاند. تنگ نظري ها و توجيهات بي جا، سليقه اي عمل کردن ها نيز از ديگر موانع محدود کننده تحقيق و انديشه است. البته خود اهل قلم نيز گاه غيرمسئولانه مي نويسند يا دنبال سياسي کاري و باندبازي و ... مي روند و از اين حيث مقصرند. حرمت فرهنگ در درجه نخست با خودِ اهل فرهنگ است. حفظ بهداشت فرهنگي جامعه و پاس داشتن حرمت قلم و انديشه قبل از همه به عهده خود اهل انديشه است.

    به طور ويژه مي خواهم بدانم مجلات تخصصي حوزه دين و فلسفه را در ايران چگونه ارزيابي مي کنيد و مهم ترين نقاط ضعف و قوت آن ها از نظر شما چيست؟
    متأسفانه اکثر نشريات جامعه ما سياست زده اند. قبيله اي و جناحي عمل مي کنند. نگاه علمي ندارند. انديشمندان را با نگاه حزبي مي نگرند. اگر از قبيله آنها نباشي تو را به بازي نمي گيرند ولو علامه دهر هم باشي. براي اين ادعا، مثال ها و نمونه هاي عيني فراواني دارم و خاطره هاي تلخ و دل آزاري در ذهنم انباشت شده است که شايد روزي آنها را بنگارم. مطبوعاتي هاي ما اغلب اصول علمي ژورناليسم را يا بلد نيستند يا رعايت نمي کنند. با متفکران طلبکارانه، کاسبکارانه و بازاري مآب، مواجه مي‌شوند. حقوق مالي مؤلفان را نمي دهند، به چشم کارمند اداري به آنان نگاه مي کنند. در موارد بسياري صداقت، پارسايي، انصاف، امانتداري و سلامت فرهنگي جامعه را مراعات نمي کنند. فريب ندادن مردم و داشتن سعه صدر، در عرصه نشريات در هر سطحي از ضروريات است. همچنين پرهيز از عوامزدگي، حقيقت را فداي مصلحت نکردن، دوري از خرافه انديشي، تنش زدايي، افراط گري، سياسي بازي، تلقي تجاري از فرهنگ و انديشه، بيگانه پرستي، غربزدگي از ديگر مواردي است كه بايد رعايت شود. ژورناليسم مبتذل، فريبکار، سياست زده، غربزده، تقليدگرا، بيمار و منحرف زيان هاي فراواني به بار مي‌آورد که جبران آنها به سادگي امکان پذير نخواهد بود. رعايت اخلاق ژورناليسم، اخلاق انديشه و اخلاق فرهنگي از اقتضائات اين حرفه است که دريغا در جامعه ما کمتر به چشم مي خورد. سطح پايين تحصيلات و سواد ژورناليست ها، فقر مطالعه و ناآشنايي با ميراث فرهنگي خودمان مثل ادبيات غني، شعر، عرفان، فلسفه و الهيات در بسياري از نشريات ما کاملاً چشمگير است. بايد ژورنالسيم حرفه اي و آکادميک را در جامعه احيا کنيم. در جامعه ما متأسفانه براي برخي کسان تعبير ژورناليسم با نوعي تحقير همراه است. ما بايد نگرشمان را در اين خصوص تصحيح کنيم نه تحقير ژورنالسيم و نه تحسين و تکريم صِرف. کاستي ها را بايد ديد و خدمات را بايد سپاسگزار بود. در عين حال از ضرورت آموزش ژورناليست ها نبايد غفلت کرد. انصاف بايد داد گام هاي خوبي پس از پيروزي انقلاب برداشته شده و ژورناليست هاي مؤمن، انديشمند و توانايي ظهور کرده اند ولي دريغا اينها پُر شمار نيستند. ژورناليست هاي متعهّد و انديشمند بايد از نزاع هاي جناحي و جنجال آفريني پرهيز کنند. مبلّغ فرنگي ها شدن و بي توجهي به هويت ايراني و فرهنگ بومي و ميراث گرانقدر اسلامي اين مرز و بوم، زيبنده ژورناليست هاي فرزانه و ميهن دوست و مؤمن نيست. فرهنگ ايراني- اسلامي ما سرشار از جاذبه هاي معنوي و فکري است. بايد اين سرمايه هاي عظيم فرهنگي را با زبان روز و قابل فهم و زيبا به دنيا معرّفي کرد.

