اطلاعات حکمت و معرفت

  • جهان در پارادايم فيزيک مدرن

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    جهان در پارادايم فيزيک مدرن

    مريم  سعدي


    بررسي تاريخ تطوّرعلم، گواه صدق اين مدّعاست كه هر دستاورد نوين علمي به ويژه در حيطه علم فيزيک، پيامدهاي الهياتي و فلسفي بسياري را به دنبال داشته است. گذر از فيزيک کلاسيک به فيزيک مدرن نيز علاوه بر تغيير وتحوّل در نگره  علمي مرسوم، پيامدهاي ناگزيري را موجب گرديده است.
    ظهور فيزيك كوانتمي(Quantum Physics) و نسبيّت اينشتين(Relativity) مرهون دستيابي فيزيكدانان به اين مهم بود كه قوانين حاكم بر فيزيك نيوتني يا كلاسيک، تنها در مقياس‌هاي ماكروسكوپي و در سرعت‌هاي پايين پاسخگو و تبيين کننده رفتار سيستم هستند و در مقياس‌هاي ميكروسكوپي(زيراتمي) و سرعت‌هاي بالا(نزديك به سرعت نور)، ديگر اجسام از قوانين فيزيك كلاسيك پيروي نمي‌كنند.كشف اين مهم به همراه موارد ديگر، به سيطره بلامنازع فيزيك نيوتني پايان داد. در اين راستا فيزيك كوانتم متولّي پاسخگويي به رفتار اجسام در مقياس‌هاي ميكروسكوپي گرديد و نسبيّت اينشتين نيز رفتار اجسام در سرعت‌هاي بالا را تبيين نمود.
    لذا ديرگاهي است که موجبيّت و قطعيّتِ حاکم بر فيزيک نيوتني، جاي خود را به عدمِ قطعيت کوانتمي سپرده و فيزيک کوانتم با ترسيم چشم اندازي نوين و متفاوت، قوانين حاکم بر فيزيک کلاسيک را به جدالي بي‌پايان و بي‌بديل فرا خوانده است. نسبيّت اينشتين از جهاني سخن مي‌راند که درآن اندازه جرم و طول و زمان بر اساس چهارچوب ومرجع اندازه‌گيري متفاوت است. قوانين ترموديناميک نيز با تبيينِ افزايشِ روندِ بي‌نظمي در جهان و در مقياس کيهاني -که بسان سيستمي بسته تلقي مي‌گردد‌- سيطره نظم کلان را به چالشي بي‌انتها فرا مي‌خواند.
    از سوي ديگر دين و خصوصا وحي، به‌عنوان يکي از مهم‌ترين منابع معرفتي خداباوران، همواره نقشي اساسي و تعيين ‌کننده در نگرش و نوع معرفت به جهان پيرامون برعهده داشته است. در اينجا سخن از نسبت رابطه دو منبع معرفتي يعني علم و دين است که هر دو نقشي ناگزير و اجتناب‌ناپذير در هستي‌شناسي ايفاء مي‌نمايند و لذا فيزيک مدرن با تبيين‌هاي نويني که از عالم ارائه مي‌نمايد، بي‌شک زمينه‌ساز ترسيم چشم‌اندازي نوين در رابطه ميان علم و دين شده است.
    در اين راستا، تلاش نموديم تا در هفت نوشتار پيش رو، به رابطه ميان علم و دين در پارادايم فيزيک مدرن بپردازيم و چند برگ از هزاران صفحه‌اي را که مي‌توان در اين وادي به تحقيق و پژوهش پرداخت، به نظاره بنشينيم.
    برگ اول مصاحبه‌اي با جان پوکينگ هورن است که يکي از شناخته‌شده‌ترين نظريه پردازان مبحث علم و دين در دوران معاصر است. او در اين مصاحبه به سوالات مختلفي پاسخ مي‌دهد. از جمله تفاوت ميان ايده او و الهيات پويشي، تبيين نگره مختار هورن يعني وحدت‌گرايي دو وجهي، بررسي جوانبِ گذار از جهان‌شناسي نيوتني به جهان‌شناسي اينشتيني و تبيين نگره خاص وي نسبت به عينيّت با تعريف واقعيت در قالب سطوح مختلف و توصيف حقيقت چند لايه ....، از جمله مواردي است که در اين مصاحبه آمده است. اهميت نگره پوکينگ هورن و نظريه پردازي او در اين عرصه به‌عنوان فيلسوف خداباور، به خودي خود متضمّن اختصاص مقاله بعدي به بررسي رابطه علم و دين از منظر وي گرديد و لذا با تکيه بر شواهدي از فيزيک مدرن، برگ ديگري از اين دفتر به بررسي توصيفي ايده هورن اختصاص يافت. توضيح نحوه رابطه خداوند با عالم از دريچه نگاه علمي مدرن، مطلب ديگري است که از منظر هورن بدان پرداخته شده است. اما در ادامه به بررسي مدل مکمليت پرداخته شده که همواره در بين مدل‌هاي چهارگانه‌اي که مشهورترين رويکردها به رابطه ميان علم و دين به شمار مي‌روند، از جايگاه خاصي برخوردار بوده است. لذا تبيين خاستگاه فيزيکي و کارآمدي اين مدل و جايگاه آن در نگره دنيس الکسندر و حکماي نوصدرايي برگ ديگري است که به بررسي و توصيف گذارده شد. فرضيه علم ديني و الحادي، نقطه عطفي است که دانشمندان را به چالشي ديگر مبتني بر اينکه پيش فرض اعتقادي يک دانشمند اعم از ايمان يا الحاد، نقشي ناگزير و ايجاب کننده در برداشت و نظريه‌پردازي وي دارد، فرا مي‌خواند. بررسي مدل پيشنهادي علم ديني با تکيه بر ظرفيت‌هاي فيزيک مدرن، نوشتاري است که به تفصيل بدين مقوله پرداخته و نحوه تاثّرِ نتيجه‌گيري ِعلمي از پيش فرضِ اعتقادي را به شکلي مستدلّ تبيين نموده است. دستاوردهاي فيزيک مدرن و چشم انداز نظريه کوانتم و نسبيّت اينشتين، با پررنگ نمودن نقش ذهن به تصوّرِ بازگشتِ سنّتِ ايدآليسمي، قوّت بخشيدند. بررسي اين امکان برگ ديگري از دفتر پيش رو است. بي‌ترديد برداشت متداول از دين مشعر به نگاه رئاليستي است، لذا قوّت گرفتن سنّت ايدآليسم فلسفي امکان سيطره تفسيرهاي ناواقع‌گرايانه از دين را قوت مي‌بخشد. در اين نوشتار جوانب مختلف اين مقوله، طرح و تبيين شده است. خلقت، مشيّت و تصادف کوانتمي، ترجمه مقاله‌اي از توماس اف تريسي است. در اين مقاله، مکانيزم‌هايِ ممکنِ تاثيرِ فعل الهي در عالم آن هم در چهارچوب فيزيک مدرن و با چشم‌انداز نظريه کوانتم به بحث و بررسي گسترده‌اي گذارده شده است. سرانجام اينکه قانون دوم ترموديناميک تبيين کننده علّت اين مقوله گرديده که همواره يک تحوّل برگشت ناپذير از نظم به سمت بي نظمي در پديده‌هايي که در بين تعداد زيادي از ذرّات به وقوع مي‌پيوندد، وجود دارد. لذا در نوشتار بعدي، به شبهه ردّ برهان نظم و متاثّر از آن وجود ناظم با تکيه بر اصل افزايش آنتروپي(بي‌نظمي) در عالم پاسخ داده شده و نيز به اثبات مادي نبودنِ واجب متعال با مقدّمات علمي پرداخته شده است.
    فرجام کلام آنکه در تلاشيم تا در چهارگانه علم و دين، به رابطه ميان علم فيزيک، زيست شناسي(نظريه تکامل)، روانشناسي و اختر‌فيزيک با دين، در چهارچوب نظريات دانشمندان اين عرصه بپردازيم و گفتمان ميان دستاوردهاي علمي معاصر و الهيات را به نظاره بنشينيم. دفتر پيش رو اولين دفتر از چهار دفتر مذکور است که به رابطه ميان فيزيک مدرن و الهيات اختصاص يافته است.

 
  • فيزيک مدرن و فاعليت الهي

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    فيزيک مدرن و فاعليت الهي

    گفت و گو با جان پوکينگ هورن
    ليندان. ف. هريس
    ترجمه سيداميررضا مزاري


    نيويورک تايمز به تازگي گزارش کرد که 40 درصد دانشمندان آمريکايي به يک خداي خاص باور دارند و به سوي آن عبادت مي‌کنند. يکي از دانشمندان بريتانيايي خدا باور، جان پوکينگ هورن است. او 25 سال است که به عنوان استاد فيزيک رياضي در دانشگاه کمبريج فعاليت مي‎کند، حوزه تخصصي او، فيزيک ذرات بنيادي است او در سال1974 به عضويت انجمن سلطنتي درآمد. با اين حال تنها پنج سال بعد، يعني در سال 1979، پوکينگ هورن در مسير حرفه‌اي خود تغيير عمده‌اي به وجود آورد. او فعاليت‌هاي آموزشي سودآور خود را رها کرد و با ارائه درخواست براي تحصيل در رشته الهيات، دوباره دانشجو شد. با انتشار کتاب‌ها و مقالات بسيار در زمينه علم و دين، پوکينگ هورن تبديل به يکي از متفکران پيشروي جهان شد که براي همگام‌سازي و ارتباط بين پيچيدگي‌هاي فيزيک کوانتوم و رازهاي نهفته در اعتقادات مسيحيت تلاش مي کرد. مصاحبه زير در مدرسه ديني الاهيات عمومي در شهر نيويورک انجام شده است که پروفسور پوکينگ هورن در بهار سال 1997 به عنوان سخنران مهمان به آنجا دعوت شده بود. اين پرسش و پاسخ تلاشي در جهت کاوش و شفاف سازي برخي از مسائل موجود در مباحث علم/ الاهيات است.



    پروفسور پوکينگ هورن، شما به عنوان پروفسور فيزيک رياضي در دانشگاه کمبريج، کمک شاياني به پيشرفت فيزيک ذرات بنيادي کرديد. سپس در سال 1979، از سمت خود استعفا داديد تا بتوانيد در کليساي انگلستان براي کشيش شدن آموزش ببينيد. ممکن است در باب اين تغيير توضيح دهيد؟
    من از فعاليت‌هايم در حوزه علم بسيار لذت بردم. گستره علم را به خاطر از بين رفتن شيفتگي‌ام به آن ترک نکردم، بلکه احساس کردم پس از حدود 25 سال سهم خود را در پيشبرد آن انجام داده‌ام. کار من بيشتر در زمينه رياضيات و حوزه فيزيک رياضي بود که احتمالا پيش از سن 55 سالگي مي‌توان بهترين تلاش‌ها را در اين زمينه انجام داد. با گذر از اين سن، با خود فکر کردم که مي‎خواهم کار ديگري انجام دهم. از آنجا که باورهاي مسيحي هميشه نقشي مرکزي در زندگي من داشته است، آزمودن تخصصم در اين زمينه به نظر ايده خوبي براي شکل‌گيري مسير حرفه ثانويه من مي‌آمد.

    مدتي را نيز در کليسا گذرانده‌ايد درست است؟
    بله، پنج سال کشيش بودم. در يک کليساي بزرگ در بريستول دستيار کشيش اعظم  و در دهکده‌اي در کنت نيز کشيش بخش بودم.

    پس از آن دوباره شما را با انتصاب به عنوان رئيس دانشکده کوئينز دانشگاه کمبريج به محيط دانشگاهي برگرداندند. پيشينه‌تان در علم، نقطه برتري شما در الاهيات است، روشي که خود شما آن را به صورت "تفکر پايين به بالا" تعريف کرده‌ايد. خواهش مي‌کنم اين عبارت را توضيح دهيد و بگوييد که چرا پايبندي به اين روش، براي پيشبرد الاهيات ضروري است؟
    متفکران پيرو روش پايين به بالا تلاش مي‌کنند که کار خود را با تجربه آموزي آغاز کنند. سپس از اين تجربيات به سمت درک و آگاهي مي‌روند. آن‌ها با در نظر گرفتن اصول کلي مشخص از پيش تعيين شده، که احتمال درستي آن را بالا مي‌دانند، کار خود را شروع نمي‌کنند؛ بلکه تنها اميدوارند که به چيستي حقيقت پي‌ببرند. اگر تجربيات علمي تنها يک چيز به ما آموخته باشد، آن نکته اين است که جهان بسيار عجيب و شگفت‌آور است. انقلاب‎هاي بسيار علمي به‌طور قطع اين موضوع را نشان داده‎اند. اگر اين موضوع در مواجهه ما با جهان فيزيکي صدق مي‎کند، به‌طور قطع در مواجهه با خدا نيز به احتمال فراوان صدق بيشتري دارد.

    در آوريل 1997 در مجله الهيات امروزي، از شما به عنوان متکلم پويشي ياد شده است اما خود شما به وضوح بيان کرده‌ايد که اينگونه نيست. تفاوت‌هاي اساسي بين روش فکري شما و الاهيات پويشي در چيست؟
    فکر مي‌کنم دو تفات عمده وجود دارد: تفاوت نخست در ارتباط با بعد متافيزيکي تفکر پويشي است که بيانگر نگرش و تصورِ رخداد محور وايتهد از حقيقت است، ايده‌اي که مي‎گويد ابتدايي‎ترين مبناي اندازه‌گيري همه چيز، رخداد يا حادثه است. اين يک روش فکري بسيار مشخص " نقطه خطي" است، که از ديدگاه من تعريف مناسبي از پويش‌هاي فيزيکي موجود، در علم امروزي نيست. درست است که گسستگي‌هايي در نظريه کوانتوم وجود دارد براي مثال در جايي که اندازه‌گيري‎ها شروع مي‎شوند؛ اما بيشتر اوقات در حقيقت يک پويش و فرآيند پيوسته در جريان است. بنابراين همزمان با افزايش درک ما از فرآيندهاي جهان، به نظر مي‌رسد که متافيزيک مطرح شده توسط وايتهد مناسب علم فيزيک نيست.
    تفاوت دوم در جنبه الاهياتي است، خدا از ديدگاه تفکر پويشي بيشتر يک خداي ترغيب کننده است، يعني کسي که در هر چيزي که روي مي‌دهد سهيم است، اما در حقيقت نقشي در وقوع هيچ رويدادي ندارد؛ اين خدا به‌طور ساده تنها تلاش دارد که جهان را جذب کرده و آن را به يک سمت و سوي مشخص بکشاند. و من فکر مي‌کنم که اين برهان‌سازي، تصويرسازي قدرتمندي به منظور ارتباط دادن خدا با واقعيت خلق شده و يا تبديل خدا به عنوان زمينه اصلي اميدبخشي و يا تعريف خدا به عنوان پدر عيسي مسيح ما و کسي که او را دوباره زنده کرد، نيست.

    پس چرا گاهي اوقات به اشتباه شما را به عنوان متفکر پويشي در نظر مي‌گيرند؟
    به اين دليل که من، برخي ايده‎هاي مطرح شده در الاهيات پويشي را آگاهانه مي‌پذيرم، اما فکر مي‌کنم که (اين موارد الزاما) به تمام جزئيات تفکر پويشي گره نخورده‌اند ولي بسيار روشن‎گرانه و مفيد هستند. وايتهد در برابر ايده در نظر گرفتن خدا به عنوان فرمانروايي کيهاني و کسي که در تمامي رخدادها نقش دارد، به سختي ايستاد. به باور من، خدا اجازه داده است جهان به حال خود رها شود اما نه تا نقطه‌اي که تنها تبديل به يک خداي ترغيب کننده شود. تصويرسازي خدا به نحوي که (تعريفي) مابين خداي کنترل کننده همه چيز و خداي ترغيب کننده  فرآيندهاي جهان باشد، ايده‌اي است که ارزش کار کردن بر روي آن را دارد. من در اين هدف با الاهيدانان پويشي شريک هستم اما روش رسيدن من به اين هدف متفاوت است. ايده ديگري که از ديدگاه من بسيار سودمند است، اين ايده است که خدا در سراسر زمان، به طور جدي دست اندرکار جهان است. ما براي خدا هم وجهه زماني و هم وجهه لازمان در نظر مي‌گيريم. بنابراين خدا در فرآيندهاي جهان دخيل است و از آن جدا نيست. از ديدگاه من اين تفکر بسيار مفيد است، من نيز همانند بسياري ديگر از الاهيدانان  (معتقد به اين ايده) درقرن بيستم که  خود را به صورت متفکر پويشي تعريف نمي‌کردند، اين تفکر را بسيار سودمند مي‌بينم.

    اون توماس‌(Owen Thomas) به دليل ايده "وحدت‌گرايي دو وجهي"تان، شما را به عنوان يک متفکّر پويا تعريف کرده است. مي‌توانيد به‌طور خلاصه به تشريح اين ايده بپردازيد؟
    "وحدت‌گرايي دو وجهي" تلاشي در جهت رويارويي با مشکل دائمي و حل نشده چگونگي ارتباط مغز با ماده است. اين ديدگاه با نظريه دوگانه‌انگاري کلاسيک متفاوت است که مي‌گويد دو نوع جوهره در جهان وجود دارد: ذهن و ماده فيزيکي. مشکل اين نظريه، تشريح نحوه ارتباط اين دو با يکديگر بود. من مطمئن هستم که ما تنها از ماده فيزيکي ساخته نشده‌ايم و همچنين مطمئنم که واقعيت چيزي فراتر از تنها ايده‌هاست. هيچ کدام از راه حل‎هاي کلاسيک به نظر با تجريبات ما هم‌خواني نداشتند. نظريه وحدت‎گرايي دو وجهي تلاش دارد که هم تجربيات ذهني ما و هم تجريبات فيزيکي و مادي ما را به‌طور جدي مد‌نظر داشته باشد. اين نظريه بيان مي‎کند که هر دوي اين‎ها به‌طور ژرف با يکديگر مرتبط و تکميل کننده يکديگرند، و اينکه تنها يک ماهيت و جوهره در جهان وجود دارد. نظريه وحدت‌گرايي دو وجهي به دنبال اين است که از ارزش‎زدايي و يا فرعي‌سازي هر کدام از اين دو وجه، دوري کند. گاهي ممکن است اين ديدگاه تنها به صورت يک شکل پيچيده از مکتب ماده‎گرايي به نظر برسد، اما به نظر من اينگونه نيست، به اين خاطر که به ذهن به‌‌عنوان پديده ثانويه‌اي که پس از پديده نخست‌- يعني ماده‌- نمود کرده، نگاه نمي‌کند.

    شما قدرداني و ارزش‌گذاري بسياري نيز بر روي آنچه تيار دوشاردن (Teilhard de Chardin)  در طول دوران حياتش انجام داده است داشته‌ايد، اما ديدگاه‎هاي خود را با او نيز متفاوت مي‌بينيد. امکان دارد که اين تفاوت را تشريح کنيد؟
    ‌بله. اجازه دهيد که در ابتدا بگويم من دوشاردن را به عنوان شخصيت يکپارچه‌اي که تلاش کرد تجربيات ديني خود و علم را در کنار يکديگر نگه دارد، ستايش مي‌کنم، اما جزئيات انجام اين کار توسط وي، سنخيتي با روشي که من اين کار را انجام مي‌دادم، ندارد. من فکر مي‎کنم بسيار مهم است که بين تعريف مسيحيت از آفريننده و آفرينش تفاوت قائل شويم. البته که ما خداي بسيار دورِ تعريف شده در الاهيات کلاسيک را نمي‌خواهيم، تعريفي که او را بسيار برتر و متعالي و فراگيرتر از آنچه قابل درک باشد، مطرح مي‎کند. ما نيازمند يک توازنِ يک دست در فراگيري ذهني و برتري و تعالي فراطبيعي براي تعريف خدا هستيم، اما من فکر مي‎کنم که به دو دليل تفاوت قائل شدن بين آفريننده و آفرينش، همچنان بسيار حياتي است. يک دليل آنکه اگر ما اين تفاوت را در نظر نگيريم، مشکل تعريف موجوديت شيطان و ارتباط خدا با شيطان، عميق‌تر خواهد شد. و دوم اينکه، خدايي که بسيار درگير آفرينش باشد نمي‌تواند پايه و اساس اميد به سرنوشتي به جز مرگ، هم براي آفريده‌ها و هم براي کل آفرينش باشد.
    به باور من خدا اين جهان را، اين آفرينش را، آفريده است تا چيزي به غير از خود خدا وجود داشته باشد و اجازه داده است که به حال خود باشد. اما کليساهاي شرقي هميشه اين باور را حفظ کرده‌اند که آفرينش مسيح به منظور به اشتراک گذاشتن حيات و نفس خدا بوده، يعني حيات ماهيتي الهي با بشر بوده است. حتي همين حالا نيز، اين دنيا دربردارنده آيين و اشاراتي به آفرينش جديد خداست، که آن رستگاري اين جهان پس از مرگش است. به باور من اين آفرينش و جهان جديد، دنيايي سراسر مقدس و ديني است، که سرشار از وجود خداست. به همين دليل است که در آن هنگام مي‌توان به درستي آن جهان را به صورت جهاني وحدت وجودي (pantheism) تعريف کرد. بنابراين من (به خلاف دوشاردن) تحقق اين امر را به عنوان يک سرنوشت نهايي در آخرت مي بينم و نه واقعيتي موجود در حال حاضر.

    اجازه دهيد موضوع بحث را به سمت جهان‌شناسي ببريم. در ادبيات، بخصوص در نوشته‌هاي نويسندگاني نظير توماس تورنس (Thomas Torrance)، توجه بسياري به انقلاب شگفت‌انگيزي که در آگاهي و درک بشر در حال روي دادن است، شده است، گذر از جهان‌شناسي نيوتوني به سمت جهان‌شناسي انيشتيني. مسائل اصولي‌اي که باعث گذر از تفکرات دوگانه دکارت و نيوتن به سمت درک حال حاضر ما از حقيقت به‌صورت يک تعريف يگانه شده است، چيست؟
    من فکر مي‌کنم سه اتفاق مهم رخ داده است. رويداد نخست مطئمنا با طرح نسبيت اينشتين مرتبط است که آن شناسايي ماهيت نسبيّتي واقعيت است. تصور نيوتن از جهان، يک محفظه بسته بود که ذرات کوچک و مستقلي در آن در حرکت بودند که يکباره به يکديگر برخورد کردند. اين ديدگاه، توسط درک و بينش يگانه و متحدي جايگزين شده است، که از نظريه نسبيت عام اينشتين نشات گرفته است که مي‌گويد فضا و زمان و ماده، همگي به يکديگر متصل هستند، بنابراين با اين تعريف جهان نسبيتي است. اين يک پيشرفت بسيار مهم است... پس از آن يک انقلاب دومي رخ داد. کشف نظريه کوانتوم، که تغييراتي در تفکر ما در مورد جهان به وجود آورد. در درجه اول باعث شد که متوجه شويم جهان خلاف آنچه که فکر مي‌کرديم، هدفمند و ماشيني نيست؛ و در فرآيندهاي فيزيکي، احتمال نيز مطرح است. و البته بايد گفت خود نظريه کوانتوم نيز داراي ويژگي‌هاي نسبيتي مخصوص به خود است. هر گاه دو ماهيت کوانتومي با يکديگر برخورد کنند، قدرتي شگفت‎آور و غيرمنطقي براي تاثيرگذاري بر روي يکديگر به دست مي‌آورند، بدون توجه به اينکه چقدر آن‎ها را از يکديگر دور کنيم. نظريه کوانتوم همچنين به ما مي‌گويد که جهان تنها عيني نيست؛ بلکه مکانيزمي پيچيده‌تر از اين است. در برخي جوانب ماهيت آن از ما پنهان است اما در عين حال داراي ساختاري است که ما توانايي درکش را داريم.
    تغيير سومي که در تصور ما از جهان فيزيکي رخ داده است مربوط به فرآيندهاي روزمره فيزيکي است - نظريه‌اي که به‌عنوان نظريه آشوب تعريف مي‌شود، به ما مي گويد که بروز رفتارهاي غير قابل پيش‌بيني ذاتي و غير ماشيني، يک از ويژگي‌هاي اين جهان است که نه تنها در فيزيک کوانتوم و ريشه‌هاي اتمي مواد، بلکه در فرآيندهاي روزمره هم قابل رويت است. در جهان فيزيکي هم مظاهر نظم وجود دارد و هم بي‌نظمي، و اين بدين معني است که رفتارهاي اين سيستم به ترکيب متضادي از نظم و بي‌نظمي وابسته است- جهان همانگونه که مردم گاهي مي‌گويند "بر لبه آشفتگي" قرار دارد - در ميانه دو جهان؛ يکي با چارچوبي کاملا موجَب و تغييرناپذير، که به دليل اينکه هيچ چيز نمي‌تواند بطور حقيقي در آن تغيير کند، ملال‌انگيز و عبث است و ديگري يک جهان کاملا تصادفي که به دليل کاملا اتفاقي بودن آن، باز هم بي‌حاصل است. چيزي در اين ميان، در نقطه توازن بين ميزاني از نظم و ميزاني از احتمالات و عدم قطعيت‌ها که باعث ثمربخشي  اين دنيا مي‌شود.