    به عنوان آخرين پرسش مي خواهم به سراغ مجله اطلاعات حکمت و معرفت بروم. اين شماره صدمين شماره پياپي اين مجله است، کارکرد اين مجله را در طي اين نه سال چگونه ارزيابي مي کنيد؟
    خوشبختانه بنده به لحاظ سياسي، جناحي يا تشکيلاتي هيچ گونه وابستگي ندارم و فقط به عنوان يک معلّم دانشگاه که اهل کتاب و انديشه است اظهار نظر مي کنم. بنابراين هيچ گونه شائبه اي در مورد قضاوت و ارزيابي بنده نمي رود. بنده همه شماره هاي اين مجله را نديده و مطالعه نکرده ام. چند سالي نيز به علت مأموريت خارج از کشور، دور از وطن بودم و مجله نيز به دستم نمي رسيد. در ايران نيز سابقاً مجله را به طور منظم دريافت و مطالعه نمي کردم ولي بي خبر هم نبودم. پس از بازگشت از مأموريتم به لطف آقاي دکتر رحمتي- سردبير فاضل و محترم مجله- تقريباً هر شماره را ديده ام، پس قضاوتم محدود و معطوف به چند سال اخير است. به نظرم با توجّه به شماره هاي منتشر شده در چند سال اخير، يکي از وزين ترين، فرهنگي ترين و غني ترين نشريات ادواري کشور در حوزه فلسفه، دين پژوهي، الهيات و حوزه هاي مرتبط است. بخش معرّفي تازه هاي نشر و گزارش هاي فرهنگي، اطلاع رساني خوبي براي پژوهشگران دارد. تنوّع مقالات و موضوعات بسيار ارزشمند و مفيد است. بايد به آقاي دکتر رحمتي و تيم همکارانشان تبريک و دست مريزاد گفت. مصاحبه هاي مفيدي در مجله انجام مي شود. مشاوران علمي اين مجله نيز از استادان نامدار و انديشمندان برجسته کشورند.فقط در مورد حروف چيني فشرده و ريز و صفحه بندي بسيار فشرده و نوع کاغذ و پشت جلد شايد تجديد نظر و بهينه سازي نياز باشد که حضوراً هم اين موارد را خدمت آقاي دکتر پيشنهاد داده ام. لازم است در حوزه عرفان پژوهي،به خصوص فلسفه عرفان و معرفت شناسي عرفان، همين طور فلسفه دين، کلام جديد و الهيات مدرن و پست مدرن به نشر مقاله هاي بيشتري بپردازيد. در مورد نحوه توزيع و نيز ارتباط با متفکران، شايد نياز به هماهنگي ها و فعاليت هاي بيشتري باشد به خصوص مراعات نظم و خُلف وعده نکردن با اين قِشر حسّاس و پر مشغله.
    از زحمات همه عزيزان به سهم خود تشکّر مي کنم و براي همه از خداي بزرگ، توفيق خدمت به فرهنگ اين ديار را خواستارم.توجه به فلسفه هاي تحليلي و فلسفه هاي اگزيستانس نيز بايد تقويت شود. ويژه نامه ها و مصاحبه ها با متفکران بسيار سودمند است و از نقاط قوّت مجله است. توصيه اکيد من به عنوان يک معلم ناچيز مراعات اصول و آداب و روحيه علمي، دقت و انصاف، رعايت سلامت فکري جامعه، پرهيز از سياست بازي و سياسي کاري است که آفت فرهنگ و انديشه است.

 


صفحه 1 از 7