    بسيار باشکوه! آيا اين واژه با احتمال و قطعيت وابستگي دارد؟
    قطعا. يک روش ديگر براي بيان آن، تشريح جهان به صورت يک واقعيت در حال رشد و گسترش به دليل برهم کنش بين احتمال و قطعيت است. احتمال به معناي تصادف و اتفاقات بي‌معنا نيست. احتمال راهکاري است که باعث بروز خلاقيت و پديد آمدن چيزهاي نو مي‌شود. در سوي ديگر نيز اگر اين چيزهاي (ظاهرا احتمالي) جديد در درون ميزان مشخصي از نظم قانونمند قرار نداشتند، به راحتي از بين مي‌رفتند.

    و هر دوي اين‌ها از ضروريات اوليه براي آفرينش هستند.
    بله. هم براي آغاز و هم در طول آفرينش، ضروري هستند. فرگشت (تکامل) قطعا تنها در زندگي بر روي زمين رخ نداده است؛ بلکه در کل جهان هستي روي داده است. در هر صورت جهان براي اينکه حتي حيات در آن امکان‌پذير باشد نيازمند 10 ميليارد سال فرگشت بود؛ تکامل ستاره‌ها و رشد و پيدايش عناصر جديد شيميايي در هسته‌هاي سوزان ستاره‌ها، پيش نيازهاي ضروري براي زايش حيات بودند. قوانيني که به عنوان قوانين طبيعت مي‌شناسيم، بايد براي امکانپذير شدن اين حيات به دقت تنظيم شده باشند. سرشت فيزيکي اين جهان بايد به گونه‎اي بوده باشد که ده ميليارد سال تکامل اوليه براي تشکيل مواد اوليه حيات را امکانپذير کرده باشد. بدون آن، مواد اوليه‎اي براي امکانپذير کردن حيات بر روي زمين وجود نداشت.

    من مي‌خواهم عبارت نوشته شده توسط توماس تورنس در کتاب الاهيات و تطبيق Theology and Reconciliation در مورد گذر از معرفت‌شناسي نيوتن به معرفت‌شناسي حال حاضر را نقل قول کنم: يک مشکل جدي که ما امروزه با آن روبرو هستيم، فاصله زماني رخ داده بين آغاز انقلاب در بنيان‌هاي تفکر و تکميل بازسازي روش‌هاي تفکر و زندگي است. اين دوره انتقال، سرشار از ايده‌هاي آشفته، اضطراب‌هاي کژپندارانه (پارانويا)، راه حل‌هاي ترکيبي و گرايشات واپسگرايانه است. (271-270) تورنس مي‌گويد که "ما براي انجام اين انتقال و گذر دچار مشکل هستيم، به اين دليل که همچنان به علوم قرون 18و 19 ميلادي پاي بنديم." آيا شما ايده‌اي درباره نحوه گذر از اين سردرگمي داريد؟
    تام تورنس يک خداشناس برجسته است که در طول دوران حيات خود به جستجوي بينش‌هايي از علم براي به‌کارگيري در تفکرات خداشناسانه خود گشت. من فکر مي‌کنم که نقل قولي که از او خوانديد، کاملا درست است. اکثر افراد، تصور بسيار تاريخ گذشته‌اي از آنچه که علم در مورد جهان به ما مي‌گويد، دارند. آن‌ها به چشمِ جهاني منظم و موجَب، به اين دنيا مي‌نگرند؛ لاپلاس نيز در انتهاي قرن هجده در مورد اين چنين جهاني صحبت مي‌کند و سخن منسوخ شده و معروفي دارد که مي‌گويد اهريمن از آنچه که در حال روي دادن است، با خبر است و آنچه در آينده رخ مي‌دهد را مي‎تواند پيش‌بيني کند و کل گذشته را نيز مي‌تواند کشف نمايد. اين به طور قطع در آن دوره ايده غالب در مورد فرآيندهاي فيزيکي بود، اما در حال حاضر اينگونه نيست. جهان گشوده‌تر، حاوي احتمالات و پيچيده‎تر از اين‌هاست و انعطاف‌پذيري بيشتري نسبت به آنچه افراد قرن 18 و 19 درک مي‌کردند، دارد. متاسفانه اين ديدگاه نفوذ زيادي به درون تفکرات خداشناسي نداشته است. مردم، بخصوص الاهيدانان، بايد تلاش کنند خود را بيشتر با ايده‌هاي علمي آشنا کنند. درست است که علم در بسياري از جنبه‎ها فني و تخصصي است، اما کتاب‌هاي بسيار خوبي نيز هستند که تلاش مي‌کنند به نوعي ساختارهاي مفهومي علوم را بيان کنند. مانند کتاب نيروي برتر و کتاب درباره زمان پال ديويس، و همچنين کتاب آشفتگي جيمز گليک و کتاب خود من به نام کوانتوم جهان.

    در ارتباط با اين موضوع شما در کتاب منطق و واقعيت Reason and Reality، از برنارد دسپاگناي فيزيکدان که باور داشت فلسفه بايد از علم، به خصوص از فيزيک بياموزد، نقل قول کرده‌ايد که: "ما ممکن است تصور کنيم که براي رسيدن به حقيقت تنها بايد ايده‌هاي هوشمندانه ارائه دهيم، اما اين نادرست است. به اين دليل که اميد به اينکه بشر حال حاضر بتواند تعاريف کاملا درستي از واقعيت، زمان و عليت داشته باشد، تفکري توهم آميز است اگر ريشه‌هاي اين تعاريف با بيانات استادانه و فوق‌العاده‌ و منطبق با واقعيت‌هاي در دسترس حال حاضر بشر نباشد".
    خداشناسان با مشکل بزرگي روبرو هستند به اين دليل سعي دارند در مورد خدا صحبت کنند. از آنجايي که خدا پايه و اساس همه چيز است، مي‌توان اين گونه برداشت کرد که هر گونه جستجوي انسان در واقعيات، ريختن گندم در آسياب الاهيات است. مطمئنا هيچ خداشناسي نمي‌تواند همه چيز را بداند. در سوي ديگر نيز ماهيت جهان فيزيکي و تاريخ جهان فيزيکي فاکتورهاي مهمي هستند. آن الاهيداناني که قصد پرداختن جدي به دکترين آفرينش را دارند، بايد به پيشينه علم توجه بيشتري داشته باشند. در حال حاضر، غالب تفکرات خداشناسي تمرکز زيادي به مرکزيت انسان دارند. البته هيچ کس منکر اهميت انسان در اين نگره نيست، اما بازه زماني‌اي که خداشناسان به آن فکر مي‌کنند، به جاي پانزده ميليارد سال تاريخ جهان تنها چند هزار سال از فرهنگ و تمدن بشري است. و مقياسي که در آن تفکر مي‌کنند نيز محدود است. وقتي که آن‌ها مي‌گويند "جهان" معمولا منظورشان سياره زمين است و نه يکصد هزار ميليون کهکشان قابل مشاهده در جهان هستي. آن‌ها بايد افق فکري خود را گسترش دهند.

    يک نمونه از کساني که عميقا به انقلاب علمي اينشتين و فيزيک کوانتوم پاي‌بند است، مايکل پولان يي،(Michael Polanyi) فلسفه‌دان و شيميدان است. شما فکر مي‌کنيد جذاب‎ترين جنبه روش او چيست؟
    چيزي که در مورد پولان يي بيشتر نظر من را جلب مي‌کند اين است که او خود را به صورت يک پست ليبرال تعريف مي‌کند. احتمالا امروزه مي‌توانيم از واژه پست مدرن براي اين مفهوم استفاده کنيم. از ديدگاه او فلسفه عظيم دکارت که حاوي ايده‌هاي مشخص و آشکاري است، و پايه و اساسش، دانش صحيح و بي‌احتمال شک و ترديد است، غيرقابل دستيابي است. اما در عين حال به سمت نظريه نسبيت گرايي نيز نمي‌رود که مي‎گويد تو ديدگاه‌هاي خود را داري، من نيز ديدگاه‌هاي خودم را. او به جستجوي روشي در ميانه اين دو مي‌گردد، که در اين راه، تجربيات علمي او نيز بسيار به ياري‎اش مي‌آيند، و متوجه مي‌شود که در دانش انساني نيز مقدار مشخصي تزلزل و ناپايداري وجود دارد. او تاکيد مي‌کند که ادراک، نيازمند پايبندي به نوعي نگرش و ديدگاه بخصوص است؛ ديدگاه يک شخص بايد پذيراي بازنگري باشد، اما در عين حال، از طريق پاي بند بودنمان است که مي‎توانيم قدرت ادراک که ما را در راه کسب دانش از جهان فيزيکي توانمند مي‌سازد، را به دست آوريم. او کتاب مهم خود به نام دانش شخصي را نوشت تا نشان دهد که چگونه مي‌توان خود را به يک ديدگاه مشخص پايبند نمود، اما در عين حال اين احتمال را مدنظر قرار داد که شايد اين ديدگاه اشتباه باشد. به باور من اين تعريف در گستره علم به راحتي قابل شناخت است. من همچنين با اين نکته نيز موافق هستم که گستره علم بسيار موفق عمل مي‌کند و اين موفقيت سبب ترغيب شدن من به تاييد درستي ديدگاه پولان يي مي‌شود. و اگر اين ديدگاه در تحقيقات ما در مورد جهان فيزيکي صدق مي‌کند به عقيده من اين يک نوع دلگرمي و ترغيب براي بسط دادن اين ديدگاه به اشکال ديگر جستجو و کاوش‌هاي انساني نظير الاهيات نيز هست که در اين حيطه‌ها نيز بايد حتي در مقياسي وسيع‌تر خود را پايبند به نوعي ديدگاه بخصوص بدانيم ولي در عين حال بدانيم که ايده‌هاي ما، تنها تا اندازه‌اي مناسب و صحيح هستند. ديدگاه پولان يي روشي بسيار سودمند براي هدايت ما به سمت تعيين مسير فکري خود در بين تفکري که مي‌گويد تو مي‌تواني همه چيز را با روشي منطقي ثابت کني و تفکري که مي‌گويد هيچ حقيقتي براي يافتن وجود ندارد و يا دانشي براي دست يابي نيست، است.

    جايگاه ويژه او به دليل پيشينه علمي‌اش، براي پيشبرد الاهيات در دوره‌اي که ما به آن دوره پست مدرن مي‌گوييم به نظر بسيار مفيد مي‌آيد.
    بله، اينگونه به نظر مي‌آيد. ايده‌هاي او روشي تفصيلي از آنچه که ما به عنوان "واقع‌گرايي انتقادي" مي‌ناميم است، هم در ارتباط با گستره علم و هم در ارتباط با الاهيات. اگر در مورد اين موضوع فکر کنيد، خواهيد ديد که قانون راهنر Rahner که مي‌گويد "تثليث اقتصادي، تثليث فراگير و جهانشمول است"، يک جمله واقع‌گرايانه الاهياتي است که مي‌گويد آنچه ما در مورد خدا مي‌دانيم، گمراه کننده نيست. به عبارت ديگر تثليث اقتصادي، تثليث ضروري است؛ آنچه که ما در مورد خدا مي‌دانيم راهنماي قابل اطميناني براي درک ماهيت الهي است.
    شما گفته‌ايد "انيشتين به جاي آنکه نخستين دانشمند نوين باشد، آخرين دانشمند سنتي است" منظور شما از اين جمله چيست؟
    صد البته که اينشتين يک دانشمند بسيار بزرگ بود و من احترام عظيمي براي او قائلم و يافته‌هاي او را بسيار مي‌ستايم. اما او پايبندي زيادي به ديدگاه عيني بودن جهان فيزيکي داشت. او مي‌خواست که جهان فيزيکي قابل تصويرسازي و هدفمند باشد و دليل اين خواسته‌ها نيز، فکر مي‌کنم اين بود که باور داشت اين ويژگي‌ها، واقعيت جهان فيزيکي را تضمين مي‌کنند. مانند تمام دانشمندان ديگر، انيشتاين نيز با شور و اشتياق فراوان به واقعيت جهان فيزيکي باور داشت، و مطمئن بود که ما مي‌توانيم از طريق پژوهش‌هاي علمي خود چيزي در مورد ماهيت و طبيعت اين جهان بياموزيم. من نيز همانند او با اين ديدگاه موافقم، اما فکر مي‌کنم که اين بدين معنا نيست که ما بايد خود را به طور محض محدود به بينش عيني جهان فيزيکي کنيم. به باور من نظريه کوانتوم (نظريه اي که انيشتين از آن متنفر بود و هيچ گاه به طور کامل آن را نپذيرفت)، آشکارا به ما نشان مي‌دهد که جهان، ظرافتي پيچيده‌تر و نهفتگي بيشتري از آنچه که فکر مي‌کرديم دارد. در هر صورت همگي ما که در زمينه فيزيک کوانتوم فعاليت مي‌کنيم، به واقعيت جهان کوانتومي و واقعيت موجوديت‎هاي کوانتومي نظير پروتون‎ها و الکترون‌ها باور داريم. دليل اصلي اين باور ما به دليل عيني بودن آن‌ها در تعريف کلاسيک علم نيست، به اين دليل که آن‌ها اصلا عيني نيستند، بلکه به اين خاطر است که فرض موجوديت آن‌ها، ما را براي درک تجربيات فيزيکي تا گستره بزرگي، توانمند مي‌سازد. بنابراين تضمين واقعيت، قابل فهم بودن آن است نه عيني بودن آن. اين ديدگاه به طور بسيار قوي و متقاعد کننده‌اي توسط برنارد لونرگان(Bernard Lonergan) پيش برده شده است.

    امکان دارد چند کلمه‌اي در مورد پال ديراک(Paul Dirac) و يافته‌هايش در مورد پوزيترون (پادالکترون) و گسترش فيزيک کوانتوم بگوييد؟
    من دانسته‌هايم در مورد فيزيک کوانتوم را از پال ديراک آموخته‌ام، او يکي از پايه‌گذاران اصلي اين موضوع است. او هم توانمندي ذهني فوق‌العاده‌اي داشت و هم از فروتني وافري برخوردار بود. ديراک موفق شد يافته‌هاي بسيار تاثيرگذاري با کمک معادلات بسيار زيبايي در اين حيطه بر جاي بگذارد، اما هيچگاه بر نقش خود در اين موفقيت‎ها تاکيد نداشت و يا نام خود را بر روي اين يافته‌ها قرار نداد. يکي از جاذبه‎هاي فريبنده در مورد جهان فيزيکي اين است که به نظر مي‌آيد هميشه مي‎توان ساختارهاي بنيادين آن را از طريق رياضيات، به زيبايي تشريح کرد. براي من اين نکته، اشاره‌اي به وجود يک تفکر و ذهنيت (عظيم) در پشت اين ساختار جهاني است، و اينکه ذهن ما نيز به نوعي با آن ذهنيت، هماهنگ و کوک شده است. ديراک يکي از بزرگ‌ترين متفکران فيزيک در قرن بيستم است. او هرگز يک شخصيت مذهبي سنتي نبود. او حتي در جواني‌اش مخالف دين بود، اما درکش نسبت به اين موضوع تغيير کرد البته هيچگاه به‌طور کامل در زندگي‌اش دين را نپذيرفت. يک بار از او پرسيده شد که شالوده باورهاي او چيست و ديراک به سمت يک تخته سياه چرخيد و نوشت "معادلات فيزيک را مي‎توان با رياضيات به زيبايي بيان کرد". پيگيري خستگي‌ناپذير زيبايي رياضيات، منجر به يافته‎هاي مهم وي شد. او پادماده (ضد ماده) را کشف کرد و دريافت که چگونه مي‌توان مکانيک کوانتوم و نسبيت را در کنار يکديگر جاي داد.

    دکتر پوکينگ هورن، شما خيلي اوقات علاقه خود را نسبت به يک عبارت مشخص يعني "معرفت‌شناسي، نمونه‎اي از هستي‌شناسي است" ابراز کرده‌ايد. مي‌توانيد چند کلمه‌اي در اين مورد نيز بگوييد؟
    من اين عبارت را خودم نخستين بار استفاده کردم و همسرم اينقدر از زبان من اين جمله را شنيده بود،که يک پيراهن که همين عبارت بر روي آن نقش بسته بود به من داد. براي من اين عبارت، چکيده‌اي از ديدگاه واقع‎گرايانه به گستره علم است، و يا حتي تعريف‌کننده جستار گسترده‌تر بشر در واقعيت است: که مي‌گويد آنچه که ما مي‌دانيم، راهنماي قابل اطميناني از آنچه که مد‌نظر داريم، است. جهان ما را گمراه نمي‌کند. من جدايي مد نظر طرفداران كانت بين پديده (چيزهايي که ما آن‌ها را مي‌دانيم) و معنويات (چيزهايي که در درون قرار دارند) را نمي‌پذيرم. تاثير کلي تجريبات علمي اين است که باعث ايجاد باورمندي به اين شود که ما واقعيت حقيقي را با درک يکپارچه اي به دست مي‌آوريم. البته ما به جاي توضيح کامل جهان، از نقشه‎ها استفاده مي‌کنيم؛ هميشه چيز بيشتري براي آموختن وجود دارد. تکيه کلام من تنها روشي براي بيان اين حقيقت است که ما در مواجهه با حقيقت، گمراه نمي‌شويم. واقعيت آنگونه که خود را به ما نشان مي‌دهد، آنگونه که ما آن را مي‌دانيم، راهنماي قابل اطميناني براي درک کامل ماهيت حقيقت است. ايده‌ها، از تجربيات من به عنوان يک دانشمند پديد مي‌آيد، اما من فکر مي‌کنم که اين ايده‌ها در درون آفرينش خدا نوشته شده‌اند، براي خدا اين جهان خلاف ديدگاه دکارت، يک شيطان گمراه کننده نيست. ايمان به خداست که اجازه مي‌دهد معرفت‌شناسي نوعي از هستي‌شناسي باشد.

    آيا معرفت‌شناسي‎هاي گوناگون ارتباطي با واقع نمايي دارند؟ احتمالا مفيد خواهد بود که شما ارتباط بين هماهنگي و همگون‌سازي را تشريح کنيد.
    من باور راسخي به يگانگي دانش دارم. تنها يک جهان واقعي وجود دارد، يک جهاني که ما تجربه مي‌کنيم و تلاش داريم آن را تشريح کنيم. البته سطوح متفاوتي و لايه‎هاي گوناگوني از واقعيت وجود دارد؛ امکان دارد که ما با يک رخداد مشخص، به روش‎هاي مختلفي روبرو شويم. مي‌توانيم آن رخداد را با مفاهيم کاملا فيزيکي تعريف کنيم و يا آن را به صورت پديد‎آورنده زيبايي تشريح کنيم، و يا لحظه انتخابي اخلاقي تعريف کنيم؛ ممکن است آن لحظه، لحظه رويارويي ما با خدا باشد. اين‌ها لايه‌هاي مختلفي از واقعيت است. اما همگي آن‌ها در جايي در کنار يکديگر قرار مي‎گيرند. من مي‌خواهم آنها را به روشي در کنار يکديگر قرار دهم که خصوصيات گوناگون همگي لايه‏هايي که من تجربه مي‎کنم، حفظ شود و اين حقيقت نيز پابرجا باشد که تجربه تنها يک واقعيت يگانه است. من يک ارتباط هماهنگ مي‎خواهم. براي مثال ارتباط هماهنگ بين علم و الاهيات. علم نمي‎تواند به الاهيات بگويد که چگونه دکترين آفرينش را پايه‎ريزي کند، اما شما نمي‎توانيد بدون در نظر داشتن سن جهان و ويژگي تکاملي در تاريخ جهان هستي، يک دکترين براي آفرينش ارائه دهيد. همچنين فکر مي‌کنم که بايد تمايزات لازم را هميشه در نظر بگيريم- دکترين آفرينش ديني از کيهان‏شناسي علمي متفاوت است، و بايد در برابر تلاشي که گاهي دانشمندان براي همانندسازي ديدگاه‎هاي الاهياتي با ديدگاه‎هاي علمي انجام مي‌دهند، ايستادگي کنيم. در اينجا يک تمايز وجود دارد که بايد حفظ شود.

    يک دانشمند مي‌تواند دعا کند؟
    خب اين نکته بسيار به اين وابسته است که منظور شما از دعا کردن چيست. من فکر مي کنم دانشمندان بدون آنکه خودشان بدانند اکثرا مشغول دعاکردن هستند. يک تجربه متداول در کار علمي، احساس شگفت‌انگيز زيبايي و حاصلخيزي در جهان است. در حقيقت اين يک نوع دعاگويي ضمني و ستايش آفريدگار است، اما مطئمنا بسياري از دوستان دانشمند من به اين موضوع اينگونه نگاه نمي‌کنند. من فکر مي‌کنم که نکته کليدي در اين سوال، از ديدگاه دعاگويي درخواست است: آيا ما مي‌توانيم از خدا درخواست چيزي داشته باشيم؟ به باور من، همانگونه که تصوير ما از جهان فيزيکي به يک تصوير باز با احتمالات فراوان، ظرافت بالا و انعطاف‎پذيري زياد تبديل شده، باعث شده است که ما به نحوي شروع به نگرش جهان فيزيکي کنيم که به عنوان ساکنان آن، بتوانيم آن را درک کنيم، به اين دليل که مي‌دانيم داراي قدرت لازم براي ايجاد تغيير در جهان هستيم؛‌ بنابراين جهان پذيراي عملکرد و ايجاد تغييرات توسط ماست. به عقيده من، به همين شکل، ايجاد تغيير توسط خدا نيز امکانپذير است. به عبارت ديگر آنچه که ما به عنوان فرآيندهاي علمي مي‌شناسيم، تعامل خدا با اين جهان را رد نکرده است.

    در يکي از نوشته‌هايتان عبارت کنجکاو کننده‌اي را آوريده‌ايد، "منطق ياري گرفته از مناجات"، منظور شما از اين جمله چيست؟
    اين يک عبارت تغيير شکل يافته از جمله ديويد پارک(David Park) است. او در حال صحبت در مورد نحوه درک جهان توسط علم بود و به اين نکته اشاره کرد که براي درک دقيق الگوها و ساختارهاي جهان، علم نيازمند ياري گرفتن از اشارات طبيعت است. اغلب الگوهاي حقيقي جهان از آنچه که ما به طور پيش‌فرض تصور مي‎کنيم، بسيار جذاب‌تر هستند. ديويد به اين مي‌گويد منطق ياري گرفته از طبيعت. و به نظر من آمد که بسياري متفکران الاهيات نيز به همين شکل از "منطق ياري گرفته از مناجات" استفاده مي‎کنند: من فکر مي‌کنم که يکي از بنيادي‌ترين تجربيات ديني، تجربه پرستش است. من آدمي با تجربيات بي‌شمار و بسيار ديني و يا تجربيات رازگونه ژرف نيستم. اما يک نوع برنامه شخصي پرستش و عبادت روزانه دارم. در حقيقت زندگي روحاني من در چيزهايي نظير کارهاي روزمره به عنوان کشيش، و عشاي رباني در کليسا تعريف مي شود. من فکر مي‌کنم اين تجربيات است که به ما کمک مي‌کند در مورد خدا تفکر کنيم.

    آيا در پايان صحبت و نظري در مورد آينده گفتمان بين علم و الاهيات داريد؟
    چيزي که من دوست دارم بگويم اين است که اين گفتمان ادامه خواهد داشت. پر بحث‌ترين موضوع صحبت در حال حاضر (نحوه) فاعليت خداست و اين خود نشانه‌اي است از اينکه  به مصاف کامل بين علم و الاهيات نزديک‌تر مي‌شويم. ما تنها در مورد آفرينش و الاهيات طبيعي صحبت نمي‌کنيم (اگرچه موضوعات مهمي در اين مبحث هستند)؛ اين دو حوزه فکري احتمالا در پرسش‌هاي بنيادي‎تري با يکديگر در کشمکش هستند که اين کشمکش ادامه خواهد داشت و گسترده‌تر نيز خواهد شد. بر همين اساس من فکر مي‌کنم که دامنه مباحثه نيز بايد گسترده‌تر شود. ما خداشناسان بيشتري را براي شرکت در اين مباحثه نياز داريم؛ همچنين به دامنه وسيع‌تري از دانشمندان نيز نيازمنديم. تلاش بسياري در اين زمينه توسط دانشمندان فيزيکدان صورت گرفته است، ما نيازمند زيست‌شناسان بيشتري در اين حوزه هستيم. و فراتر از همه اين‌ها، به دانش بيشتر انساني نياز داريم. همکار من در دانشگاه کمبريج، فريزر واتس(Fraser Watts) سخنران استاربريج در الاهيات و علوم طبيعي، نخستين گام را در حوزه مباحث علم و الاهيات در بريتانيا برداشته است. پيشينه علمي او در روانشناسي است و من مطمئن هستم که نتايج بسيار مهمي از اين حرکت حاصل خواهد شد.

    پروفسور پوکينگ هورن از وقتي که براي اين مصاحبه قرار داديد بسيار سپاسگزارم.
    ممنونم. من از اين گفتگو بسيار لذت بردم.

 
  • علم ودين از منظرجان‌پوکينگ‌هورن

    PDF چاپ نامه الکترونیک

    علم ودين از منظرجان‌پوکينگ‌هورن

    نيما نريماني


    در اين نوشتار با طرح انواع مدل‌هاي ارتباط علم و دين، ديدگاه جان پوکينگ‌هورن نسبت به هر يک بيان شده و در نهايت مدل مطلوب ارتباط علم و دين نزد وي معرفي مي‌گردد. پس از تبيين مدل مطلوب، اين نگره  مختار را مي‌توان مدلي ميان گفتگو و يکپارچگي، و به عبارت ديگر ترکيب ناميد. در مقام تمثيل و در پارادايم نظريات فيزيک نوين، مسئله ارتباط خدا با عالم به عنوان نمونه‌اي از تلاش پوکينگ‌هورن براي وحدت‌بخشي ميان علم و دين در تبيين عالم و کشف حقيقت آن به طور اجمال بيان مي‌شود.


    جان چارلتون پوکينگ‌هورن
    دکتر جان پوکينگ‌هورن،1 فيزيکدان نظري، الاهيدان و کشيش انگليسي است که در سال 2002 موفق به دريافت جايزه يک ميليون يورويي بنياد تمپلتون گرديد. او خلاف جريان غالبي که در جوامع علمي، برمبناي بي‌توجهي و يا انکار باورهاي ديني وجود دارد، معتقد است علم و دين هر دو در جستجوي حقيقت و هر يک بيان کننده‌ وجوهي از حقيقتند. در اين راستا زندگي و سِمَت جديد دکتر پوکينگ‌هورن خود گوياي باور اوست. خود او در شرح زندگي جديد خود مي‌گويد: "پس از 25 سال کار به عنوان فيزيکدان نظري، به اين نتيجه رسيدم که موقع آن رسيده که فعاليت ديگري را آغاز نمايم و بدين ترتيب مسير زندگي خود را تغيير دادم و تبديل به يک کشيش انگليسي شدم(Polkinghorne 2005a: ix)". مهم‌ترين مسئله‌اي که توجه او را به خود مشغول کرده، و محور فعاليت‎هاي علمي وي به عنوان شخص صاحبنظر در اين عرصه است، مسئله‌ ارتباط علم و دين2 است. براين اساس او پنج کتاب در زمينه‌ فيزيک و بيست و شش کتاب در زمينه‌ ارتباط علم و دين تاليف کرده است.

    انواع مدل‌هاي ارتباط علم و دين و بررسي رويکرد پوکينگ‌هورن
    مطابق با دسته‌بندي کلاسيک ايان باربور3، انواع مدل‌هاي رابطه علم و دين را مي‌توان ذيل چهار عنوان کلي تقسيم نمود. اين مدل‌ها عبارتند از تعارض، استقلال، گفتگو و يکپارچگي. در اين بخش نگاه پوکينگ‌هورن نسبت به انواع اين مدل‌ها و مدل مطلوب از نظر وي تبيين مي‌شود.

    تعارض
    مدافعان وجود تعارض ميان علم و دين، دو خاستگاه دارند.
    خاستگاه نخست، نگاه ايشان به علم است که در اين نگاه، رويکردي مادي‌گرا و تقليل‌گرا در علم وجود دارد. براين اساس، ماده‌گرايان علمي دو باور اصلي دارند: 1. روش علمي، تنها مسير قابل اعتماد براي نيل به معرفت است. 2. ماده(يا ماده و انرژي) واقعيت بنيادي در جهان است(باربور 1392: 193).
    و در نهايت در اين رويکرد همه چيز به برهم‌کنش‌هاي ساده و روشن(فيزيکي) تقليل‌پذير است (باربور1392: 197). به باور پوکينگ‌هورن هر مباحثه در باب علم و دين با مسئله‌ تقليل‌گرايي مواجه مي‌شود(Polkinghorne 2007: xvii). در نگاه‌ تقليل‌گرايي حقيقت عالم همان پايين‌ترين سطح آن (به لحاظ علّي و وجودي) است و سطوح ديگر نتيجه‌ برهم‌کنش سطح بنيادين عالم (بر مبناي علم فيزيک) است. در نتيجه‌ اين نگاه منطقا همه‌ چيز به فيزيک ذرات بازخواهد گشت و بر اين اساس عده‌اي هنوز به ايده‌ گزاف نظريه‌ کلان واحد4 که به دنبال يافتن نظريه‌ همه‌چيز5 است مي‌انديشند(Polkinghorne 2005a: 9).‌ پوکينگ‌هورن اين ايده را تقليل‌گرايي مفهومي مي‌نامد که در آن هر مفهوم ( به ظاهر عيني) در نهايت به سطح فيزيک تقليل خواهد يافت و هيچ امر غيرقابل تقليلي به روابط فيزيکي محض، وجود حقيقي نخواهد داشت.
    به باور پوکينگ‌هورن مقابل تقليل‌گرايي مفهومي ايده‌ نوخاسته‌گرايي6 وجود دارد که معتقد است جهان داراي حقيقتي ذو مراتب است و سطوح متفاوت و غيرقابل‌تقليل به يکديگر وجود دارند، اگرچه اين بدين معنا نيست که جوهر ديگري مثل روح در کنار جوهر مادي وجود دارد. در حقيقت، در برابر تقليل‌گرايان حداکثري، نوخاسته‌گرايان هستند که شعارشان اين است که "More is different". نزد ايشان کل، فراتر از مجموع اجزاست و بر اين اساس نظريه‌ همه چيز ايده‌اي غلط و بي‌معناست(Polkinghorne 2005a: 9).‌
    براي روشن شدن نگاه پوکينگ‌هورن نقل قولي از او در رابطه با  مسئله‌ چيستي ماهيت انسان در اين زمينه مفيد است، او مي‌گويد:"من دو فرض براي تبيين سخنم لازم دارم، اول اينکه انتخاب/اختيار انسان امري غيرقابل تقليل است و دوم اينکه ما انسان‌ها واحدهاي روان‌تن هستيم، اجسام زنده و نه مرکب از دو جزء مجزاي جسم و روح(Polkinghorne 1998: 49)."
    براين اساس پوکينگ‌هورن موافقت خويش را با تقليل‌گرايي ساختاري(که از نتايج آن نفي جوهر غير فيزيکي مانند روح است) اعلام مي‌نمايد، بدين معنا که پديده‌هاي فيزيکي صرفا از ذرات فيزيکي که در فيزيک ذرات مطالعه مي‌شوند تشکيل‌شده‌اند، بدين شرط که اين رويکرد به  تقليل‌گرايي مفهومي نيانجامد(Polkinghorne 2007: 102-3) و نوخاسته‌گرايي همچنان قابل دفاع باشد.
    به بيان پوکينگ‌هورن، نوخاسته‌گرايان نيز خود بر دو نوعند؛ نوخاسته‌گرايي ضعيف، معتقد است آنچه در حقيقت سبب پديد آمدن ويژگي‌هاي نوخاسته در سيستم‌هاي پيچيده مي‌شود، غير از همان علل موجود در سطح زيرين و بنيادين سيستم نيست، منتها پيچيدگي سيستم به حدي زياد است که نمي‌توان اين رفتار را بر مبناي علل زيرين تبيين کرد و بر اين اساس در توضيح رفتار سيستم پيچيده نمي‌توان آن را به عوامل زيرين تقليل داد(Polkinghorne 2005a: 10).‌ در مقابل، نوخاسته‌گرايي قوي معتقد است، در واقع در سيستم‌هاي پيچيده عللي نو ايجاد مي‌شوند که پيشتر در سطوح زيرين وجود نداشتند.‌ براي مثال ايشان قوه‌ اراده آزاد آدمي را چنين پديده‌اي برمي‌شمارند که اساسا در سطوح زيرين وجود او که عالم فيزيک و اجزاي فيزيکي باشد وجود ندارد(Polkinghorne 2005a: 10) از طرفي در وجود آدمي حقيقتي غيرقابل انکار است، اگرچه ايشان اين ويژگي را به جوهر ديگري همچون روح نيز نسبت نمي‌دهند.
    بايد دقت نمود که در حقيقت، نوخاسته‌گرايي ضعيف تفاوتي با تقليل‌گرايي مفهومي در بيان پوکينگ‌هورن نخواهد داشت، مگر در اظهار ناتواني در رابطه با توصيف سطوح پيچيده‌تر بر اساس سطوح بنيادين، اگرچه او نيز همچون تقليل‌گرايي معتقد است، هيچ امر بديعي که علي‌الاصول قابل تقليل به سطح بنيادين فيزيکي نباشد وجود ندارد. اما در مقابل نوخاسته‌گرايي قوي که پوکينگ‌هورن را بايد مدافع آن دانست، معتقد است اگرچه جوهر ذاتا متفاوتي از جوهر فيزيکي وجود ندارد، اما سطوح پيچيده‌تر، ويژگي‌هاي حقيقي‌اي خواهند داشت که قابل تقليل به سطوح زيرين‌ و بنيادين نيستند.‌
    به باور پوکينگ‌هورن شرط پذيرش نوخاسته‌گرايي قوي، کنارگذاردن نظام عليت موجبيتي و تام است. او مي‌گويد:"آيا مي‌توان نوخاسته‌گرايي قوي را پذيرفت؟ اگر رويکرد علمي بر اساس علل بنيادين بتواند رفتار سطوح بالا را توضيح دهد، براساس شبکه‌ علّي و ضروري يکتا، پاسخ خير خواهد بود(Polkinghorne 2005a: 11)". به اعتقاد پوکينگ‌هورن، عليت همچون يک بازي با برآيند صفر است و چنانچه علل سطح زيرين براي تبيين آنچه رخ مي‌دهد کفايت نمايد، آنگاه تقليل‌گرايي بدون شک راهکار صحيحي خواهد بود(Polkinghorne 2005a: 11). اما به باور او در علم(و خصوصا فيزيک به عنوان بنيادين‌ترين حوزه‌ آن) هرگز شبکه‌ علي يکپارچه‌ و بنيادين( که بتوان عالم را کاملا بر اساس آن توضيح داد) وجود ندارد(Polkinghorne 2005a: 11).
    در توضيح اين مسئله او معتقد است، در فيزيک دو نظريه‌ بزرگ و موفق وجود دارند که کاملا موجبتي هستند. نظريه‌ مکانيک نيوتن و نسبيت اينشتين که بر اساس آن‌ها با داشتن شرايط اوليه مشخص، ضرورتا تنها نتيجه‌ ممکن قابل حصول خواهد بود(Polkinghorne 2005a: 11-2). اما نظريه‌ مهم ديگر در فيزيک، مکانيک کوانتومي است. عموم افراد در رابطه با آن چنين مي‌انديشند که نظريه کوانتومي(به کلي) متفاوت از فيزيک کلاسيک است؛ چرا که اولا غيرموجبيتي است و ثانيا با احتمالات به جاي قطعيات سر و کار دارد.  به باور پوکينگ هورن، بخش دوم اين تفاوت قطعا درست است، اما بخش نخست ضرورتا صادق نيست. چرا که احتمال برآمده در فيزيک مي‌تواند دو خاستگاه داشته باشد؛ خاستگاه نخست، وجود عدم موجبيت ذاتي است و ديگري ناديده‌گرفتن عوامل مرتبط با آن پديده(Polkinghorne 2005a: 13).
    بر اساس اينکه کدام خاستگاه را علت حقيقي بروز پديده‌هاي غيرموجبيتي در فيزيک کوانتوم بدانيم، مي‌توان دو تعبير از مکانيک کوانتومي داشت. نخست، تعبيري که عدم تعين را ناشي از عدم تعين ذاتي در عالم و پديده‌هاي کوانتومي بداند و ديگري تعبيري که اين مسئله را ناشي از در نظر نگرفتن عواملي که حقيقتا موجب تعين پديده‌ به ظاهر نامتعين هستند، مي‌داند. به بيان پوکينگ‌هورن، عدم قطعيت مي‌تواند ناشي از دو عامل باشد: 1- نداشتن و معلوم نبودن جزئيات اوليه به صورت دقيق 2-عدم موجبيت ذاتي (که در مکانيک کوانتومي با تعبير کپنهاگي آن وجود دارد) (Polkinghorne 2005b: 12) در واقع، دو برداشت موجود در رابطه با تفسير عدم قطعيت معرفت‌شناختي موجود در مکانيک کوانتومي، پيش‌بيني ناپذيري را يا ناشي از ناديده گرفتن روابط علّي پنهان و يا نشانه‌اي از آزادي‌اي که در عملکرد شکل تازه‌اي از اصول علّي باشد مي‌دانند(Polkinghorne 2006: 4). اگرچه غالب فيزيکدانان تعبير نخست را در تبيين علت غيرموجبيتي بودن پديده‌هاي کوانتومي برگزيده‌اند، عده‌ قليلي نيز تعبير ديگر را به تبعيت از ديويد بوهم به رسميت شناخته‌اند، اما بايد توجه کرد، آنچنان که پوکينگ‌هورن مي‌گويد، اين انتخاب نمي‌تواند بر پايه‌ شواهد تجربي صورت پذيرد، چرا که هر دو قوت تجربي يکساني دارند(Polkinghorne 2005a: 14).
    پوکينگ‌هورن از طرفي معتقد است، انتخاب ميان دو تعبير موجود يک انتخاب متافيزيکي است، در حقيقت دو تعبير غيرموجبيتي توسط نيلز بور و موجبيتي از جانب ديويد بوهم، داراي کفايت تجربي يکساني در ارتباط با نتيجه‌ آزمايشات هستند، و فيزيک به خودي خود نخواهد توانست ميان آن‌ها يکي را برگزيند(Polkinghorne 2005b: 12). و از طرف ديگر، از آنجا که روش درست مواجهه با داده‌هاي علمي را روش رئاليسم انتقادي مي‌داند که از طريق يک گزاره‌ مشهور که "معرفت‌شناسي، هستي‌شناسي را مدل مي‌کند" آن را بيان کرده است(Polkinghorne 2000: 2)، معتقداند اگر اين راهبرد فراعلمي اتخاذ شود، آنگاه پيش‌بيني ناپذيري نشانه‎اي از وجود درجاتي از آزادي در فرآيند‌هاي فيزيکي است(Polkinghorne 2006: 5) و تصميمي که از سوي اغلب دانشمندان آگاهانه يا ناآگاهانه(به درستي) اتخاذ شده در اتخاذ تعبير کپنهاگي، در راستاي پذيرش رئاليسم انتقادي بوده، که تلاشي است براي بيشينه نمودن رابطه‌ ميان اطلاعات معرفت‌شناختي و باورهاي هستي‌شناختي(Polkinghorne 1998: 53).
    بنابراين، مهم‌ترين پشتوانه‌ تقليل‌گرايي که به زعم برخي علم بوده است، پشتيباني و حمايتي از آن انجام نمي‌دهد، خصوصا بر پايه‌ فيزيک کوانتوم و بر اين اساس به باور پوکينگ‌هورن، تقليل‌گرايي به پايان راه خويش رسيده‌ است. اگرچه پوکينگ‌هورن تقليل‌گرايي را رويکردي خود مخرب نيز مي‌داند؛ چرا که اين رويکرد نه تنها تجربيات ما از زيبايي، امور اخلاقي و ديني را بي‌هويت مي‌سازد، بلکه اساس عقلانيت را نيز از ميان خواهد برد. چرا که فکر، بر اساس اين نگاه، چيزي جز برهم‌کنش‌هاي الکترو‌شيميايي نوروني نخواهد بود و بنابراين هيچ قضاوتي در مورد صدق و کذب يک مدعا نمي‌توان انجام داد(Polkinghorne 2007: 110).
    خاستگاه ديگر تعارض، لفظ‌مداري نسبت به متون مقدس: خاستگاه ديگر مدافعان تعارض، لفظ‌مداري نسبت به متن مقدس است. در اين رويکرد، گزاره‌هاي کتاب مقدس به طور عيني سخن مي‌گويند و نبايد آن‌ها را استعاري يا تمثيلي تفسير نمود. تاريخ تعارض‌هاي علم و دين(در غرب) خصوصا تحت تاثير چنين نگاهي به متون مقدس بوده است که از جمله آن مي‌توان برداشت‌هايي همچون عمر کوتاه زمين و يا زمين‌مرکز بودن عالم براساس متن مقدس را ذکر نمود که با شواهد علمي دچار تعارض شده‌اند و پافشاري قرائت لفظ‌مدار(از سوي کليسا) بر برداشت خود از متن مقدس، سبب ايجاد نزاع‌هايي ماندگار و اثرگذار در تاريخ علم و دين شده است.
    اما پوکينگ‌هورن، اگرچه همواره به عنوان يک مومن مسيحي، متن مقدس را داراي جايگاهي معرفت‌شناختي مي‌داند و در بسياري از آثار خود بدان نوعي ارجاع مي‌دهد و از آن استفاده مي‌نمايد، اما با لفظ‌مداري نسبت به متن مقدس خصوصا در رابطه با جزئيات هستي‌شناختي مخالف است. او در اين رابطه مي‌گويد:" نزد يک الاهيدان مسيحي کتاب مقدس، متن ديکته شده به طور مستقيم توسط خداوند نيست تا بتوان پاسخ سوالات را در آن جستجو کرد، بلکه ثبت تجربيات انسان‌ها و وقايعي است که خداوند در آن‌ها حضور دارد و آشکارا مي‌توان آن را تشخيص داد(Polkinghorne 2002: 53)". او وحي را نه همچون معرفت گزاره‌اي که به طور نامشخصي نازل مي‌گردد، بلکه ثبت انسان‌هاي نوراني از(تجربيات) خود و وقايعي مي‌داند که خداوند از سر لطف، خود را در آن‌ها جلوه‌گر ساخته است(Polkinghorne 2002: xvii).‌
    بر اين اساس، بايد دقت کرد که با اتخاذ اين راهبرد، پوکينگ‌هورن خود را از رويارويي با تعارضات ميان توصيفات هستي‌شناختي علم و توصيفات هستي‌شناسي ديني مي رهاند. اگرچه اين موضوع بدين معنا نيست که اساسا نسبت به زبان دين ناواقع گرا باشد، بلکه به نوعي مي‌توان گفت او ميان اصل پيام متون مقدس و بستر زباني انتقال اين پيام تمايز مي‌گذارد و پيام حقيقي متون مقدس را حقيقي، اما جزئيات توصيفي آن را نه لزوما حقيقي مي‌داند.

    استقلال
    رويکرد استقلال در رابطه با مواجهه علم و دين، بر آنست که علم و دين، هريک قلمرو موضوعي و روشي خاص خود را دارند و از آنجا که اين قلمرو متفاوت است، اساسا مسئله‌اي وجود نخواهد داشت که علم و دين را به يکديگر مرتبط نمايد.
    پوکينگ‌هورن، در مقابل اين نگاه معتقد است که نه موضوع علم و دين کاملا از هم جدا و مستقل است و نه زبان اين دو زباني به کلي بيگانه است. او در اين رابطه بيان مي‌نمايد که چه در علم و چه در دين، ما با واقع‌گرايي انتقادي7 مواجه هستيم، انتقادي از آن رو که روش هر دو ترکيبي است از تجربه و تفسير، و واقع‌گرايي از اين حيث که فرآيند و هدف هردو کشف حقيقت و واقعيت عالم است و اينها صرفا برساخت(ابزاري) انسان‌ها نيستند. شيوه‌ واقع‌گرايي انتقادي اين ايده که علم و دين داراي موضوع و شيوه‌ به کلي متفاوتي هستند را کنار مي‌گذارد و راه ارتباط اين دو منظر در جهت کشف حقيقت را برقرار مي‌سازد(Polkinghorne 2007: x). 
    پوکينگ‌هورن، معتقد است تفکر متافيزيکي و الاهياتي بايد نظر به يافته‌ها و نظريات علمي داشته باشد و بدون توجه و استفاده از علم جديد مسير فلسفه و الاهيات مسير شايسته‌اي نيست. او اين رويکرد را تفکر پايين به بالا مي‌نامد و مي‌گويد:" نحوه‌ تفکري که به بستر علم مرتبط است و از آن بهره مي‌برد را تفکر پايين به بالا مي‌نامم. اين رويکرد در پي آنست تا با استفاده از شواهد زياد موجود به سوي تدوين انواع کلان‌تر تفکر حرکت نمايد(Polkinghorne 2009: x)." اما از طرف ديگر معتقد است علم نيز در تبيين و توصيف جهان نيازمند تصميم‌گيري‌هاي فلسفي است و بدون اتخاذ چنين تصميم‌هايي نمي‌توان يک نظريه‌ علمي را شکل داد. از آنجا که علم در آنچه راجع به جهان و موضوعات مورد توجه خود مي‌تواند بگويد محدوديت دارد، نمي‌تواند نظر واحدي را راجع به جهان برگزيند و در نهايت تصميم‌هاي متافيزيکي‌اي لازم خواهند بود که بر پايه‌ مباني متافيزيکي بنا خواهند شد. بنابراين مفروضات الاهياتي در اين ميان مي‌توانند به خوبي نقشي برجسته را ايفا نمايند(همان، p.xviii). روش تفکر پايين به بالا(استقرايي) در برابر روش تفکري مبناگروانه و بالا به پايين(قياسي) است، که مطابق آن يک فرد مي‌تواند از اصول کلي مفروض به يافته‌هاي جزئي در باب عالم برسد. او معتقد است، شيوه‌ استقرايي را مي‌توان در مورد تفکر الهياتي نيز به کار گرفت(Polkinghorne 2005a: 93).‌
    به باور پوکينگ‌هورن هم علم جديد راهي را به سوي ورود الاهيات و تفکر ديني در فهم جهان گشوده است و هم لازمه‌ تفکر ديني مشارکت در علم و تبيين علمي جهان است(Polkinghorne 2005b: ix). از طرفي، از آنجا که خداوند نزد مومن، حقيقتا مبنا و خالق همه‌ چيز است، هر پژوهش فکري و علمي در جهت کشف عالم بايد نسبتي با تفکر الهي داشته باشد و در نهايت جهان در پرتو اين باور فهميده خواهد شد که حکمت و اهداف آفريننده‌ عالم در پس پرده‌ قوانين و ساختارهاي جهان حاضر است(Polkinghorne 2009: 9).

    ترکيب علم و دين راهي ميان گفتگو و يکپارچگي علم و دين:
    آنچنان که باربور توضيح مي‌دهد، گفتگو عنواني است براي مجموعه‌اي از ديدگاه‌ها در رابطه با ارتباط علم و دين که از مدل استقلال فراتر مي‌روند، اما از طرفي به ميزان ارتباطي که در مدل يکپارچگي(که در ادامه معرفي خواهد شد) مطرح است نيز نمي‌رسند. در اين نگاه راه ارتباط علم و دين وجود دارد، اما اين مجرا کلي خواهد بود و نه مرتبط با نظريات خاص علمي يا اجزاي باور ديني(باربور 1392: 218).
    براي ذکر نمونه‌اي از امکان گفتگو، اين مسئله اساسي که علم براي شناخت جهان نيازمند است تا آن را قابل فهم بداند، يک مفروض اساسي در علم است، اما از طرفي هيچ‌گاه در خود علم مطرح نيست، در حالي که باور ديني مي‌تواند توجيه خوبي براي اين مسئله فراهم نمايد(باربور 1392: 218).
    در مدل يکپارچگي، مدافعان فراتر مي‌روند و معتقدند نوعي وحدت ميان علم و دين امکان‌پذير است. باربور، سه راهکار زيرين را جزو معتقدان به مدل کلان يکپارچگي مي‌داند که عباتند از: 1. الاهيات طبيعي 2. الاهيات طبيعت 3. تلفيق سيستماتيک(فلسفه پويشي)
    براي فهم نگاه پوکينگ هورن نسبت به اين دو مدل، بايد دو وجه در اتباط با رابطه‌ علم و دين را از يکديگر تفکيک نماييم. مسئله‌ نخست آن است که پوکينگ‌هورن چه نگاهي به وضعيت کنوني علم و دين دارد و مسئله‌ بعدي آن است که مطلوب وي در ارتباط با رابطه‌ علم و دين چيست.
    در مورد مسئله‌ نخست، به نظر مي‌رسد که او معتقد است زمينه‌هاي بسيار مساعد و مناسبي براي گفتگو و علاوه بر آن استفاده‌ علم و دين از يکديگر فراهم شده است و بلکه اساسا وجود مشابهت‌هاي روش‌شناختي ميان علم و دين زمينه گفتگو‌ي آن‌ها را فراهم مي‌نمايد. آنچنان که باربور نيز در رابطه با نگاه پوکينگ‌هورن چنين مي‌گويد:" به تازگي نويسندگاني چند به توازي‌هاي روش‌شناختي مشابهي متوسل شده‌اند. جان پوکينگ‌هورن، فيزيکدان و عالم الاهيات، نمونه‌هايي از داوري‌ شخصي و داده‌هاي انباشته از نظريه را در هر دو حوزه(علم و دين) ارائه مي‌دهد(باربور 1392: 228)". به باور پوکينگ‌هورن، بدون شک، فعاليت علمي تحت تاثير داوري‌هاي اجتماعي و فرهنگي قرار دارد، از اين جهت که کدام مسئله ارزش پرداخت و هزينه کردن دارد. همچنان، تجربه نيز خود تفسير پذير است(Polkinghorne 2005a: 2-3).
    پوکينگ‌هورن تلاش خود در پيوند علم و دين را نه يک تلاش صوري و بي‌دليل که صرفا به خاطر تعلقات ديني او به وجود آمده است و نوعي تحميل به فضاي علم جديد و دين است، بلکه نوعي اقبال عمومي به سوي پيوند تفکر ديني و علم جديد مي‌داند که در بستر پيشرفت علم جديد و تکامل تفکر ديني ايجاد شده و امکانپذير است. در اين راستا به باور او، در سال‌هاي جديد مي‌توان در ميان دانشمنداني که به دنبال يافتن فهمي عميق و دست‌يافتني از جهان هستند، گرايشي مجدد به اينکه چنين فهمي در خداباوري وجود دارد مشاهده نمود. ساختار زيباي قوانين جهان، که به طوري ماهرانه در ارتباط با يکديگر سبب ثمربخش بودن آن شده، سبب شده است تا بسياري از هوشمندي‌اي که در عمق و باطن تکامل جهان نهفته است، سخن گويند(Polkinghorne 2005b:7). به بيان پوکينگ هورن، امروز دانشمندان به جاي ا‌لاهيدانان هستند که(در عمل) مشغول الاهيات طبيعي‌اند. از نظر او، پاول ديويس8 فراتر مي‌رود و مي‌نويسد:"ممکن است خيالي به نظر رسد، ولي به عقيده‌ من علم راه برتري نسبت به دين به سوي خداوند پيشنهاد مي‌دهد(Polkinghorne 2007: 76).
    اما در مورد وجه دوم و آنچه مطلوب پوکينگ‌هورن در رابطه با علم و دين است، به نظر مي‌رسد او به دنبال ارتباطي فراتر از گفتگو ميان علم و دين است و به دنبال راهي براي ترکيب رو‌شمند آندو است و ترکيب آن دو را در شناخت حقيقت عالم ضروري مي‌داند. آنچنانکه او مي‌گويد:"علم با همه‌ جذابيتش براي رفع عطش دانستن(حقيقت عالم) کافي نيست، چرا که علم تنها يک بعد از واقعيت چند لايه‌اي که ما در آن زندگي مي‌نماييم را توصيف مي‌کند، و خود را محدود به حوزه‌ غير شخصي و عمومي مي‌نمايد و امور شخص‌وار و خاص را کنار مي‌گذارد(Polkinghorne 2005a: ix)". 
    بنابراين، پس از آنکه، به باور پوکينگ‌هورن، اساسا روش علم و دين امکان گفتگو و همکاري آن‌ها را فراهم مي‌نمايد و به علاوه وضعيت کنوني علم و دين نيز اين بستر را به خوبي فراهم نموده است، وي تلاش دارد تا فراتر رود و علم و دين را در کشف حقيقت عالم و با توجه به تفاوت‌هاي آن‌ها، متحد و ترکيب نمايد. آنچنان که سيلوا در اين رابطه مي‌گويد که پوکينگ‌هورن از طرفي متعهد به تفکر ديني است و از طرف ديگر يک دانشمند برجسته‌ در حوزه‌ فيزيک جديد محسوب مي‌شود، بنابراين تلاش او با استفاده از قابليت‌هاي واقعي‌اي که در اين دو حوزه براي پيوند وجود دارد، رسيدن به تبيين کامل جهان با استفاده از ظرفيت‌هاي آن‌هاست(Silva 2012: 1).
    در حقيقت در نگاه پوکينگ‌هورن ارتباط مطلوب علم و دين، يک ارتباط مستمر و اثرگذار و تعيين کننده است. براي مثال او در رابطه با پرسش‌هايي که علم در برابر دين قرار مي‌دهد، مي‌گويد: "علم تصويري از عالم به ما نشان مي‌دهد که در نهايت آن عالم دچار اضمحلال و فروپاشي مي‌گردد. اين پيش‌بيني قابل اعتماد علم سوالاتي جدي را پيش‌روي تفکر ديني مي‌گذارد که حقيقتا سرانجام عالم به عنوان آفرينش الهي به چه نحوي خواهد بود(Polkinghorne 2002: xviii)". همچنين در رابطه با تبادل مفاهيم ميان علم و دين بيان مي‌کند که، براي مثال، ارسطو در زمان خود از ماده و صورت سخن مي‌گفت، اکنون ما به طور مشابه از انرژي و اطلاعات سخن مي‌گوييم و همچنان که آکويناس از علم ارسطويي زمان خويش بهره مي‌برد و در مورد مسائل الاهياتي سخن مي‌گفت، ما نيز امروز بايد از علم روز خود در تبيين مسائل الاهياتي بهره ببريم(Polkinghorne 2002: 19). بنابراين او ديوار ميان علم و دين را برمي‌دارد و معتقد است:" شواهد و قرائن مي‌توانند له يا عليه مدعيات ديني به کار روند، همچنان که مي‌توانند له يا عليه نظريات علمي، همچون نظريه‌ تکامل زيست‌شناختي به کار روند، اگرچه برخي معتقدند اين نظريه اساسا علمي نيست- همچون پوپر- و فاقد قوه‌ پيش‌بيني مي‌باشد(Polkinghorne 2007: 45)".
    بر اين اساس، بايد توجه کرد که مدل مطلوب پوکينگ‌هورن مايه‌هايي بيش از مدل گفتگو دارد که در آن امکان ارتباط علم و دين در مسائل کلان و مرزي شکل مي‌گيرد، و امکان ارتباط و تعامل مستقيم‌ آن‌ها در وصف عالم نيست. اما از طرف ديگر، وي همچون الاهيات پويشي به دنبال آنچنان وحدت ميان علم و دين نيز نيست که در آن مفاهيم اساسي دين براي مثال، دچار تحول بنيادين براي سازگاري و اتحاد با علم شوند. براي مثال در اين زمينه پوکينگ‌هورن در برابر الاهيات پويشي از خداوند شخصي که صفات کمال مطلق را داراست حمايت مي‌نمايد آنچنان که کارل  مي‌گويد پوکينگ‌هورن مخالف نگاهي همچون الاهيات پويشي است که تغييرناپذيري و قدرت مطلق الهي را انکار مي‌نمايد(Carroll 2008: 6).

    فيزيک نوين و مشيت(فاعليت) الهي در عالم، نمونه‌اي از امکان ترکيب علم و دين
    از مهم‌ترين موضوعاتي که پوکينگ‌هورن در حوزه‌ علم و دين بدآن‌ها پرداخته است و آن موضوع را کليدي مهم براي حل مسائل موجود در اين زمينه مي‌داند، مسئله‌ مشيت الهي و فاعليت خداوند در جهان است. آنچنان که مي‌گويد:" در سال 1988 من شروع به نوشتن کتاب Science and Providence کردم، چرا که در انتظار اين بودم که گفتگوي بعدي در عرصه‌ علم و دين، متوجه موضوع ساختار علّي جهان بر اساس تبيين علمي در ارتباط با اين باور ديني که مشيت الهي در جهان و تاريخ آن فعال است، خواهد بود(Polkinghorne 2005b: ix)".
    پيش از ورود به راهکار پوکينگ‌هورن در اين زمينه بيان کوتاهي در رابطه با تاريخچه و اهميت مسئله‌ علم جديد و مشيت الهي مفيد فايده است.

    اثرات علم مدرن بر مسئله ارتباط خداوند با عالم
    به باور ايان باربور تاثير علم مدرن، که با کارهاي گاليله و نيوتن شکل گرفت و رشد يافت، بر انديشه‌ ديني، در هيچ موردي بيش از تعديل نقش خداوند در ارتباط او با طبيعت نبود. در علم جديد خداوند عمدتا طراح "ماشين جهاني" تصوير مي‌شد، هرچند کوشش‌هاي گوناگوني انجام مي‌گرفت تا مجالي براي فعل مدام خداوند در نظم طبيعي و مکانيکي عالم پيدا شود(باربور 1392: 80). اما به هر روي علم با تبيين جهان به صورت خودبنياد و بي‌نياز از هرگونه مداخله‌ خداوند، سبب تقويت نگاه دئيستي نسبت به خداوند شد.  در حقيقت، تبييني مکانيکي و موجبيتي از عالم که همه‌ رخدادهاي عالم را بر اساس قوانين ضروري فيزيکي تبيين مي‌نمود، چيزي بود که علم جديد آن را پايه‌گذاري کرد و تمام تلاش خود را براي دست‌يافتن بدان انجام ‌داد. اين تلاش‌ها تفکر ديني را نيز هرچه بيشتر بدين سو مي‌کشاند که از تبيين‌هايي که با اين نگاه مي‌تواند متعارض باشد، دست بردارد، و از جمله مهم‌ترين آن‌ها باور به فعل خاص خداوند و يا معجزاتي بود که برخلاف جريان طبيعي جهان و قوانين فيزيکي-مکانيکي آن انجام مي‌گرفت.
    اين نگاه با رشد و توسعه‌ علم جديد، که نگاهي مکانيکي و خود بنياد به عالم داشت، هرچه بيشتر زمينه‌ به حاشيه رفتن خداوند و تثبيت شدن نگاه دئيستي به او را فراهم آورد. اما (خصوصا با توسعه‌ جهان‌بيني علمي) هرچه جهان به صورت خودبنياد تبيين مي‌گشت، خداوند بيش از پيش به حاشيه مي‌رفت(Carroll 2008: 13). رشد دئيسم، و حتي الحاد، در قرن هجدهم بي شک تاحدي مربوط به تاييد رويکرد مکانيکي به عالم توسط علم معاصر بوده است(Polkinghorne 2009: xv).  حتي در اين دوران فيلسوفان بسياري تلاش کردند تا تصوير يک جهان مکانيکي را با اعتقاد به خداوند وفق دهند. در تفکر دکارت، دوگانه انگاري شديد ميان ذهن و ماده، قلمرويي را براي عملکرد خداوند و نفس انسان فراهم آورد. بدين سان، از نظر دکارت، خداوند از راه شرکت ذهن انسان در قلمروي ايده‌ها شناخته مي‌شد(باربور 1392: 67)و عمل مي‌نمود و جهان فيزيکي به طور کاملا موجبيتي بر اساس قوانين مکانيکي به پيش مي‌رفت.

    کنار رفتن نگاه پيشين مکانيکي به عالم و وجود عدم قطعيت ذاتي درجهان براساس تحولات فيزيک نوين
    پوکينگ‌هورن، در اين زمينه بيان مي‌کند که پيشرفت‌هاي ما در فهم علمي از فرآيند جهان ما را قادر ساخته است تا فراتر از مدعاي ساده‌انگارانه‌ کفايت نگاه مکانيکي به عالم(در فيزيک کلاسيک) رويم(Polkinghorne 2005b: 4). توجه به علوم طبيعي نشان مي‌دهد پيشرفت‌هاي صورت گرفته در فيزيک در قرن اخير رويکرد مکانيکي صرف به عالم را که در قرون پيشين مورد حمايت بود، منسوخ نموده است(Polkinghorne 2005b: 18). به باور وي، نظريه‌ کوانتومي نخستين شاخه‌ فيزيک است که آشکار نمود که قوانين طبيعت ويژگي پيش‌بيني‌پذيري قطعي ندارند و در عوض گاهي اوقات تنها مي‌توانند شکلي احتمالي به خود بگيرند(Polkinghorne 2000: 2).
    بنابراين، به بيان او، بايد توجه کنيم که جهان فيزيکي هرچه باشد، نگاه صرفا مکانيکي بدان از ميان رفته است(همان). نگاه علم به عليت در جهان (اکنون) يک نگاه مطلق نيست که منجر به بسته بودن جهان به لحاظ عليت فيزيکي شود(Polkinghorne 2006: 1). امروز ما فهميده‌ايم که حتي در سطح ماکروسکوپي که پيشتر فيزيک کلاسيک(به ظاهر) تبييني کامل از آن به دست داده بود، آزادي‌ و نامعلومي‌اي نسبت به گذشته وجود دارد که تصوير مکانيکي و موجبيتي پيشين را از ميان برمي‌دارد(Polkinghorne 2005b: 37).
    علاوه بر مسئله‌ عدم قطعيت برآمده از مکانيک کوانتومي، پوکينگ‌هورن در رابطه با پديده‌هاي آشوبناک که در فيزيک جديد شناخته شده‌اند، نيز مي‌گويد:"در پديده‌هاي آشوبناک، تغييري جزئي مي‌تواند منجر به تغييري کلي در رفتار آينده‌ سيستم گردد. در همه‌ اين پديده‌هاي جديد،(حتي) روش تقليل‌گرايانه‌ علم آموخته است که نمي‌توان طبيعت را به طور اتميستي تبيين نمود (Polkinghorne 2002: 17). ‌او در رابطه با تفسير واقع‌گرايانه از پديده‌هاي آشوبناک مي‌گويد:"من خود از تعبير واقع‌گرايانه‌ در رابطه با نظريه‌ آشوب حمايت مي‌نمايم که پيش‌بيني ناپذيري را مربوط به گشودگي‌حقيقي در عالم مي‌داند(Polkinghorne 2005a: 35).
    در ادامه پوکينگ‌هورن تذکر مي‌دهد که پذيرش اين رويکرد که در ذات عالم گشودگي(عدم قطعيت) وجود دارد، نه به معناي کنار گذاشتن اصل دليل کافي9(و پذيرا شدن وجود صدفه در عالم) است، بلکه، اين موضوع نشان مي‌دهد که گستره‌ عللي که در ساخت آينده‌ عالم موثرند، تنها محدود به عللي که روش تقليل‌گراي فيزيکي به دنبال آن‌هاست و آن‌ها را براساس انتقال انرژي بيان مي‌نمايد، نيست(Polkinghorne 2005a: 35).

    امکانات برخاسته از علم جديد در موضوع رابطه‌ خدا با عالم
    رکن مهم نظريه‌پردازي پوکينگ‌هورن در رابطه با مسائل الاهياتي از جمله ارتباط خداوند با عالم، همچنان که پيشتر ذکر گرديد، استفاده از ظرفيت‌ها و شواهد علمي است. در اين راه دو اصل رويکرد پوکينگ‌هورن را هدايت مي‌نمايد: اول اينکه خداوند جهان را هدايت مي‌نمايد و در آن مطابق با طرح خويش فعال است و دوم اينکه علم جديد ابزارتوانمندي در تبيين و توضيح جهان است(Silva 2012: 1).
    در اين رابطه، او بر اين باور است که پيشرفت‌هاي صورت‌گرفته در علم جديد، خصوصا فيزيک نوين، نه تنها تصور پيشين نسبت به عالم و از طريق آن خدا و رابطه‌ او با عالم را از ميان برداشته است، بلکه ظرفيت‌ بسيار مناسبي براي طرح الگويي نو و موفق از امکان ارتباط خداوند با عالم در وحدت با فيزيک نوين به دست داده است. به باور پوکينگ‌هورن اکنون و بر اساس نظريات فيزيک جديد، مي‌توان گفت که چگونه ايده‌هاي نيوتني در مورد سيستم‌هاي بسته(به لحاظ عليت فيزيکي) کل حقيقت عالم نيست، بلکه جهان به مراتب عجيب‌تر و هيجان‌انگيزتر از چيزي است که نيوتن تصور مي‌کرده- حتي در مورد چيزهايي که او در رابطه با آن‌ها به موفقيت بزرگي دست يافته بود- است(Polkinghorne 1998: 66). علم نيوتني جهاني را تصوير مي‌نمود که در آن اجزاي مجزاي عالم در چارچوبي مکاني و زماني مطلق حرکت مي‌کردند. فيزيک نوين اين تصوير را با تصويري که در آن اجزاي عالم در ارتباط مداوم با يکديگرند و يک کل را مي‌سازند جايگزين نمود(Polkinghorne 2002: 16).‌
    در نگاه جديد به عالم، آزادي و انعطاف‌پذيري حقيقي در عالم وجود دارد، و عالم نتيجه‌ قطعي گذشته‌ خويش نيست. اگرچه، پذيرش اين آزادي هرگز به معناي کنار گذاشتن اصل دليل کافي نيست، بلکه به معناي وجود فضايي براي ورود و تعامل انواع ديگر عليت- فراتر از تبادل انرژي ميان اجزاي فيزيکي و در حقيقت عليت فيزيکي- خواهد بود(Polkinghorne 2006: 5). نتيجه‌ از ميان رفتن پيش‌بيني پذيري، وجود آزادي در روند تکامل جهان است، چيزي که اين امکان را به فيزيک مي‌دهد که نه تنها هستي ثابت10(همچون قوانين ثابت) را تبيين نمايد که تغيير واقعي11(تاريخ تکاملي سيستم‌هاي پيچيده) را نيز به رسميت بشناسد و براين اساس آينده نتيجه‌ قطعي حال نيست(Polkinghorne 2005b: 37).
    حال در استفاده از ظرفيت تصوير جديد علم از عالم در پيوند با تفکر ديني، او معتقد است نخستين مسئله آن است که توجه نماييم که چطور تحليل نظام علّي جهان بر اساس نگاه علم، حقيقتا راهي را براي تطابق با اين باور که مشيت الهي در جهان فعال است باز مي‌نمايد(Polkinghorne 2005b: ix). به باور او، اکنون اين واضح است که علم نتوانسته نشان دهد که جهان به لحاظ علّي بسته است. علم نمي‌تواند چيزي به ما بگويد تا مجبور شويم تجربيات مستقيم خويش از افعال نيتمندانه خود را انکار کنيم و همين‌طور خلاف گذشته و براساس، فيزيک جديد، علم نمي‌تواند مانع باور مومنان به مشيت و اراده‌ الهي در پيشبرد تاريخ جهان گردد(Polkinghorne 2005a: 37).
    ابتکار پوکينگ‌هورن در مواجهه با بستر امکاني‌اي که فيزيک جديد و خصوصا نظريات کوانتوم و سيستم‌هاي آشوبناک در اختيار گذارده‌اند در استفاده از ظرفيت نگاه ديني و ترکيب آن با علم جديد، آن است که اولا تاکيد نمايد که بنابراين نظريات و تعبير رايج آن - تفسير کپنهاگي- که پوکينگ‌هورن از آن دفاع مي‌نمايد و آن را مطابق با رويکرد واقع‌گرايي انتقادي مي‌داند، علم نه تنها نمي‌تواند مدعي کفايت و تماميت علل فيزيکي در تبيين جهان شود که مهم‎ترين نظريات علمي جديد خلاف آن را نشان مي‌دهند و بنابراين وي مدعي است که علل فيزيکي حقيقتا در پيشبرد حوادث جهان کفايت نمي‌نمايند، اما در گام بعد، او از آنجا که پايبند به اصل دليل کافي است و نمي‌تواند زير بار اين مطلب رود که تعين حوادث جهان که نسبت به علل فيزيکي نامتعين هستند-مطابق با قرائت رايج در فيزيک جديد- توسط صدفه و شانس حقيقي تعيين مي‌شود، معتقد است اين مسئله راهي براي عامليت علل ديگري همچون اراده‌ انساني و فراتر از آن اراده‌ الهي باز مي‌نمايد تا در گستره‌ امکاني‌اي که فيزيک جديد نشان داده عمل نمايند. پوکينگ‌هورن در اين رابطه مي‌گويد:"اگر نگاه علمي از نظم جهان بتواند جايي را براي آزادي و اختيار انسان بدون برهم زدن روش علمي فراهم نمايد، آنگاه مي‌تواند فضايي را براي آزادي و ورود اراده‌ي الهي در جهان نيز فراهم نمايد"(Polkinghorne 2005b: 14)." و البته به لحاظ علمي چنين تشخيص داده شده است که فرآيند جهان به طور مناسبي انعطاف‌پذير است و بنابراين اجازه‌ مشارکت خداوند و انسان را در ساخت آن مي‌دهد(Polkinghorne 2005b: 49).
    از طرف ديگر در نگاه او علم جديد ظرفيت بسيار خوبي براي ارتقاء فهم ديني نسبت به جهان فراهم نموده است که  بر اساس آن، مي‌توان گشودگي حقيقي جهان که کشف علم جديد است را ظرفيت عطاشده‌اي دانست که خداوند بدان عطا کرده تا امکان‌هاي مختلف را بکاود و معين سازد تا خود را شکل دهد. بنابراين او با استفاده از تبيين علم جديد از عالم، معتقد است خدا همچون عروسک‌گردان جهان نيست، که هر پديده‌ را آنگونه که مي‌خواهد بر اساس خواست ضروري و قطعي و طرح يکتاي الهي حرکت دهد، بلکه از آنجا که وجود عشق‌ورز او صبور و لطيف است، رضايت او در اين است که اهداف الهي از طريق راهي گشوده در جهان که به وسيله‌ آن مخلوقات از طريق ارتباط با يکديگر آن را به پيش‌ مي‌برند محقق گردد(Polkinghorne 2002: 15).‌ اين رويکرد به اعتقاد او، نه صرفا به اين خاطر که مطابق با برداشت علمي از جهان بوده است، بلکه همچنين به اين دليل که مدخلي براي تطابق با تجربيات اساسي انساني در مورد فاعليت ارادي و همين‌طور درک تعامل هدايت‌گونه‌ خداوند با جهان است مورد پذيرش و توافق او است(Polkinghorne 2000: 3).

    پي نوشت‌ها
    1. John C.Polkinghorne  //  2. Science and Religion  //  3. Ian  Barbour  //  4. Grand Unified Theory  //  5. Theory of Everything  //  6. Emergentism  //  7. Critical Realism //  8. Paul Davis  //  9. Principle of Sufficient Reason  //  10 Being  //  11. Becoming

    منابع
    Carroll, William E. 2008. Divine Agency, Contemporary Physics, and the Autonomy of Nature. Heythrop XLIX. //  Polkinghorne, John. 1998. Belief in God in the Age of Science: Yale University press.  //  —. 2000. Science and Theology in the twenty-first century. Zygon 35.  //  —. 2002. The God of Hope and the End of the World: Yale University.  //  —. 2005a. Exploring Reality: The Interwinig of Science and Religion: Yale University press.  //  —. 2005b. Science and Providence: SPCK Tempelton Foundation Press.  //  —. 2006. Space, Time, and Causality. Zygon 41.  //  —. 2007. One World: The Interaction of Science and Religion: Tempelton Foundation Press.  //  —. 2009. Theology in the context of Science: Yale University.  //  Silva, Ignacio A. 2012. John Polkinghorne on Divine Action: a Coherent Theological Evolution. Science and Christian Belief 24.
    باربور, ايان. 1392. علم و دين تهران: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي.

 


صفحه 1 از 6